28.04.2026
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
1 września
1897 – W Bostonie uruchomiono pierwsze na kontynencie północnoamerykańskim metro.
1902 – Premiera francuskiego niemego filmu science fiction „Podróż na Księżyc” w reżyserii Georges’a Mélièsa. Film powstał na podstawie powieści „Z Ziemi na Księżyc” Jules’a Verne’a oraz „Pierwsi ludzie na księżycu” H.G. Wellsa. Cieszył się ogromnym powodzeniem, był wyświetlany we Francji i USA, a Méliès zdobył dzięki niemu międzynarodową sławę.
1988 – Zmarł Luis Walter Alvarez (ur. 13 czerwca 1911) – amerykański fizyk, laureat Nagrody Nobla z fizyki z 1968 roku za prace poświęcone cząstkom elementarnym, a w szczególności za uruchomienie dużej wodorowej komory pęcherzykowej. Uczestnik „Projektu Manhattan”. W latach 1945-1978 profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, 1954-1959 i 1975-1978 dyrektor Lawrence Radiation Laboratory. Specjalista w zakresie fizyki atomowej; jest współautorem hipotezy, według której zagładę dinozaurów spowodował upadek na Ziemię dużego ciała kosmicznego.
2 września
1930 – Zakończył się sukcesem pierwszy nieprzerwany lot samolotu z Europy do Stanów Zjednoczonych. Samolot „Znak zapytania” (swoją drogą, śliczna nazwa!) pilotowali Francuzi, kpt. Dieudonne Coste i Maurice Bellonte. Lot trwał 37 godzin.
1948 – Urodziła się Sharon Christa McAuliffe, z d. Corrigan – amerykańska astronautka i nauczycielka. Poniosła śmierć na pokładzie wahadłowca Challenger, który eksplodował 73 sekundy po starcie z Przylądka Canaveral. Została wybrana spośród 11000 nauczycieli, którzy przystąpili do eliminacji. Była pierwszą nauczycielką, która znalazła się w Kosmosie. Pośmiertnie została odznaczona Congressional Space Medal of Honor.
2001 – Zmarł Christiaan Neethling Barnard (ur. 8 listopada 1922) – południowoafrykański kardiochirurg, kierownik ośrodka badań i chirurgii serca na uniwersytecie w Kapsztadzie. 3 grudnia 1967 roku Barnard przy asyście młodszego brata dr Mariusa Barnarda kierował zespołem chirurgów, który przeprowadził pierwszą transplantację ludzkiego serca. Operacja się udała, jednak pacjent, 53-letni Louis Washkansky, zmarł po 18 dniach na zapalenie płuc. Czterech z pierwszych dziesięciu pacjentów Barnarda przeżyło ponad rok, dwoje przeżyło z nowym sercem ponad 10 lat, a jedna osoba przeżyła jeszcze 23 lata.
3 września
1905 – Urodził się Carl David Anderson (zm. 11 stycznia 1991) – amerykański fizyk eksperymentalny, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie w 1932 roku pozytonu (czyli antycząstki elektronu; po spotkaniu elektronu z pozytonem najczęściej, bo z prawdopodobieństwem 99,8%, dochodzi do tzw. anihilacji). Istnienie pozytonu zostało przewidziane teoretycznie w roku 1928 przez Paula Diraca.
1992 – Zmarła w wieku 90 lat Barbara McClintock (ur. 16 czerwca 1902) – amerykańska genetyczka, laureatka Nagrody Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny w roku 1983 za odkrycie transpozonów. Transpozony są także nazywane „wędrującymi” lub „skaczącymi” genami albo „mobilnymi elementami genetycznymi”. Nie podejmuję się wyjaśnić dokładniej istoty tego odkrycia, ale za byle co Nobla nie dają.
2014 – Astronomowie z Uniwersytetu Hawajskiego odkryli, że Droga Mleczna jest częścią supergromady 100 razy większej, niż dotychczas sądzono. Nazwano ją Laniakea. Jest to supergromada galaktyk o średnicy około 500 milionów lat świetlnych, zawierająca około stu tysięcy galaktyk o łącznej masie ok. 1017 (tak, tak: jedynka z siedemnastoma zerami!) mas Słońca. Struktura została odkryta między innymi dzięki obserwacjom radioteleskopu Green Bank. Należy do niej m.in. Grupa Lokalna Galaktyk – grupa co najmniej 54 galaktyk, do której należy z kolei Droga Mleczna.
4 września
1888. – Amerykanin George Eastman otrzymał patent na aparat fotograficzny na błonę zwojową i zarejestrował znak towarowy Kodak.
