Bogdan Miś: Działo się (96)

2017-09-12.

Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

11 września

1877 – Urodził się Sir James Hopwood Jeans, angielski fizyk, astronom i matematyk, znakomity popularyzator nauki. Jedne z ulubionych pisarzy autora niemniejszej rubryki. Stworzył przypływową teorię powstawania Układu Słonecznego (pod wpływem siły grawitacji obcej gwiazdy). On też był pierwszym, który wpadł na pomysł, że materia jest we Wszechświecie produkowana stale (co obecnie nie znajduje potwierdzenia, ale z teoretycznego punktu widzenia jest piękne…).

Ilustracja

Kometa Halleya (1986)

1909 – Niemiecki astronom Max Wolf jako pierwszy zauważył na fotografii powracającą Kometę Halleya. Nazwa pochodzi od nazwiska astronoma Edmonda Halleya, który na początku XVIII wieku badał zapiski o pojawianiu się komet z lat 1456–1682 i w 1705 przewidział ponowne pojawienie się tej komety w 1758. Ostatnio kometa była widoczna 9 lutego 1986, następny przylot wyliczono na 28 lipca 2061.

1721 – Zmarł Rudolf Jakob Camerarius (ur. 12 lutego 1665) niemiecki lekarz i botanik. Wykrył zjawisko istnienia płci u roślin wyższych. Przeprowadził serię metodycznych doświadczeń i stwierdził, że istnieją zarówno rośliny obojnacze, jak i rozdzielnopłciowe. Myśl, że rośliny rozmnażają się jak zwierzęta, była jednak długo silnie krytykowana. Jak sądzicie, przez kogo?

12 września

1683 – V wojna austriacko-turecka: wojska polsko-austriacko-niemieckie pod dowództwem króla Jana III Sobieskiego rozgromiły oblegającą Wiedeń armię Imperium Osmańskiego, dowodzoną przez wezyra Kara Mustafę.

1818 – Urodził się Richard Jordan Gatling (zm. 26 lutego 1903) – amerykański wynalazca, konstruktor broni palnej. Najlepiej znany jako wynalazca opatentowanej w 1862 r. kartaczownicy z obrotową wiązką luf, będącej pierwszym udanym modelem karabinu maszynowego, a nazywanej na od jego nazwiska kartaczownicą Gatlinga. Co ciekawe: z wykształcenia był lekarzem. Obecnie główną zasadę jego wynalazku stosuje się w uzbrojeniu samolotów.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/df/Tadeusz_Mazowiecki_nah.jpg

Tadeusz Mazowiecki (1989)

1989 – Sejm PRL udzielił wotum zaufania rządowi Tadeusza Mazowieckiego, pierwszego niekomunistycznego premiera w powojennej historii Polski i jednocześnie ostatniego premiera PRL (o czym się często zapomina; konstytucja PRL obowiązywała do 29 grudnia 1989…). Mazowiecki był premierem do 4 stycznia 1991 r.

13 września

1860 – Z balonu unoszącego się nad Bostonem wykonano najstarsze zachowane do dziś zdjęcie lotnicze. Jego autorami są James Wallace Black i Samuel Archer King, a wykonano je z wysokości 630 metrów.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Caratheodory_constantin.jpg

Constantin Carathéodory

1873 – Urodził się Constantin Carathéodory, (zm. 2 lutego 1950) – matematyk niemiecki pochodzenia greckiego, syn greckiego dyplomaty. Jego prace dotyczyły rachunku wariacyjnego, teorii miary, równań różniczkowych i teorii odwzorowań konforemnych. W teorii miary podstawowa definicja zbioru mierzalnego jest nazywana warunkiem Carathéodory’ego. Wraz z Einsteinem pomagał w ucieczce z Niemiec wielu uczonym pochodzenia żydowskiego, załatwiając zaproszenia z amerykańskich uczelni, gdzie miał wpływowych przyjaciół i znajomych. Matematyczna strona teorii Einsteina opierała się o prace Carathéodory’ego.

1959 – Radziecka sonda Łuna 2 jako pierwszy ziemski obiekt dotarła na Księżyc, rozbijając się o jego powierzchnię.

