06.10.2026
Warlikowski, Mouawad i krwiożerczy dyskurs o „zbrodni i karze”, winie i odpowiedzialności.
„ Jesteście boginiami, które wpadły do ogrodu moich ran, a wasz gniew ma uzdrowicielską moc. Wolałabym wam powiedzieć przepraszam, ale mogę przynajmniej powiedzieć dziękuję.” Takie słowa kieruje w ostatniej scenie Europa do swoich trzech córek, które zaprosiła i trochę podstępem zwabiła w jedno miejsce, aby dokonać swoistego rozrachunku ze swoim życiem, pełnym przemocy, okrucieństwa i ran, właśnie wciąż niezabliźnionych ran.
To powrót spektaklu „Europa” Krzysztofa Warlikowskiego, opartym na oryginalnym dramacie „Przysięga Europy” Wajdiego Mouawada, jego wielokrotnego współpracownika w zakresie adaptacji wystawianych tekstów, na deski macierzystego Nowego Teatru w Warszawie. Powrót poprzedzony pasmem sukcesów przedstawienia w czasie wielotygodniowego a nawet wielomiesięcznego tourne po nomen omen Europie począwszy od Montpellier (Francja) przez Tbilisi (Gruzja) i Salzburg (Austria), a skończywszy na Bochum (Niemcy). Oczywiście, najcenniejszą z tych zagranicznych prezentacji była obecność w charakterze gościa specjalnego na słynnym Salzburg Festival, gdzie „Europa” wzbudziła – obok innego bardzo europejskiego przedstawienia „Święty Franciszek z Asyżu” Romeo Castellucciego – prawdziwy entuzjazm.
Tak intensywnej w emocje uczty teatralnej nie doświadczyłem już od dość dawna. Wychowany na złotej epoce teatru polskiego i w ogóle światowego lat 70-90 ubiegłego wieku, piłem to co mi zespół Nowego Teatru podawał w swej magicznej czarze, jak w skwarze złakniony wody. O czym jest to spektakl? Z pewnością o tym, o czym Warlikowski się w swojej twórczości wypowiada się od dawna, z pewnością od 1995 kiedy wystawił również okrucieństwem ociekającego Roberto Zucco Bernarda Marie Koltes’a. w Teatrze Nowym w Poznaniu. To początki wybitnego już dziś reżysera. Sam zresztą to przyznaje w licznych wywiadach: „ W moim teatrze rzeczywiście w wielu przedstawieniach mówimy o winie. Poczucie winy jest dla mnie czymś determinującym. To może otworzyć dialog.” Mouawad wzbogaca, a może jedynie uzupełnia te rozważania o kwestię odpowiedzialności i to tej sięgającej bardzo głęboko, bo dalszych pokoleń. Antyczna klątwa? Czy w tak ujętym konflikcie sumienia jest w ogóle możliwe zakończenie tragedii? O tym właśnie jest ten spektakl, o próbie dialogu pomiędzy ofiarami – które w konsekwencji też okazują się później winnymi innych zbrodni – a ich oprawcami. Nie bez znaczenia jest tu z pewnością kulturowe osadzenie autora, który posiada korzenie libańskie ze wszystkimi tego konsekwencjami i bagażem, których nie są w stanie wymazać dalsze jego losy po ucieczce wraz z rodzicami z ojczyzny i osiedleniu się w kanadyjskim Quebecu. Okcydentalna edukacja i wychowanie w powiązaniu z orientalnym rodowodem. Czyż to nie gotowa geneza powstania tego tekstu dramatycznego? Nie jest tu miejsce na to aby opowiadać złożone treści wysyłane widzowi ze scenicznych – także bardzo rozbudowanych „desek”. Emblematyczność imienia jakie nosi główna postać dramatu jest oczywista i niepodważalna. Z pewnością wagi przedstawieniu dodaje kontekst aktualnie toczących się niemal na naszych oczach w różnych zakątkach świata, ale także tuż przy naszych granicach konfliktów zbrojnych, wojen, aktów przemocy i ludobójstwa. Liczne aluzje, odniesienia, nawiązania do przebogatej spuścizny kulturowej starej Europy, także dziedzictwo wielowiekowe Melpomeny i Talii (nie do wiary jak często w trakcie tego zatrważającego widowiska z łatwością wybuchałem zdrowym śmiechem), wszystko to znajdowało tu wykorzystanie i własne ujście. Myślę, że to bardziej materiał na solidną rozprawkę. Bo nie sposób wszak przejść obok tego przedstawienia nie wspomniawszy o takich wizjonerach teatru jak: Grotowski, Wajda, Kantor, Szajna, Swinarski, Dejmek, ze tylko o polskiej spuściźnie napomknę! Nie sposób także pominąć doświadczenia teatru okrucieństwa i teatru absurdu w osobach Antonina Artauda i Geana Geneta, a także teatru otwartego z Jerzym Grotowskim i Peterem Brookiem na czele. Wracając do klasycznych elementów recenzji, jaką podjąłem się tutaj napisać: spektakl „Europa” w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego, oparty na dramacie Wajdiego Mouawada „Przysięga Europy” – wybitnym spektaklem jest! Mrocznym z pewnością, poruszającym, momentami traumatycznymi wstrząsającym. A jednak nie przygnębiającym! W pewnym sensie jest oczyszczający. Swoiste Katharsis? Być może, być może o to właśnie chodziło – byłby to oczywisty powrót do jednej z pierwotnych funkcji zbiorowego przeżywania sztuki, nie tylko w kulturze antycznej, ale też wielu innych od różnorodnych afrykańskich, azjatyckich i z obu kontynentów amerykańskich poczynając, a na naszej rodzimej chrześcijańsko – europejskiej kończąc. Tyle, że w kluczowym momencie nikt nie odwołuje się do „ogranej” sztuczki „deus ex machina”, wszystko opiera się żywym – ledwo żywym? – człowieku!
