Stanisław Obirek: Jezuita z San Salwador Rutilo Grande (1928-1977)

22.01.2022 beatyfikacja

22.01.2022

Rutilio Grande. Fot. Wikipedia

Masowa fabryka błogosławionych i świętych, jaką w 1978 roku uruchomił polski papież, sprawiła, że straciłem rachubę. Faktem jest, że beatyfikował i kanonizował więcej katolików niż jego poprzednicy razem wzięci. Benedykt XVI ten proces spowolnił, ale Franciszek wyraźnie chce nadrobić zaległości. Jak wiadomo, Jan Paweł II też je nadrabiał i szczególnie chętnie wyróżniał katolików z naszej części Europy.

Wzrok Jose Bergoglia skierowany jest na Amerykę Łacińską. Co więcej, wybiera akurat tych, których Karol Wojtyła wyraźnie pomijał. Zresztą nie tylko Wojtyła. Polscy jezuici na swoim portalu też się nie chwalą swoim nowym błogosławionym. Zastanawia mnie ta wstrzemięźliwość, która zresztą współbrzmi z polskimi mediami, dla których katolicyzm Ameryki Łacińskiej pozostaje terra ignota. Prawdopodobnie powodem jest teologia wyzwolenia. Więc przy okazji warto chyba o niej wspomnieć, bo zdecydowana większość polskich katolików ma o niej fałszywe pojęcie.

Urodzony w 1928 roku w Salwadorze jezuita Rutilio Grande to pierwszy z licznych zamordowanych ofiar wojskowej junty w San Salwadorze. Stało się to w 12 marca 1977, gdy „nieznani sprawcy” zamordowali go razem z innymi Salwadorczykami. Grande był bliskim współpracownikiem i przyjacielem biskupa San Salwador Oskara Romero, kanonizowanego przez Franciszka 14 października 2018 roku. Jak opowiadają jezuici z San Salwador, zabójstwo Rutilio Grande wstrząsnęło Oskarem Romero, który od tej chwili zdecydowanie opowiedział się po stronie ubogiej ludności kraju i wypowiedział równie zdecydowaną wojnę faszystowskiemu rządowi. To z kolei doprowadziło do zabójstwa Romero w 1980 roku. Watykan za pontyfikatu Jana Pawła II z dużym niepokojem śledził obronę praw człowieka przez jezuitów i niektórych biskupów. Widział w tym wpływ ideologii komunistycznej.

To są sprawy powszechnie znane. Mniej znane jest wydarzenie z 16 listopada 1989 roku. Otóż w San Salwador zostało zamordowanych 6 jezuitów oraz dwie ich współpracownice. Byli oni związani z Uniwersytetem Ameryki Środkowej (UCA Salwador) w San Salwador – Ignacio Ellacuría, rektor UCA, filozof i teolog, a także Ignacio Martín-Baró, Segundo Montes, Amando López, Joaquín López y López, Juan Ramón Moreno Pardo oraz ich współpracownice, Elba Julia i Celina Ramos.

Dzisiejsza beatyfikacja Rutilio Grande to kolejny krok w uznaniu teologii wyzwolenia za oficjalną doktrynę kościoła katolickiego. Warto ją przy okazji przynajmniej w skrócie przypomnieć. Temat ważny, ale też obrosły wieloma nieporozumieniami, zwłaszcza u nas w Polsce. Stało się tak z wielu względów, wspomnijmy przynajmniej niektóre.

Nim jednak przejdę do tematu – chciałbym wspomnieć o autorce doskonale znanej. Nakłady jej książek na świecie osiągnęły zawrotną liczbę 70 milionów egzemplarzy. Jest też popularna w Polsce. Jej najważniejsza książka Dom duchów ukazała się w roku 1982, a więc przed 40 laty, ale jest ciągle wznawiana; polskie wznowienie ukazało się w Wydawnictwie Marginesy dokładnie przed rokiem. Co ciekawe, właśnie wtedy, gdy Isabel Allende publikowała swoją magiczną książkę o tragicznym losie swego kraju, kiedy to w wyniku puchu wojskowego i zamordowania prezydenta Salvadore Allende rządy objął Augusto Pinochet w 1973 roku, również Watykan rozpoczął radykalną rozprawę z teologią wyzwolenia.

