Bogdan Miś: Działo się (106)

2017-11-14.

Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

14 listopada

1666 – W Gresham College w Londynie przeprowadzono pierwszą udaną transfuzję krwi (między psami). Tak, tak – już wtedy.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b7/Nelliebly.jpg

Nellie Bly

1889 – Amerykańska dziennikarka Nellie Bly (1864-1922, właśc. Elizabeth Jane Cochrane, która wsławiła się swoim dziennikarstwem śledczym i tzw. dziennikarstwem uczestniczącym) zainspirowana powieścią Juliusza Verne’a W osiemdziesiąt dni dookoła świata, wyruszyła śladami Phileasa Fogga na trasę o długości blisko 25 tys. mil Po 72 dniach, 6 godzinach, 11 minutach, 14 sekundach – 25 stycznia 1890 r. Nellie Bly powróciła z podróży. Wówczas był to rekord świata okrążenia Ziemi. Była pierwszą kobietą, która podróżowała dookoła świata bez towarzystwa mężczyzny.

1901 – Austriacki patolog i immunolog Karl Landsteiner (1868-1943) odkrył grupy krwi: A, B i 0. Był profesorem Uniwersytetu Wiedeńskiego (od 1911) oraz Rockefeller Institute for Medical Research w Nowym Jorku (od 1922). W 1932 roku został wybrany do Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie. W 1946 roku został pośmiertnie uhonorowany przyznaniem Nagrody Laskera w dziedzinie badań klinicznych.

15 listopada

ilustracja

Jo Baker

1873 – Urodziła się Sara Josephine Baker lub Jo Baker (zm. 22 lutego 1945) – słynna amerykańska lekarka, sufrażystka i działaczka humanitarna, lesbijka. W 1901 roku została inspektorem Departamentu Zdrowia i nadzorowała szkoły. Zaczęła walczyć o poprawę higieny w slumsach Nowego Jorku. Zastosowała na masową skalę preparat chroniący niemowlęta przed ślepotą, spowodowaną rzeżączką (zachorowalność zmalała stukrotnie w ciągu 2 lat). Przekonała władze stanu Nowy Jork do wprowadzenia obowiązkowych szkoleń i egzaminów dla położnych. Wprowadziła do każdej szkoły lekarza i pielęgniarkę, troszczących się o zdrowie uczniów. W 1917 roku – jako pierwsza kobieta – uzyskała doktorat w dziedzinie zdrowia publicznego na New York University and Bellevue Hospital Medical College.

1971 – Firma Intel wprowadziła na rynek pierwszy na świecie mikroprocesor (Intel 4004, czterobitowy, jednoukładowy, zaprojektowany przez Teda Hoffa oraz Federico Faggin). Był początkowo przeznaczony do pracy wewnątrz kalkulatorów biurowych, później dodano mu możliwość pracy programowanej. Miał 46 instrukcji i składał się z 2300 tranzystorów.

1978 – Zmarła Margaret Mead (ur. 16 grudnia 1901), niezmiernie sławna wcałym świecie amerykańska badaczka kultur Oceanii. Wyróżniła trzy typy kultury: postfiguratywną, kofiguratywną i prefiguratywną. Miała trzech mężów, a także stałą partnerkę, też znaną uczoną z dziedziny antropologii, Ruth Benedict. Jej opis wolnej miłości ludów pierwotnych przyczynił się do rewolucji seksualnej lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku. Przez długi czas pracowała w Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, gdzie była kustoszem zbiorów etnologicznych.

16 listopada

1848 – W Londynie odbył się ostatni publiczny koncert Fryderyka Chopina.

1898 – Austriacki ginekolog Ernst Wertheim (1864-1920) jako pierwszy przeprowadził radykalną histerektomię (usunięcie macicy) z dojścia brzusznego u pacjentki z rakiem szyjki macicy. Z czasem jako operacja Wertheima znalazła stałe miejsce w chirurgii ginekologicznej.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/LZ7_passenger_zeppelin_enhanced.jpg

Sterowiec LZ 7 „Deutschland”

1909 – Powstała pierwsza na świecie (używająca sterowców) niemiecka linia lotnicza DELAG (Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft). Pomiędzy rokiem 1910 a wybuchem wojny w 1914 roku linia przewiozła ponad 34 tys. pasażerów i wykonała ponad 1,5 tys. lotów. Od września 1928 roku przy użyciu sterowca LZ 127 Graf Zeppelin rozpoczęła regularne loty transatlantyckie.

17 listopada

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/USS_America_%28CV-66%29_in_the_Suez_canal_1981.jpg/1024px-USS_America_%28CV-66%29_in_the_Suez_canal_1981.jpg

Lotniskowiec USS America przepływa przez kanał, 1981

1869 – Otwarto Kanał Sueski. Całkowita długość kanału wynosi 163 km, szerokość – 160-200 m (po modernizacji – do około 300 m), dopuszczalne zanurzenie statków – 11,6 m (po modernizacji – do 23 m). Średnia przepustowość kanału wynosi 60 statków na dobę. W latach 2014-2015 na części długości kanału został zbudowany nowy tor wodny, równoległy do istniejącego, co pozwala na ruch statków w obu kierunkach jednocześnie.

1950Tenzin Gjaco (to bardzo skrócona wersja imienia chłopca, urodzonego w 1935 roku jako Lhamo Dondrub ) został XIV Dalajlamą; wtedy właśnie dostał obecne imię. Prasa uparcie pisze o „Dalajlamie XIV”, jakby to było imię – a tymczasem jest to godność w pewnej tybetańskiej odmianie buddyzmu (w pewnym sensie odpowiadająca katolickiemu papieżowi). Od roku 1751 do 1950 kolejni dalajlamowie byli świeckimi władcami Tybetu.