14 września

1814Francis Scott Key (prawnik i poeta amerykański, 179-1843) napisał tekst pieśni pt. „Gwiaździsty Sztandar”, będącej obecnie hymnem narodowym Stanów Zjednoczonych. Po raz pierwszy w druku, pod tym samym tytułem, wiersz ukazał się 20 września w gazecie Baltimore Patriot. Niemal 120 lat później, 3 marca 1931 roku, Kongres Stanów Zjednoczonych oficjalnie ustanowił jego tekst hymnem państwowym Stanów Zjednoczonych.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2f/MargaretSanger-Underwood.LOC.jpg

Margaret Higgins Sanger

1879 – Urodziła się Margaret Higgins Sanger (zm. 6 września 1966) – amerykańska feministka, aktywistka na rzecz świadomego macierzyństwa i eugeniki, założycielka American Birth Control League. Jej matka, katoliczka, była osiemnaście razy w ciąży, chorowała na gruźlicę i wczesne stadium raka macicy. W 1914 roku Margaret zaczęła wydawać miesięcznik The Woman Rebel (Zbuntowana kobieta z mottem „Bez bogów, bez panów”), krytykujący instytucję małżeństwa, kapitalizm, czystość seksualną („obsceniczna pruderia”) a także propagujący wiedzę na temat fizjologii kobiety, antykoncepcji i kontroli urodzin. W październiku 1916 roku otworzyła pierwszą w Stanach Zjednoczonych nielegalną klinikę planowania rodziny, ulokowaną w nowojorskiej dzielnicy imigrantów Brownsville. Niestety, była zwolenniczką nazistowskiego programu eugenicznego i ulegała wpływom rasistów…

1970 – Zmarł Rudolf Carnap (ur. 18 maja 1891) – niemiecki filozof, logik i matematyk, jeden z głównych przedstawicieli tzw. pozytywizmu logicznego (neopozytywizmu), współtwórca słynnego Koła Wiedeńskiego. Od 1941roku obywatel USA. Autor prac z zakresu filozofii nauki, języka, teorii prawdopodobieństwa, logiki klasycznej, indukcyjnej oraz modalnej. Programowo zwalczał wszelką metafizykę, jako zajmującą się problemami pozornymi. Żądał, aby wszystkie problemy nauk empirycznych sprowadzać do fizyki. Był zawziętym i czynnym przeciwnikiem maccarthyzmu: do zmiany sytuacji politycznej w USA nie przyjął oferowanej mu katedry w Uniwersytecie Kalifornijskim, co wymagało złożenia przysięgi lojalności oraz fałszywych deklaracji politycznych.

15 września

1254 – Urodził się Marco Polo, wenecki kupiec, podróżnik (zm. 1324). Wraz z ojcem i stryjem dotarł do Chin, przemierzając Jedwabny Szlak. Był on jednym z pierwszych przedstawicieli Zachodu, który dotarł do Państwa Środka. Jego podróże zostały spisane w książce znanej jako Opisanie świata przez Rustichella z Pizy.

1917 – Wszedł do nauki termin „bakteriofag” („zjadacz bakterii”, tj. wirus atakujący bakterie), który wprowadził w swym artykule dr Félix d’Hérelle, Francuz.

Ilustracja

Murray Gell-Mann

1929 – Urodził się Murray Gell-Mann – amerykański fizyk teoretyk, laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 1969 roku. Autor prac z zakresu teorii cząstek elementarnych. W 1953 roku, niezależnie od Kazuhika Nishijimy, wprowadził liczbę kwantową – dziwność. Przewidział istnienie cząstki hiperonu Ω–. W 1961 roku wprowadził symetrię unitarną. W 1964 roku zaproponował hipotezę istnienia kwarków.

