Krzysztof Bielejewski: Imperium, które nie potrafi przestać

12.07.2026

Kiedy po raz pierwszy przeczytałem fragmenty rozmowy Grzegorza Motyki o Aleksandrze Duginie, pomyślałem, że największym problemem Europy wcale nie jest to, iż za mało wiemy o Rosji. Problem polega na czymś znacznie bardziej niebezpiecznym – od ponad trzydziestu lat uparcie nie chcemy wierzyć w to, co Rosja mówi o sobie sama. Traktujemy jej słowa jak propagandę przeznaczoną dla wewnętrznego użytku, tymczasem Kreml od dawna nie ukrywa swoich zamiarów. Przeciwnie, opisuje je z zadziwiającą szczerością. Wystarczy tylko czytać uważnie.

Europa przez lata przyzwyczaiła się myśleć o Rosji tak, jak myśli się o każdym normalnym państwie. Zakładaliśmy, że Moskwa, podobnie jak Berlin, Paryż czy Warszawa, przede wszystkim chce bogacić swoich obywateli, rozwijać gospodarkę, budować nowoczesne technologie i podnosić poziom życia. Oczywiście czasami pokrzyczy, czasami postraszy rakietami, czasami urządzi kolejną paradę wojskową na Placu Czerwonym, ale ostatecznie zwycięży zdrowy rozsądek, bo handel jest bardziej opłacalny od wojny.

Dzisiaj wiemy już, że była to jedna z największych pomyłek Zachodu po zakończeniu zimnej wojny. Rosja nigdy nie przestała być imperium. Zmieniła jedynie dekoracje. Zniknęły czerwone sztandary, sierp i młot zastąpił dwugłowy orzeł, w miejsce marksizmu pojawiło się prawosławie, nacjonalizm i geopolityka, ale sposób myślenia o państwie pozostał niemal identyczny. Nadal liczy się przede wszystkim wielkość terytorium, strefy wpływów i przekonanie, że sąsiedzi istnieją tylko o tyle, o ile nie przeszkadzają rosyjskim interesom.

Dlatego tak bardzo zainteresowała mnie historia książki Aleksandra Dugina „Podstawy geopolityki”. Nie dlatego, że Dugin jest filozofem – filozofów świat wydał tysiące – lecz dlatego, że jego książka przez lata była zalecana jako lektura dla rosyjskich oficerów sztabowych, dyplomatów i analityków. To nie była fantazja ekscentrycznego profesora zamkniętego w gabinecie pełnym zakurzonych książek. Był to opis świata, który później coraz wyraźniej zaczął przenikać do rosyjskiej polityki.

Najbardziej przerażające nie jest nawet to, co Dugin proponuje. Przerażający jest sposób, w jaki uzasadnia swoje poglądy. Nie nawołuje do podbojów w tonie fanatycznego kaznodziei. Nie krzyczy o wielkiej Rosji. Udaje chłodnego naukowca, który jedynie opisuje rzekome prawa geopolityki. Według tej logiki państwo położone w sercu Eurazji nie może zrezygnować z ekspansji, ponieważ byłoby to sprzeczne z jego naturą. Rosja nie zdobywa więc cudzych ziem dlatego, że chce. Zdobywa je dlatego, że – jak twierdzi Dugin – musi.

I właśnie w tym miejscu kończy się filozofia, a zaczyna polityka. Bo jeżeli wmówi się całemu społeczeństwu, że ekspansja nie jest wyborem, lecz dziejową koniecznością, każda wojna przestaje być agresją. Staje się obowiązkiem. Każda aneksja zmienia się w dziejową sprawiedliwość. Każda zbrodnia staje się jedynie kosztem realizacji wyższego celu.

Historia Rosji pokazuje, że podobny sposób myślenia pojawiał się tam wielokrotnie. Zmieniali się carowie, sekretarze generalni i prezydenci, ale państwo nieustannie opowiadało swoim obywatelom tę samą historię: Rosja jest wyjątkowa, otoczona przez wrogów i skazana na nieustanne powiększanie swojej przestrzeni bezpieczeństwa. Dawniej uzasadniano to obroną prawosławia, później światową rewolucją, dziś mówi się o denazyfikacji, ochronie rosyjskojęzycznych mieszkańców czy historycznej jedności narodu ruskiego. Zmieniają się jedynie nazwy. Mechanizm pozostaje ten sam.

