Studio Opinii

Tocząca się w naszym kraju debata na temat pro­jektu zrów­na­nia i prze­dłu­że­nia wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn do 67 roku życia ostro podzie­liła spo­łe­czeń­stwo, na co wska­zują opu­bli­ko­wane nie­dawno wyniki badań opi­nii spo­łecz­nej. Pro­ta­go­ni­ści, zaan­ga­żo­wani w natę­ża­jący się spór, mają zamiar przed­ło­żyć wybor­com pyta­nie o reformę w refe­ren­dum powszech­nym. Są też tacy poli­tycy i eks­perci, któ­rzy zapew­niają, że reforma może być sprzeczna z Kon­sty­tu­cją. Im, a także pozo­sta­łym uczest­ni­kom debaty warto więc przy­po­mnieć posta­no­wie­nie Try­bu­nału Kon­sty­tu­cyj­nego z 15 lipca 2010 roku (Sygn. akt S 2/10), w któ­rym zawarta została suge­stia koniecz­no­ści prze­pro­wa­dze­nia reformy zrów­na­nia i wydłu­że­nia wieku eme­ry­tal­nego.  Od tego posta­no­wie­nia zda­nie odrębne zło­żył sędzia TK Marek Kotli­now­ski. Roz­pra­wie prze­wod­ni­czył ówcze­sny Pre­zes Try­bu­nału Kon­sty­tu­cyj­nego sędzia Boh­dan Zdzien­nicki. Gwoli przy­po­mnie­nia przy­ta­czamy tu naj­waż­niej­sze frag­menty tego rozstrzygnięcia:

1.[…] Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyjny stwier­dził, że zróż­ni­co­wany pod­sta­wowy wiek eme­ry­talny kobiet i męż­czyzn w powszech­nym sys­te­mie eme­ry­tal­nym, obo­wią­zu­ją­cym od 1 stycz­nia 1999 r., nie powo­duje dys­kry­mi­na­cji kobiet. Wska­zane zróż­ni­co­wa­nie jest uza­sad­nione potrzebą niwe­lo­wa­nia wystę­pu­ją­cych róż­nic spo­łecz­nych i bio­lo­gicz­nych pomię­dzy kobie­tami a męż­czy­znami, sta­no­wiąc uprzy­wi­le­jo­wa­nie wyrów­naw­cze uspra­wie­dli­wione w świe­tle norm konstytucyjnych.

Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyjny zwró­cił jed­nak uwagę, że oma­wiana sytu­acja ma cha­rak­ter dyna­miczny. Obec­nie można zauwa­żyć zmniej­sza­nie się róż­nic o cha­rak­te­rze spo­łecz­nym (funk­cjo­nal­nym). Z kolei róż­nice bio­lo­giczne mię­dzy oso­bami obu płci mają cha­rak­ter obiek­tywny i wobec tego będą wystę­po­wać zawsze. Róż­nice te będą jed­nak w przy­szło­ści w mniej­szym stop­niu uza­sad­niać zróż­ni­co­wa­nie według kry­te­rium płci roz­wią­zań praw­nych doty­czą­cych wieku eme­ry­tal­nego, obej­mu­ją­cych ogół osób, gdyż w wielu zawo­dach nie wpły­wają, albo wpły­wają sła­biej niż daw­niej, na zagro­że­nie stanu zdro­wia i jakość wyko­ny­wa­nej pracy.

Regu­la­cje doty­czące wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn znaj­dują uspra­wie­dli­wie­nie w świe­tle norm kon­sty­tu­cyj­nych, jed­nak nie można stwier­dzić, że sta­no­wią one roz­wią­za­nie opty­malne. W związku z powyż­szymi stwier­dze­niami Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyjny posta­no­wił zasy­gna­li­zo­wać Sej­mowi roz­wa­że­nie potrzeby pod­ję­cia dzia­łań usta­wo­daw­czych zmie­rza­ją­cych do stop­nio­wego zrów­ny­wa­nia wieku eme­ry­tal­nego kobiet i mężczyzn.

2. Obser­wo­wana od wielu lat zmiana wzor­ców kul­tu­ro­wych i spo­łecz­nych w postaci reali­zo­wa­nych ról kobiet i męż­czyzn w poszcze­gól­nych sfe­rach życia, wzrost popu­lar­no­ści part­ner­skiego modelu rodziny i aktyw­no­ści zawo­do­wej kobiet two­rzą nowy kon­tekst społeczno-ekonomiczny dla okre­śle­nia wieku eme­ry­tal­nego. Wyrów­ny­wa­nie wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn, a także czę­sto pod­wyż­sza­nie go, wynika rów­nież z dosto­so­wa­nia sys­te­mów eme­ry­tal­nych do zja­wisk demo­gra­ficz­nych: wydłu­ża­nia się prze­cięt­nego trwa­nia życia, dłuż­szego prze­cięt­nego wieku życia kobiet niż męż­czyzn, poprawy stanu zdro­wia lud­no­ści, spadku dziet­no­ści, który powo­duje brak zastę­po­wal­no­ści poko­leń. Zja­wi­ska te, obser­wo­wane we wszyst­kich kra­jach euro­pej­skich, skła­dają się na pro­ces sta­rze­nia się spo­łe­czeństw, który może zagro­zić sta­bil­no­ści finan­so­wej sys­te­mów eme­ry­tal­nych i stwo­rzyć pro­blemy na rynku pracy.