16 września

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/James_Craig_Watson_%281838-1880%29.jpg

James Craig Watson

1868 – Kanadyjski astronom James Watson (1838-1880) odkrył planetoidę o numerze 105, Artemis. Nie jest to specjalnie ciekawe wydarzenie, bo planetoid jest mnóstwo, ale osoba odkrywcy jest interesująca. W latach 1863–1879 był dyrektorem Obserwatorium w Detroit. W 1868 napisał podręcznik Theoretical Astronomy. Odkrył w sumie 22 asteroidy. Jedno z jego odkryć zostało dokonane podczas pobytu w Pekinie w celu obserwacji tranzytu Wenus. Odkrył wtedy asteroidę (139) Juewa, której nazwę wybrali chińscy urzędnicy. Zgromadził dużą sumę pieniędzy przez pozaastronomiczną działalność w biznesie. W ramach testamentu utworzył Medal Jamesa Craiga Watsona, nagrodę przyznawaną co trzy lata przez Amerykańską Narodową Akademię Nauk za wkład w astronomię.

1893– Urodził się Albert Szent-Györgyi de Nagyrápolt (zm. 22 października 1986) – biochemik węgierski. Od 1947 w USA, profesor w Princeton. Wyodrębnił z owoców papryki i zidentyfikował witaminę C (1933); odkrył witaminę P (1936). Wykazał, że kwas adenozynotrifosforowy (ATP) jest niezbędnym źródłem energii umożliwiającej skurcz mięśni. Za odkrycia dotyczące procesów spalania biologicznego, a szczególnie za odkrycie i ustalenie budowy chemicznej witaminy C (kwasu askorbinowego), otrzymał w 1937 roku Nagrodę Nobla.

2005 – Zmarł Gordon Gould (ur. 17 lipca 1920) – amerykański fizyk, jeden z wynalazców lasera, twórca nazwy „LASER”. Gould stał się słynny za sprawą swojej trzydziestopięcioletniej walki o uzyskanie patentu na laser i jego elementy konstrukcyjne. Przeprowadził wieloletnią, lecz skuteczną, walkę z urzędem patentowym i producentami laserów, aby w końcu uzyskać tantiemy z praw patentowych. Arthur Schawlow i Charles Townes niezależnie dostrzegli tę samą ideę konstrukcji i – mniej więcej trzy miesiące później – nazwali swoje urządzenie „optycznym maserem”.

17 września

1857 – Urodził się Konstantin Eduardowicz Ciołkowski, rosyjski uczony polskiego pochodzenia, jeden z pionierów kosmonautyki, twórca modelu teorii ruchu i budowy rakiety kosmicznej. Był synem polskiego zesłańca Edwarda Ciołkowskiego wywodzącego się ze szlacheckiej rodziny herbu Jastrzębiec i wykształconej Rosjanki tatarskiego pochodzenia – Marii Jumaszewej. Z zawodu był nauczycielem matematyki i fizyki. Nazwiskiem Ciołkowskiego został nazwany jeden z większych kraterów księżycowych o średnicy 185 km.

Norton (patrz niżej) wydawał również pieniądze. Niektórzy nawet je honorowali. Oto banknot 10-dolarowy.

1859 – Niejaki Joshua A. Norton, znany także jako Jego Cesarska Wysokość Norton I (1819 – 1880) ogłosił się w San Francisco… cesarzem Stanów Zjednoczonych i protektorem Meksyku. Cesarza Nortona powszechnie uważano za szalonego lub przynajmniej bardzo ekscentrycznego. Ale od połowy do końca XIX wieku był jedną z głównych atrakcji turystycznych w San Francisco. Co jakiś czas ogłaszał cesarskie dekrety, z których najbardziej znane nakazują rozwiązanie Kongresu Stanów Zjednoczonych oraz zbudowanie mostu przez Zatokę San Francisco. W dniu jego śmierci około 30 000 ludzi zgromadziło się na ulicach San Francisco w celu złożenia hołdu zmarłemu Nortonowi.

1908 – Zginął amerykański oficer Thomas Selfridge – pierwsza w historii śmiertelna ofiara wypadku lotniczego.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.

VN:F [1.9.22_1171]
Oceń artykuł
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +6 (from 6 votes)
Bogdan Miś: Działo się (96), 10.0 out of 10 based on 2 ratings

Odpowiedz