Największy błąd popełniamy wtedy, gdy próbujemy tłumaczyć Rosję wyłącznie Putinem. To wygodne, bo pozwala wierzyć, że problem zniknie razem z człowiekiem, który dziś siedzi na Kremlu. Tymczasem Putin nie spadł z kosmosu ani nie wysiadł z pociągu historii na przypadkowej stacji. Jest produktem państwa, które od kilku stuleci wychowuje kolejne pokolenia w przekonaniu, że wielkość mierzy się nie poziomem życia obywateli, lecz długością granic.

Wystarczy spojrzeć na rosyjską historię bez emocji. Car Iwan IV Groźny do dziś dla wielu Rosjan pozostaje przede wszystkim budowniczym państwa. Owszem, zamordował własnego syna, utopił we krwi Nowogród, doprowadził do śmierci tysięcy ludzi, ale bilans – jak mówią współcześni rosyjscy historycy lojalni wobec Kremla – jest dodatni, bo państwo urosło. Piotr I zapisał się jako reformator, choć jego modernizacja kosztowała życie dziesiątek tysięcy chłopów budujących Petersburg na bagnach. Katarzyna II przeszła do historii jako „Wielka”, mimo że uczestniczyła w rozbiorach Rzeczypospolitej. Stalin, odpowiedzialny za Wielki Głód, Wielki Terror, deportacje całych narodów i system Gułagu, coraz częściej przedstawiany jest w rosyjskich podręcznikach jako skuteczny menedżer, który wygrał wojnę i zbudował mocarstwo. Lista jest długa i zaskakująco spójna. W Rosji wielkość władcy ocenia się nie po liczbie cmentarzy, które po sobie zostawił, lecz po liczbie kilometrów kwadratowych, które dopisał do mapy.

To właśnie dlatego Zachód tak często przegrywa z Rosją nie na polu bitwy, lecz na polu wyobraźni. My zakładamy, że każdy polityk przede wszystkim chce zapewnić obywatelom bezpieczeństwo, dobrobyt i spokojną emeryturę. Rosyjskie elity od pokoleń myślą inaczej. Dla nich państwo nie istnieje po to, by służyć obywatelowi. To obywatel istnieje po to, by służyć państwu. Jeżeli trzeba poświęcić setki tysięcy istnień dla „historycznej misji”, nie jest to tragedią. Jest kosztorysem.

Właśnie dlatego wojna przeciw Ukrainie nie zaczęła się 24 lutego 2022 roku. Zaczęła się znacznie wcześniej – w książkach, podręcznikach, przemówieniach i telewizyjnych studiach. Zaczęła się wtedy, gdy Władimir Putin opublikował esej o „historycznej jedności Rosjan i Ukraińców”, odmawiając Ukraińcom prawa do odrębnej państwowości. Zaczęła się wtedy, gdy rosyjska propaganda przez lata powtarzała, że Ukraina jest tworem sztucznym, a język ukraiński jedynie regionalną odmianą rosyjskiego. Kiedy przez dostatecznie długi czas wmawia się społeczeństwu, że sąsiad właściwie nie istnieje jako naród, czołgi stają się tylko ostatnim rozdziałem tej opowieści.

Najbardziej przerażające jest jednak to, że ten sposób myślenia nie zatrzymał się na Ukrainie. W rosyjskich dokumentach strategicznych Polska od dawna nie jest partnerem ani nawet przeciwnikiem. Jest przeszkodą. Pasem terenu oddzielającym Rosję od Europy Zachodniej. Dugin pisał o Polsce z pogardą, jako o zbędnym „kordonie sanitarnym”, który należałoby politycznie zneutralizować. W rosyjskiej propagandzie regularnie wracają opowieści o „rusofobicznej Polsce”, o kraju sterowanym przez Waszyngton, o państwie, które rzekomo marzy o zajęciu zachodniej Ukrainy. To nie są przypadkowe komentarze telewizyjnych propagandystów. To element konsekwentnie budowanego obrazu świata, w którym każdy sąsiad mający własne ambicje jest potencjalnym wrogiem.