To z pewnością teatr kompletny: wielopoziomowa i przestrzenna scenografia, wyrafinowana, momentami subtelna i dyskretna, a jednak nierzadko agresywna reżyseria światłami i oczywiście obłędna sfera dźwiękowa a właściwie muzyczna wzmacniająca w odpowiednich momentach efekt sceniczny, a jednocześnie idealnie wtopiona a w całość, niemal niezauważalna. – chłonie się ten spektakl całym sobą! Na deser słów kilka o grze aktorskiej, pomieszanie niezniszczalnego Stanisławskiego z przedmiotową funkcjonalnością a la Szajna czy Grotowski – znakomita! Takie gwiazdy wydawałoby się polskiej popkultury filmowo telewizyjnej jak Cielecka czy Ostaszewska odnajdują się w i czują w tym dziele jak przysłowiowe „ryby w wodzie” – emocjonalne, autentyczne, przekonujące. Jak zresztą cały zespół aktorski. Odrębne słowa podziwu należą się jednak odtwórcy głównej postaci, w którą wcielił się nie kto inny jak Andrzej Chyra. Jego Europa to kreacja wybitna, żeby nie powiedzieć genialna, w której ze swobodą przechodzi od zimnej obojętności i wyrachowania, a nawet premedytacji do sekwencji emocjonalnych i wibrujących napięciami. Wszystko to najczęściej w warstwie nieoczywistej, podskórnej, niemal niewidocznej. Ostanie słowa Europy kierowane do swoich przeklętych i skazanych na haniebną śmierć córek:
„Wszystko legło w gruzach.
Teraz czas się podnieść.
Niczemu nie jesteście winne.
Wyjdźcie na zewnątrz.
Deszcz obmyje wam twarze, a z nadejściem dnia zostańcie siostrami którymi zawsze byłyście.”
Czy można sobie wyobrazić bardziej pogodne, radosne i optymistyczne zakończenie dla tej pogrążonej w bólu i cierpieniu inscenizacji?
Marian Mahor
Teatrolog i reżyser teatralny, poeta i dramaturg, tłumacz literatury z języka francuskiego, a także lokalny samorządowiec.

Nowy autor i od razu mocne wejście, chciałoby się rzec, europejskie. Takich właśnie głosów SO potrzebuje. Kompetentnych i pełnych pasji.
Z pewnością wagi przedstawieniu dodaje kontekst aktualnie toczących się niemal na naszych oczach w różnych zakątkach świata, ale także tuż przy naszych granicach konfliktów zbrojnych, wojen, aktów przemocy i ludobójstwa. Bezmierne i wszechobecne zło natury ludzkiej. Na tych samych warunkach, co dobro, czyli odwieczna walka dobra i zła!
Cieszy pojawienie się na łamach SO recenzji teatralnej — to miłe urozmaicenie. Tym bardziej że Autor pisze z autentycznym entuzjazmem: nie tylko omawia przedstawienie, ale dzieli się przeżyciem, które wyraźnie nie skończyło się wraz z opadnięciem kurtyny. Taka pasja potrafi udzielić się czytelnikowi i zachęcić do własnego spotkania z teatrem.
Z recenzji wyłania się Europa, która musi przestać mylić rachunek sumienia z rozgrzeszeniem. Wina nie jest dziedziczna. Odpowiedzialność za przerwanie przemocy — już tak.
W kontekście antycznego mitu o Europie oraz przywołanego w recenzji motywu ofiar stających się sprawcami kolejnych krzywd być może odpowiedź na tytułowe „Quo vadis, Europo?” brzmiałaby: nie ku odzyskaniu mitu o własnej niewinności, lecz ku odpowiedzialności, która nie potrzebuje ani samozachwytu, ani samopotępienia.
Europa nie musi być niewinna, żeby bronić godności człowieka. Musi przestać uważać własne rany za usprawiedliwienie ran zadawanych innym.
Świetnie się czyta i zdecydowanie budzi chęć do zobaczenia spektaklu!
Z przyjemnością i zainteresowaniem przeczytałam recenzję, która zachęca bardzo do zobaczenia spektaklu. Czy w najbliższym czasie będzie taka możliwość? W Warszawie, w Krakowie czy gdziekolwiek? Ciekawa jestem też czy sam dramat Wajdiego Mouawada jest gdzieś do zakupienia? Została sztuka wydana drukiem?
Ponieważ takich pytań jest wiele, to przekazuję informację ogólnie: to nie jest przedstawienie, które schodzi z afisza, dopiero powstało! Dla tych którzy bardzo chcieliby je zobaczyć na pewno będzie taka sposobność, jak nie tu to gdzie indziej – trzeba śledzić, interesować się. Ma być np. ten spektakl w Krakowie chyba w grudniu w ramach festiwalu Boska Komedia czy coś takiego, ale pewnie już trzeba by się zakręcić.
Ciekawie i intrygująco napisana recenzja ,nie osłania kurtyny a zaprasza .Czuję ciekawość zobaczenia tej inscenizacji .Dziekuje
Wreszcie mamy specjalistę od teatru, a nie wyłącznie od AI…
Bardzo ciekawa recenzja, która wykracza daleko poza zdawkową formę. Nie tylko problematyzuje, ukazuje szerszy kulturowy kontekst (źródła i nawiązania), ale także buduje szerszą opowieść o współczesności – teatr Warlikowskiegi jest di tego idealną matrycą. Oby więcej takich intrygujących i kulturoznawczych tekstów!