W kwietniu 1987 Jan Paweł II odwiedził Chile i spotkał się z Pinochetem, co spotkało się z ogromnym oburzeniem wszystkich przedstawicieli teologii wyzwolenia. Dodam jeszcze, że w Polsce najwięcej i w sposób najbardziej kompetentny pisała w Polsce profesor Zofia Marzec z UW i to zarówno w języku polskim jak i hiszpańskim. Tytuł rozprawy doktorskiej brzmi Latynoamerykańska teologia wyzwolenia, a rozprawy habilitacyjnej El obispo Pedro Casaldáliga: poeta de liberación, defensor del otro. El contexto de su poesía y pensamiento.

Zacznijmy jednak od samej teologii. Dokładnie 50 lat temu ukazało się pierwszy wydanie Teologia wyzwolenia Gustava Gutiérreza. Jej polskie tłumaczenie ukazało się już w 1976 roku. Należy do najważniejszych książek teologicznych XX wieku. Kilka słów o jej autorze:

Gustavo Gutiérrez ur. 1928 w Peru. Po ukończeniu szkoły średniej w Limie studiował medycynę Uniwersytetu San Marcos w Limie. Przerwał studia medyczne i zajął się studiowaniem filozofii i teologii. W latach 1951-1955 studiował filozofię i psychologię w Lowanium w Belgii, a w latach 1955-1959 teologię w Lyonie. W 1959 otrzymał święcenia kapłańskie w Limie. Od 1960 pracował jako profesor na wydziałach teologii i socjologii Uniwersytetu Katolickiego w Limie. W 1975 założył Centrum refleksji teologicznej „Bartolome de las Casas”. Jest członkiem redakcji międzynarodowego czasopisma teologicznego Concilium.

Teologia Gutiérreza to wynik jego zaangażowania w pracę z ubogimi w Ameryce Łacińskiej, gdzie pojawiła się konieczność wypracowania odpowiedzi na problem relacji między wiarą człowieka a jego egzystencją w konkretnym kontekście kulturowym, ekonomicznym i społecznym. W systemie teologicznym peruwiańskiego teologa można dostrzec przynajmniej dwa założenia: socjologiczne i teologiczne. Pierwszym jest życiowa sytuacja ludzi ubogich i marginalizowanych, drugim zaś postrzeganie tej sytuacji oczami Boga, co powinno skutkować zaangażowaniem na rzecz wyzwolenia człowieka w świetle Ewangelii.

Źródłami doktrynalnymi tej teologii są elementy chrześcijańskie i pozachrześcijańskie. Do tych pierwszych należą przede wszystkim Biblia, a zwłaszcza Księga Wyjścia i teologia polityczna niemieckiego teologa Johanna Baptista Metza (1928-2019). Podstawowym źródłem pozachrześcijańskim jest neomarksizm. U Gutiérreza znajdujemy liczne odwołania do Marksa, BlochaMarcusego. Przeprowadza on analizę sytuacji społeczno-politycznej i pokazuje wielką niesprawiedliwość. Sytuację tę nazywa „nieludzką”. W teologii Gutiérreza można więc zauważyć interdyscyplinarność, ponieważ występuje tu wzajemne przenikanie się nauk społecznych i teologii.

Przez wyzwolenie rozumie on działanie, którego celem jest wyswobodzenie człowieka od grzechu i zależności, która wynika z grzechu. Wyzwolenie integralne głoszone przez Gutiérreza dokonuje się na trzech płaszczyznach: polityczno-ekonomicznej, historyczno-antropologicznej i teologiczno-soteriologicznej. Pisze, że można rozróżnić trzy płaszczyzny znaczeniowe terminu wyzwolenie: „Po pierwsze, wyzwolenie wyraża dążenie uciskanych ludów i klas społecznych, akcentując konfliktowy aspekt ekonomicznego, społecznego i politycznego procesu, przeciwstawiający je narodom bogatym oraz klasom uciskającym. (…) Na poziomie głębszym kategorię wyzwolenia można odnieść do swego rodzaju rozumienia historii. Człowiek jest rozpatrywany jako przyjmujący świadomą odpowiedzialność za swój własny los. To rozumienie dostarcza dynamicznego kontekstu i rozszerza horyzonty oczekiwanych przemian społecznych. W tej perspektywie konieczne jest rozwijanie wszystkich wymiarów człowieka – człowieka, który kształtuje samego siebie przez całe swoje życie i poprzez historię. Stopniowe zdobywanie prawdziwej wolności prowadzi do stworzenia nowego człowieka i jakościowo innego społeczeństwa.