I wtedy zaczyna się robić naprawdę niewesoło. Bo można negocjować z politykiem. Można zawrzeć rozejm z armią. Można podpisać traktat z państwem. Znacznie trudniej porozumieć się z imperium, które szczerze wierzy, że ekspansja jest prawem natury, a istnienie mniejszych narodów stanowi jedynie chwilową anomalię historii.

Dlatego nie powinniśmy zadawać sobie pytania, czy Rosja kiedyś się zmieni. Historia uczy pokory wobec takich nadziei. Znacznie rozsądniej byłoby zapytać, czy my wreszcie przestaniemy wierzyć, że każde następne pokolenie gospodarzy Kremla będzie inne od poprzedniego tylko dlatego, że nosi droższy garnitur, korzysta z Internetu i zamiast sierpa i młota wywiesza dwugłowego orła.

Imperia rzadko umierają z powodu braku czołgów. Znacznie częściej giną wtedy, gdy przestają wierzyć we własne mity. Rosja nadal w nie wierzy. I właśnie dlatego pozostaje niebezpieczna.

Od ponad trzystu lat Europa popełnia ten sam błąd. Za każdym razem, kiedy na Kremlu pojawia się nowy gospodarz, natychmiast ogłasza początek nowej epoki. Car Mikołaj miał być bardziej cywilizowany od poprzedników. Aleksander II miał zmodernizować imperium. Gorbaczow miał zakończyć rosyjską historię przemocy. Jelcyn miał zbudować demokrację. Putin na początku XXI wieku był dla wielu zachodnich polityków pragmatykiem, z którym można robić interesy. Niemcy budowali Nord Stream, Francuzi sprzedawali okręty Mistral, a Europa kupowała tani gaz z takim entuzjazmem, jakby rurociąg był skuteczniejszym gwarantem pokoju niż czołgi NATO.

Za każdym razem kończyło się tak samo. Rosja brała pieniądze, technologie i czas potrzebny na odbudowę swojej siły, a kiedy uznawała, że nadszedł odpowiedni moment, wracała do tego, co robi najlepiej – do podporządkowywania sąsiadów.

Nie oznacza to oczywiście, że wszyscy Rosjanie są imperialistami. Byłoby to równie głupie, jak twierdzenie, że każdy Niemiec nosił w kieszeni legitymację NSDAP. Historia nigdy nie jest aż tak prosta. Problem polega jednak na tym, że rosyjskie państwo od stuleci nagradza tych, którzy myślą kategoriami imperium, a marginalizuje tych, którzy marzą o normalnym kraju. To dlatego każda próba demokratyzacji Rosji była krótkim epizodem, po którym wracała stara melodia o wielkim mocarstwie otoczonym przez wrogów.

Nie łudźmy się więc, że wystarczy odejście Putina. Zmiana nazwiska na drzwiach Kremla nie zmieni sposobu myślenia, jeśli nie zmieni się sama Rosja. A na razie nic nie wskazuje na to, by chciała to zrobić. Przeciwnie. W rosyjskich szkołach rehabilituje się Stalina, w podręcznikach wybiela Iwana Groźnego, a w telewizji tłumaczy dzieciom, że wojna jest naturalnym narzędziem polityki. To nie jest polityczny incydent. To program wychowawczy dla następnego pokolenia.

Dlatego największym zagrożeniem nie jest dziś nawet rosyjska armia. Czołgi można zniszczyć, rakiety można przechwycić, a granice można obronić. Znacznie trudniej pokonać ideę, która od kilku stuleci powtarza Rosjanom, że ich państwo ma prawo decydować o losie innych narodów. Imperia nie umierają wtedy, gdy przegrywają bitwy. Umierają dopiero wtedy, gdy przestają wierzyć we własną wyjątkowość.

Na razie nic nie wskazuje na to, by Rosja przestała wierzyć.

Dlatego zamiast zadawać pytanie, co jeszcze zrobi Putin, powinniśmy zacząć pytać o coś znacznie ważniejszego: czy Zachód wreszcie nauczył się czytać Rosję taką, jaka jest, a nie taką, jaką chciałby ją widzieć.

Bo historia ma wyjątkowo złośliwe poczucie humoru. Najsurowiej karze nie tych, którzy niczego nie wiedzą. Najboleśniej karze tych, którzy wszystkie ostrzeżenia mieli przed oczami, przeczytali je, a potem uznali, że tym razem na pewno będzie inaczej.