12.10.2026
W psychologii znany jest efekt Wertera polegający na efekcie naśladownictwa prób samobójczych po nagłośnieniu samobójstwa znanej osoby. Nazwisko przywołane w tytule to nazwisko bohatera powieści Johanna Wolfganga von Goethego – Cierpienia młodego Wertera. Po publikacji tego dzieła Goethego nastąpiło zjawisko naśladownictwa, młodzi ludzie chcieli poezją żyć i umierać tak jak bohater dzieła Goethego.
Sto lat po ukazaniu się książki w różnych krajach Europy podejmowano próby wprowadzenia zakazu czytania tej książki a nawet jej druku.
Efekt Wertera był przedmiotem badań socjologicznych przeprowadzonych przez takich uczonych jak Emil Durkheim i innych, tak więc jest to zjawisko mające długą tradycję. Patrząc na to co dzieje się w Polsce, na ten poziom zainteresowani mediów i rządu zastanawiam się czy nie nastąpiło przegięcie, czy ta wrzawa medialna i działania rządu wprowadzającego alarm w służbach siłowych państwa, te patrole policji wokół szkół i obecność funkcjonariuszy w szkole nie jest, paradoksalnie wywoływaniem albo wzmocnieniem efektu Wertera, który – być może – stał już, za tą serią zamachów w szkołach na Mazowszu ?
Czy takie wzmożone działania państwa nie spowodują wzrostu chęci zaistnienia u tych młodych ludzi żyjących w nadziei na chwilowy chociaż rozgłos i sławę tak oczekiwaną w ich życiu przebiegającym głównie w sieci, a więc wirtualnie?
Czy nie stanie się tak, że za kilka lat będziemy analizowali swoisty efekt Wertera wywołany nadmiarową akcją państwa, nadmiarową w sferze informacji a nie działań zmierzających do eliminacji szkodliwych treści w mediach społecznościowych. Głosy z Kancelarii Prezydenta Nawrockiego nie wskazują raczej na to, że prezydent popisze procedowaną ustawę przekładając prawo do wolności słowa nad możliwością szybkiej interwencji państwa a argument, że to sąd powinien decydować o tym, czy dana treść powinna być usunięta z sieci jest więcej niż śmieszny, ta interwencja musi być natychmiastowa, a nie po czasie, sądy nie są w stanie pracować w takim trybie jak urząd. Słuchając tych argumentów, że to zamach na wolność słowa, wprowadzanie cenzury nie wiem czy śmiać się, czy płakać – chyba i to i to.
Prezydent będzie miał okazję stanąć po stronie ludzi albo prawicowych partii – zobaczymy co wybierze.
Zbigniew Szczypiński
Polski socjolog i polityk. Założyciel i wieloletni prezes Stowarzyszenia Strażników Pamięci Stoczni Gdańskiej.
Autor przestrzega przed medialnym spektaklem: sensacyjne i uporczywe nagłaśnianie samobójstw może sprzyjać naśladownictwu. Jednak efekt Wertera dotyczy zachowań samobójczych — nie jest sam przez się dowodem, że policyjne patrole wywołują kolejne ataki w szkołach. Działania państwa, w tym prokuratury i policji, są być może nadmiarowe, ale moim zdaniem lepsza nadmierna ostrożność niż ryzyko kolejnych ataków.
Nawrocki być może zawetuje wspomnianą ustawę, używając postulatu kontroli sądowej jako pretekstu. Tymczasem szybkość interwencji i ochrona przed arbitralnością władzy powinny się uzupełniać, nie wykluczać. Państwo powinno działać sprawnie, lecz pod kontrolą. Obawiam się jednak, że i tym razem Nawrocki wybierze interes prawicowych partii zamiast bezpieczeństwa obywateli.