W Biblii Chrystus jest przedstawiony jako ten, który przynosi nam wyzwolenie. Chrystus Zbawiciel wyzwala człowieka od grzechu, będącego ostateczną przyczyną zerwania przyjaźni oraz niesprawiedliwości i ucisku. Chrystus czyni człowieka naprawdę wolnym, to znaczy umożliwia człowiekowi życie w jedności z Nim; i to jest podstawa wszelkiego ludzkiego braterstwa”. Głównym zadaniem teologii wyzwolenia jest „odpowiedzieć na pytanie w kwestii stosunku między zbawieniem a emancypacją człowieka na przestrzeni dziejów. (…) Chodzi o postawienie w nowy sposób klasycznego problemu relacji między wiarą a egzystencją ludzką, między wiarą a rzeczywistościami ziemskimi, a w innych kategoriach między Królestwem Bożym a strukturą świata, z czego wynika problem relacji Kościół – Świat”. Według Gutiérreza dotychczasowe rozwiązania proponowane przez teologię są niezadowalające. Ani całkowite podporządkowanie rzeczywistości ziemskich Kościołowi (rozwiązanie średniowieczne), ani rozdzielenie owych płaszczyzn (rozwiązanie nowożytne) nie pokonują istniejących trudności i problemów.

Teolog proponuje więc swoje rozwiązanie. Opiera się ono na uwzględnieniu dwóch sfer ze sobą powiązanych: łaski i natury, wiary i historii, Kościoła i świata. Sam Gutiérrez tak to ujmuje: „Nie ma dwóch historii – świeckiej i świętej, współrzędnych sobie i współzależnych, istnieje natomiast jeden postęp ludzki, nieodwołalnie powołany przez Chrystusa, Pana historii. Jego dzieło zbawcze obejmuje każdy wymiar ludzkiej egzystencji (…). Chrystus ukazuje się nam w ten sposób jako Zbawiciel, który wyzwalając nas od grzechu, uwalnia nas od samego sedna niesprawiedliwości społecznej. Cały dynamizm historii ludzkiej i walka przeciwko wszystkiemu, co depersonalizuje człowieka – jak nierówność społeczna, nędza, wyzysk – mają swe źródło, doskonalą się i osiągają swą pełnię w zbawczym dziele Chrystusa”.

Koncepcja teologii oparta na nowym pojmowaniu relacji Kościół-świat, wymaga nowej metodologii. Nie da się już stosować metody ahistorycznej i abstrakcyjnej, czyli odgórnej. Trzeba zastosować metodę indukcyjną, oddolną, która wychodzi od konkretnej sytuacji życiowej, w jakiej znajduje się wspólnota chrześcijańska. Tą konkretną sytuacją jest działalność wyzwoleńcza ludności Ameryki Łacińskiej. U podstaw teologii powinna być nie tyle wiedza o sytuacji, co raczej uczestnictwo w działalności wyzwoleńczej. Teologia jest więc włączeniem się w rewolucyjny proces polityczny w celu przeżywania i głoszenia wyzwolenia Chrystusowego. Najważniejsza książka Gutierreza to oczywiście Teología de la liberación: Perspectivas, warto też jeszcze wspomnieć o Beber un su propio pozo. En el itinerario espiritual de un pueblo’ (Lima, 1983) oraz napisaną wspólnie z niemieckim kardynałem Gerhardem Müllerem Iglesia pobre y para los pobres (2015).

Tylko dla porządku wspominam o reakcji Watykanu na teologię wyzwolenia, który była krytyczna. Kongregacja Nauki Wiary wydała dwa dokumenty: Instrukcja o niektórych aspektach teologii wyzwolenia (1983) oraz Instrukcja o chrześcijańskiej wolności i wyzwoleniu (1986). Oba dokumenty pozostawiam bez komentarza.

<strong>Stanisław Obirek</strong>
Stanisław Obirek

 (ur. 21 sierpnia 1956 w Tomaszowie Lubelskim) – teolog, 
historyk, antropolog kultury, profesor nauk humanistycznych, profesor zwyczajny 
Uniwersytet Warszawskiego, były jezuita.

Print Friendly, PDF & Email