1927 – Urodził się John McCarthy (zm. 24 października 2011) – informatyk amerykański, laureat Nagrody Turinga (1971) za wkład w dziedzinie sztucznej inteligencji; twórca terminu „sztuczna inteligencja”, który sformułował w 1956 na konferencji w Dartmouth. McCarthy jest też autorem języka programowania LISP. W 1948 ukończył matematykę w Caltech (California Institute of Technology), w 1951 zdobył stopień doktorski z matematyki w Princeton University. Pracował naukowo w Princeton, Stanford i Dartmouth. Do ostatnich lat życia był aktywnym (konserwatywnym i prawicowym) komentatorem wydarzeń, szczególnie problemów globalnych. Jego pech: to samo nazwisko, co obłąkany prawicowiec o skłonnościach faszystowskich, który pogrążył na kilka lat USA w mroku intelektualnym.
1956 – Amerykańskie przedsiębiorstwo IBM skonstruowało pierwszy dysk twardy (komputerowa pamięć masowa, wykorzystująca nośnik magnetyczny do przechowywania danych; nazwa „dysk twardy” wynika z zastosowania twardego materiału jako podłoża dla właściwego nośnika, w odróżnieniu od dysku miękkiego, w którym nośnik magnetyczny nanoszono na podłoże elastyczne). Ten dysk miał 24 cale średnicy i mieścił 5 MB danych.
5 września
1914 – Niemiecki SM U-21 zatopił należący do Royal Navy lekki krążownik HMS Pathfinder. Było to pierwsze w historii zatopienie wrogiego okrętu za pomocą torpedy wystrzelonej z okrętu podwodnego.
1945 – Szyfrant radzieckiej ambasady w Ottawie Igor Guzenko opuścił służbę i przekazał Kanadyjczykom 109 dokumentów dotyczących działalności szpiegowskiej GRU w Kanadzie i USA, między innymi na temat wykradania tajemnic nuklearnych i metod osadzania tak zwanych uśpionych szpiegów.
1977 – NASA wystrzeliła sondę kosmiczną Voyager 1, obecnie najodleglejszy i ciągle działający obiekt wysłany w kosmos przez człowieka. Sygnał wysłany przez sondę w kierunku anten Deep Space Network na początku 2017 roku potrzebował ponad 19 godzin na dotarcie do celu.
6 września
775 p.n.e. – Chińscy astronomowie odnotowali najstarsze w historii zaćmienie Słońca.
1891 – Urodził się Yrjö Väisälä (zm. 21 lipca 1971) – fiński geodeta, fizyk i astronom. Odkrył w czasie swojej kariery naukowej 128 planetoid i dwie komety: 40P/Väisälä i 139P/Väisälä-Oterma. Uważany za ojca fińskich badań rakietowych. Planował użycie balonów, rakiet i sztucznych satelitów do triangulacji międzykontynentalnej. Założył w latach 50. XX w. Obserwatorium Tuorla, które było położonym najbliżej Bieguna Północnego obserwatorium astronomicznym na świecie.
1947 – Z pokładu amerykańskiego lotniskowca USS Midway (CV-41) została wystrzelona rakieta V-2, co było pierwszym w historii startem pocisku balistycznego z platformy mobilnej. Lotniskowiec od 2004 roku pełni funkcję okrętu-muzeum w San Diego w stanie Kalifornia.
7 września
1776 – Amerykański miniaturowy okręt podwodny Turtle bez powodzenia zaatakował fregatę HMS Eagle, operującą na rzece Hudson koło Manhattanu. Była to pierwsza próba bojowego wykorzystania okrętu podwodnego w historii. Potem atak ponowiono dwukrotnie, również bez powodzenia. Nie wiadomo, co się później stało z „Turtle”.
1914 – Urodził się James Alfred Van Allen (zm. 9 sierpnia 2006) – fizyk amerykański, badacz kosmosu. Kierował badaniami naukowymi dwudziestu czterech ziemskich satelitów i misji planetarnych, począwszy od pierwszego amerykańskiego satelity Explorer 1, poprzez satelity Explorer III i Hawkeye 1, sondy Pioneer 10 i Pioneer 11, Mariner, Voyager, Galileo. W 1985 roku odszedł na emeryturę. Odkrył pasy promieniowania wokół Ziemi (Pasy Van Allena).
1956 – Zmarł Otto Juljewicz Szmidt (ur. 18 września?/30 września 1891) – słynny radziecki astronom i geofizyk, członek Radzieckiej Akademii Nauk (1935) i Ukraińskiej Akademii Nauk (1934). Bohater Związku Radzieckiego (27 czerwca 1937, za założenie dryfującej na krze lodowej stacji oceanograficznej w pobliżu Bieguna Północnego). W latach 1924–1941 był redaktorem naczelnym Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej. Jego przodkami po linii ojcowskiej byli Niemcy, którzy przybyli w drugiej połowie XVIII wieku do, a po macierzystej Łotysze. Był szefem radzieckiego programu badań Arktyki
Bogdan Miś
Urodzony w roku 1936. Matematyk, dziennikarz. Członek Towarzystwa Dziennikarskiego,
Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Informatycznego.