1970Douglas Engelbart opatentował myszkę komputerową. Tego samego dnia na Księżycu wylądowała radziecka sonda kosmiczna Łuna 17 wraz ze sterowanym z Ziemi pojazdem księżycowym Łunochod 1.

18 listopada

1307 – Według legendy Wilhelm Tell zestrzelił z kuszy jabłko umieszczone na głowie swego syna. Swoją drogą, dokładność datowania tego niekoniecznie prawdziwego wydarzenia jest ciekawa sama w sobie. Legenda ta była inspiracją wielu utworów literackich, scenicznych oraz opery Gioacchino Rossiniego. W Bürglen w kantonie Uri w Szwajcarii znajduje się muzeum Wilhelma Tella.

1686 – Król Francji Ludwik XIV (1638-1715), słynny Król Słońce, przeszedł udany zabieg wycięcia przetoki odbytu, przeprowadzony przez swego nadwornego lekarza Charlesa-François Félixa. To dość skomplikowana operacja, w dodatku wykonana oczywiście bez dzisiejszego znieczulenia. Obu panom – pacjentowi i lekarzowi – należy się uznanie.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bd/Steamboat_Willie1928.jpg

1928 – Walt Disney pokazał pełnometrażowy pierwszy film (Parowiec Willie– Steamboat Willie) z Myszką Miki. A właściwie z… Myszkiem Miki, bo przecież Mickey Mouse jest chłopcem. Głosu postaci Myszki Miki udzielił sam Walt Disney, który w 1931/1932 otrzymał za jej stworzenie Oscara.

19 listopada

1931 – Amerykański lekarz Earle Cleveland otrzymał patent na tampon higieniczny wraz z zarejestrowanym znakiem towarowym „Tampax”. Przyjmuje się jednak, że jednorazowe tampony tamujące i pochłaniające krew menstruacyjną były używane już w starożytnym Egipcie.

1956 – Urodziła się Eileen Marie Collins – amerykańska astronautka, pilot wojskowy, pułkownik United States Air Force. Była pierwszą kobietą-pilotem kosmicznym (1995 podczas misji STS-63, w ramach której nastąpiło połączenie wahadłowca Discovery z rosyjską stacją kosmiczną Mir) i pierwszą kobietą-dowódcą promu kosmicznego (dowódcą misji STS-93, podczas której w lipcu 1999 umieszczono na orbicie okołoziemskiej teleskop kosmiczny Chandra). Ma tytuły naukowe z matematyki i zarządzania systemami kosmicznymi. Mężatka, dwoje dzieci. W Kosmosie była łącznie czterokrotnie. Wielokrotnie odznaczana najwyższymi orderami i medalami.

Hayabusa(Muses-C) sampling.jpg

Sonda Hayabusa

2005 – Japońska sonda kosmiczna Hayabusa (Sokół Wędrowny) wylądowała na planetoidzie (25143) Itokawa. Po kilku miesiącach badań sonda uruchomiła silniki jonowe, które pozwoliły jej na powrót na Ziemię w czerwcu roku 2010.

20 listopada

1820 – Brytyjski statek wielorybniczy Essex został staranowany przez kaszalota i zatonął w odległości 3700 km od wybrzeży Ameryki Południowej. 21-osobowa załoga przeniosła się na 3 szalupy i przez ponad 4 miesiące dryfowała po Pacyfiku, a w tym czasie na pokładach łodzi dochodziło do aktów kanibalizmu. Ostatni pozostali przy życiu rozbitkowie zostali uratowani 5 kwietnia 1821 roku. Historia ta zainspirowała Hermana Melville’a do napisania powieści Moby Dick.

1892 – Urodził się James Bertram Collip (zm. 19 czerwca 1965) – kanadyjski biochemik i fizjolog. Wchodził w skład zespołu naukowców z Uniwersytetu Toronto, którzy odkryli insulinę. Większość swojej kariery naukowej i dydaktycznej spędził na Uniwersytecie Zachodniego Ontario, gdzie w latach 1947-1961 był dziekanem wydziału medycznego.

Ilustracja

Trofim Łysenko

1976 – Zmarł Trofim Denisowicz Łysenko (ur. 29 września 1898), radziecki „uczony”, wyjątkowo wredna postać, naukowy hochsztapler i przestępca. Agrobiolog i agronom, twórca pseudonaukowej teorii (w roku 1927 w artykule w Prawdzie, ogłosił rewelacyjną – według ówczesnej propagandy radzieckiej – metodę użyźniania gleby bez jakichkolwiek nawozów oraz metodę siewu grochu w zimie). Miały one zazielenić w zimie jałowe pola Azerbejdżanu i uchronić ludzi i bydło od głodu. Odrzucał osiągnięcia genetyki i prawa dziedziczenia. Miał też zamiar obalić teorię ewolucji. Od 1939 członek Akademii Nauk ZSRR, członek Akademii Nauk Ukrainy. W czasach rządów Józefa Stalina uzyskał w ZSRR rangę najwyższego autorytetu w dziedzinie biologii i utrzymywał ją po śmierci Stalina, aż do końca rządów Chruszczowa. Gdyby nie to, że jego przeciwnicy naukowi byli poddawani – za jego wiedzą – najsurowszym represjom, zasługiwałby najwyżej na miano zręcznego kłamczucha, który zaraził swoimi ideami polityków-nieuków.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.

VN:F [1.9.22_1171]
Oceń artykuł
Rating: 10.0/10 (5 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +6 (from 6 votes)
Bogdan Miś: Działo się (106), 10.0 out of 10 based on 5 ratings

2 komentarze

  1. A. Goryński 2017-11-17

Odpowiedz