02.06.2024
Majsterkowicz
Ten niewielki nietoperz kiedyś był nazywany wielkouchem. Tym bowiem, co rzuca się w oczy w jego wyglądzie, są duże (długości od 3,5 do 4,5 cm), szerokie uszy, które podczas zimowego snu gacek składa i chowa pod skrzydła. Właśnie one, a także żółtawo brązowa sierść, pozwala go odróżnić od pozostałych dwudziestu dwóch gatunków polskich nietoperzy. Przy wadze 8 g rozpiętość jego skrzydeł dochodzi do 25 cm. Może osiągnąć wiek 30 lat.
W kulturze chrześcijańskiej nietoperz był symbolem złych mocy, wcieleniem diabła i pomocnikiem czarownic, który wysysał krew małych dzieci… Nie przeszkadzało to jednak wykorzystywać tego ssaka do celów magicznych. Np. dziewczęta wrzucały nietoperze do mrowisk lub pieców, aby otrzymywać dokładnie ich oczyszczone kości, mogące dziewicom pomóc w staraniach uwiedzenia ukochanego… Według wierzeń ludowych, w cieniu ciemnoty rozpierzchającej się z krucht, ten gatunek nietoperza przyczyniał się do nawiedzania ludzi przez diabła. Wystarczyło skrzydlatego ssaka złapać, ugotować w parze pod nową pokrywką, wodę wylać w koło nakreślone poświęconą kredą na ziemi, a z ugotowanym gackiem wyjść o północy w noc świętojańską i przyzywać szatana…
Jednak nie wszędzie i nie we wszystkich epokach nietoperz służył tworzeniu negatywnych skojarzeń. Starożytni Grecy uważali go za strażnika nocnego, a Rzymianie wierzyli, że chroni przed nieszczęściami, choć jedni i drudzy byli przeświadczeni, że nietoperz ma kontakty ze zmarłymi i złymi duchami.
Kiedy nietoperzem zajęli się przyrodnicy oni również mieli poważne kłopoty z określeniem jego natury i przynależności systematycznej. Jeszcze w XVII w. uważano nietoperze za rodzaj ptaków, a po przekonaniu się, że należy jednak zaliczyć je do ssaków, uznano je za osobliwy gatunek… myszy. W rzeczywistości życie gacka, jak i innych nietoperzy, nie jest aż tak niezwykłe, jak przedstawiają to dawne legendy, nie mniej jednak jest bardzo ciekawe. Rządzi nim rytm dnia i nocy oraz pór roku. Dzień jest dla gacka czasem odpoczynku, a noc okresem aktywności, głównie żerowania.
Od późnej jesieni do końca zimy nietoperze zapadają w stan hibernacji. Zanim to jednak nastąpi, intensywnie polują i tyją. Zimę ssaki te spędzają w kryjówkach, takich jak dziuple, strychy, jaskinie skalne, sztolnie nieczynnych kopalni, a nawet przewody kominowe opuszczonych domów… Nie może być w nich ciepło, bo nietoperz musi obniżyć temperaturę własnego ciała, dostosowując ją do otoczenia, zwalnia tempo wszystkich swoich procesów życiowych, co pozwala mu zminimalizować zapotrzebowanie energetyczne.
Żeruje po zachodzie słońca w pobliżu krzewów i koron drzew, ale i w pobliżu ścian budynków. W skład pokarmu tego gatunku wchodzą głównie ćmy, jak również muchówki, skorki, komary…
Gacek brunatny posiada słuch absolutny. Poza wsłuchiwaniem się w echo własnych sygnałów, gacek potrafi nie tylko słyszeć dźwięki, o jakich istnienie nawet nie podejrzewamy: tupot odnóży pająka, ruchy oddechowe owadziego korpusu, chrzęst pokryw skrzydeł skorka, czy pocieranie łapek odbywającego toaletę motyla. Ten ssak potrafi również echolokacją zarejestrować fakturę ciała namierzanej ofiary. Choćby więc ukryła się pod liściem, czy zakamuflowała w załomkach kory drzewa, nie może się czuć bezpiecznie. Nieproporcjonalnie w stosunku do reszty ciała wielkie uszy gacka mogą się wydawać śmieszne, ale pamiętać należy, że są one jednym z najdoskonalszych aparatów słuchowych.
W Polsce gacek brunatny jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnej. O czym nie wszyscy wiedzą, obowiązuje zakaz fotografowania, filmowania, a nawet obserwacji jego aktywności i siedlisk, czynności mogących powodować płoszenie lub niepokojenie.
Andrzej Markowski-Wedelstett
