22.12.2025
Czas przedświąteczny sprzyja refleksji nad tym co to właściwie są święta, co znaczą w tych naszych zwariowanych czasach.
Tak jak mówią o tym różne nauki społeczne, święto to coś innego niż codzienność, święto znaczy w różnych kulturach odejście od tego jak żyjemy, co jemy, jak się bawimy wtedy gdy nie ma święta a jest normalność. Święto to coś wyjątkowego, święto ma swoje rytuały, obrzędy (jeżeli nawiązuje do jakiejś religii), swoje potrawy, śpiewy a nawet tańce. Antropolodzy są zgodni, święta następowały na przykład wtedy gdy grupa łowców-zbieraczy upolowała duże zwierzę, którego konsumpcja musiała trwać kilka dni – to było święto łamiące rutynę zwykłego dnia.
Przejście na inne formy życia zbiorowego i pojawienie się mitów i wierzeń spowodowało dalszy rozwój form świętowania. To znane i opisane procesy społeczne i kulturowe – tak to się zaczęło i trwa.
Popatrzmy więc na to co tu i teraz – w Polsce ale i na świecie, w XXI wieku.
To co rzuca się w oczy od razu to zanikanie sacrum, te święta są związane z bożym narodzeniem – takim pięknym mitem o narodzinach boga-człowieka, który urodził się w Betlejem jako uchodźca, urodził się w stajni – bo nie było miejsca w gospodzie, a żłób był jego pierwszą kołyską….naprawdę piękna opowieść.
No to ile z tego sacrum jest tu i teraz w Polsce, ile z tych opowieści leży u podstaw tej bieganiny po przecenach w poszukiwaniu prezentu, ile z tego sacrum jest w tych wszystkich czarnych piątkach, wielkich wyprzedażach, na których kupimy tanio ten nasz wymarzony prezent sobie czy bliskim.
Ile z tego sacrum zostało w menu świątecznej kolacji i tego co serwują nam kolejne świąteczne dni – wracając do korzeni – nawet upolowanie mamuta nie trzyma proporcji do tego świątecznego obżarstwa jakie zapanuje u nas w te święta.
Ile z rozmów „przy świątecznym stole” będzie nawiązywać do tych świąt, a ile będzie pustą gadaniną o wszystkim i niczym.
Ile uwagi poświęcimy prezentom, tego jak nam się podobają i czy będą przydatne, czy też zaraz po świętach pobiegniemy do sklepu by je wymienić.
Można tak długo, ale może to wystarczy by przyjąć za prawdziwą tezę, że święta obecnie to zupełnie coś innego niż to, co było ich sensem kiedyś.
To może dlatego tak szybko rośnie grupa rodaków wybierających wyjazd w świat, najlepiej daleko, do Tajlandii albo jeszcze dalej – byle tylko uciec od tego co w kraju. (Taka turystyka to prosta realizacja tego, co we wstępie – święto to ucieczka od codzienności).
Tańszą formą tego samego jest narastający ostatnio trend spędzania świąt w hotelu, na świątecznych turnusach, które zdejmują z nas cały ten trud zakupów i przygotowań, robi to za nas hotel, a my tylko płacimy).
Niezależnie do tego co i jak – widzimy wyraźnie, że tradycyjne pojmowanie świąt ulega zasadniczej zmianie i jest to chyba nieodwołalne. Trudno zresztą temu się dziwić, na świecie zmienia się wiele, zmienia się wszystko, a my razem z nim.
No to co powinno zostać z tej magii, a nawet z tego sacrum ?
Moim zdaniem warto byłoby, żeby został klimat wigilijnego dzielenia się opłatkiem, który jest symbolem chleba, najprostszej potrawy i życzeń jakie sobie składamy. To piękne mimo, że też jest już chyba puste – wystarczy przypomnieć te wszystkie służbowe „wigilie” traktowane jako służbowy obowiązek, wystarczy gdy przypomnę sobie te wigilie w Sejmie RP w tamtych latach, tam jednak nie było tego co teraz – tych śmiesznych i strasznych dyskusji i sporów ile ich będzie, a ile być powinno. Jest jednak szansa, że oprócz tych pustych form, takiego służbowego rytuału jakaś część spotkań i życzeń będzie prawdziwa – sam pamiętam z czasów swojej pracy w wielkiej firmie jaką była Stocznia Gdańska (17 tysięcy pracowników), gdy jako szef chodziłem po podległych mi działach na te wigilie – ile w tym było pustej formy, a ile autentyczności i prawdy.
Nawet gdy szansa jest mała warto robić wszystko, by w czasie świątecznym, innym niż codzienność, zdarzały się chwile prawdziwe.
I tego nam wszystkim życzę…
Zbigniew Szczypiński
Polski socjolog i polityk. Założyciel i wieloletni prezes Stowarzyszenia Strażników Pamięci Stoczni Gdańskiej.
Panie Zbigniewie,
czytając pański felieton miałem wrażenie, że święta właśnie wstały od stołu, spojrzały w lustro i westchnęły: „To kiedyś było o czymś…” — po czym zostały stratowane przez hostessę rozdającą próbki karpia w markecie.
Jest w tym tekście coś cennego i rzadkiego — nie tania nostalgia, tylko próba zrozumienia, co nam się po drodze z tym całym „świętowaniem” rozlało. Gdzieś między bieganiem po galerii handlowej z twarzą jak z horroru i kolejnym „opłatkiem korporacyjnym” przy plastikowych pierogach, umknęło to, że święto to nie to samo co przerwa w pracy.
Bardzo trafnie pan pokazuje, że sacrum — ten cichy, trudny do zdefiniowania pierwiastek czegoś większego niż my — został zaparkowany gdzieś między działem z elektroniką a bookingiem na świąteczny spa-turnus. A przecież nawet jak wszystko się zmienia, to ludzka potrzeba sensu, bliskości i — jak pan pisze — chwil prawdziwych wciąż gdzieś tam się tli, może lekko zawstydzona, może ledwo zipiąca, ale obecna.
Dziękuję za ten tekst — spokojny, mądry, bez histerii, za to z dowcipną nutą melancholii. I życzę panu, sobie i tym wszystkim biegającym po przecenach ludziom, żeby jednak coś z tych świąt zostało w nas na dłużej niż papierek po czekoladzie i paragon za „promocję dnia”.
Wesołych, prawdziwych Świąt — z oddechem, z uśmiechem i choćby jednym szczerym „dobrze, że jesteś”.
Wigilia jest z jednej strony utrwaloną, piękną, polską tradycją religijną i społeczną. Przez wieki stała sie częścią kultury narodowej. Prawdziwość i hipokryzja sto nieodlączny element tej tradycji. Prawdopodobnie jedno nie może istnieć bez drugiego. Niemniej, życzenia prawdziwości są godne akceptacji i odwzajemnienia. Wesołych Świąt – to jedna z najpiękniejszych tradycji syntetycznego wyrażania dobrostanu dla siebie i innych !