3. […]w świe­tle prawa euro­pej­skiego i mię­dzy­na­ro­do­wego uprzy­wi­le­jo­wa­nie wyrów­naw­cze kobiet jest dopusz­czalne, ale ma w zało­że­niu cha­rak­ter przej­ściowy i tym­cza­sowy. Prawo unijne zezwala pań­stwom człon­kow­skim na utrzy­my­wa­nie zróż­ni­co­wa­nego wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn. […]. Należy zwró­cić uwagę, że Komi­tet Praw Eko­no­micz­nych, Spo­łecz­nych i Kul­tu­ral­nych ONZ w skie­ro­wa­nych w 2009 r. do pol­skiego rządu reko­men­da­cjach doty­czą­cych sto­so­wa­nia paktu zwró­cił uwagę na potrzebę pod­ję­cia dzia­łań w celu zrów­na­nia usta­wo­wego wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn (Doc. E/C.12/POL/CO/5 z 2 grud­nia 2009 r.).

4. Ana­liza reform sys­te­mów eme­ry­tal­nych prze­pro­wa­dza­nych w pań­stwach euro­pej­skich zmie­rza­ją­cych do zrów­na­nia lub pod­wyż­sza­nia wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn obra­zuje, że pro­ces ten jest dłu­go­trwały, a okresy przej­ściowe są znacz­nie roz­ło­żone w cza­sie. Tytu­łem przy­kładu można wska­zać, że w Bel­gii reforma trwała w latach 1997–2009, w Buł­ga­rii w latach 2000–2009, na Litwie w latach 1995–2005, Łotwie w latach 1995–2009, Węgrzech w latach 1996–2009. Obec­nie trwa reforma w Cze­chach od 1996 r., pla­no­wana do 2013, w Esto­nii od 2010 r., pla­no­wana do 2026 r., w Niem­czech od 2010 r., pla­no­wana do 2029 r., w Rumu­nii od 2000 r., pla­no­wana do 2014 r., na Sło­wa­cji od 2004 r., pla­no­wana do 2014 r. i w Wiel­kiej Bry­ta­nii od 2010 r., pla­no­wana do 2020 r., zaś w Austrii i Danii reforma będzie trwała w latach 2024–2033. W pań­stwach euro­pej­skich reforma sys­temu eme­ry­tal­nego polega na pro­por­cjo­nal­nym i stop­nio­wym pod­wyż­sza­niu wieku eme­ry­tal­nego w ciągu kil­ku­let­niego okresu przej­ścio­wego (Cze­chy, Esto­nia, Węgry) lub wpro­wa­dze­niu pod­wyż­szo­nego wieku eme­ry­tal­nego dla osób uro­dzo­nych w danym roku kalen­da­rzo­wym (Malta, Gre­cja) albo sta­nowi kom­bi­na­cję dwóch powy­żej wska­za­nych spo­so­bów (Niemcy). Roz­ło­że­nie w cza­sie wska­za­nych reform służy posza­no­wa­niu zasady ochrony praw nabytych.

5. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyjny zwraca rów­nież uwagę na dys­ku­sje pro­wa­dzone m.in. w ramach Unii Euro­pej­skiej doty­czące wydłu­ża­nia aktyw­no­ści zawo­do­wej oby­wa­teli. […] Nie można jed­nak tra­cić z pola widze­nia tego, że zrów­na­nie wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn oraz wydłu­że­nie czasu aktyw­no­ści zawo­do­wej są ze sobą wza­jem­nie powią­zane. Jako jeden z celów Stra­te­gii Lizboń­skiej wyzna­czono pod­nie­sie­nie do 2010 r. wskaź­nika zatrud­nie­nia osób w wieku 55–64 lat do 50% oraz pod­nie­sie­nie o 5 lat efek­tyw­nego wieku eme­ry­tal­nego, tj. wieku, w któ­rym fak­tycz­nie nastę­puje przej­ście na eme­ry­turę. Na koniecz­ność pod­wyż­sze­nia wieku eme­ry­tal­nego w pań­stwach człon­kow­skich Unii Euro­pej­skiej zwró­ciła rów­nież uwagę Komi­sja Euro­pej­ska w zie­lo­nej księ­dze w spra­wie poli­tyki eme­ry­tal­nej opu­bli­ko­wa­nej 7 lipca 2010 r. Zda­niem Komi­sji, pań­stwa powinny stop­niowo pod­no­sić wiek eme­ry­talny swo­ich oby­wa­teli tak, aby osta­tecz­nie okres eme­ry­tury nie prze­kra­czał 1/3 śred­niej dłu­go­ści życia.

6. Przed­sta­wione argu­menty prze­ma­wiają za potrzebą roz­po­czę­cia dzia­łań usta­wo­daw­czych zmie­rza­ją­cych do prze­pro­wa­dze­nia reformy sys­temu eme­ry­tal­nego, która będzie uwzględ­niać odpo­wied­nie kry­te­ria demo­gra­ficzne, eko­no­miczne i spo­łeczne. Spe­cy­fika wska­za­nej reformy wymaga roz­ło­że­nia pro­cesu zrów­ny­wa­nia wieku eme­ry­tal­nego kobiet i męż­czyzn na wiele lat, a przede wszyst­kim pod­ję­cia decy­zji przez usta­wo­dawcę na długo przed roz­po­czę­ciem samego pro­cesu pod­wyż­sza­nia tego wieku. Takie dzia­ła­nie pozwoli oso­bom ubez­pie­czo­nym na racjo­nalne dosto­so­wa­nie się do nowych warun­ków prze­cho­dze­nia na eme­ry­turę. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyjny nie jest przy tym powo­łany do udzie­la­nia pozy­tyw­nych wska­zó­wek dla usta­wo­dawcy co do kształtu przy­szłych roz­wią­zań prawnych.

Podał Piotr Rach­tan

(obserwatorkonstytucyjny.pl)