Bogdan Miś: Działo się (413)8 min czytania

23.05.2023

Fakty i opinie
Fakty i opinie

Kolejny tydzień

…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

24 maja

1626 – Dyrektor Generalny Nowych Niderlandów Peter Minuit kupił od plemienia Algonkinów za towary wartości 60 guldenów wyspę Manhattan. Nie była to przesadnie wysoka cena, nawet jak na tamte czasy.

Ilustracja
Samuel Morse

1844Samuel Morse przesłał z Waszyngtonu do Baltimore pierwszą w historii wiadomość własnej konstrukcji telegrafem elektrycznym. Nie znaczy to, że to on był wynalazcą telegrafu elektrycznego. On tylko skonstruował urządzenie, przekazujące wiadomości systemem kropek i kresek. Pierwszy elektryczny telegraf zbudowany został w 1837 roku przez angielskiego fizyka i wynalazcę, Charlesa Wheatstone’a oraz Williama Fothergilla Cooke’a. Telegraf ten wykorzystywał jednak pięć przewodów do kierowania wskazówką w odbiorniku, która wskazywała różne litery alfabetu.

1928 – Sterowiec Italia pod dowództwem Umberto Nobilego osiągnął Biegun Północny. W dzień później podczas powrotu przeciążona wskutek oblodzenia maszyna opadła na lód i zderzyła się z krą lodową tylnym silnikiem, który oderwał się, a obsługujący go mechanik Vincenzo Pomella zginął. Po dramatycznej akcji ratunkowej część załogi uratowano, w tym Nobilego. Zginęło 9 członków ekspedycji ratunkowych.

25 maja

1720 – Do portu w Marsylii przypłynął z Bliskiego Wschodu statek, którego chorująca załoga wywołała dwuletnią epidemię dżumy z ponad 40 tys. ofiar śmiertelnych. Mało kto wie, że dżuma zdarza się i dzisiaj: odnotowano w XXI w. niewielkie lokalne epidemie w Algierii, Demokratycznej Republice Konga i na Madagaskarze.

1842 – Austriacki fizyk Christian Andreas Doppler zaprezentował w Pradze swoją pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich, w której opisał zjawisko nazwane później efektem Dopplera.

Obraz zawierający broń, niebo, chmura, na wolnym powietrzuOpis wygenerowany automatycznie
Jedyny strzał pociskiem atomowym z działa M65

1953 – Na amerykańskim poligonie atomowym Nevada Test Site z działa M65 Atomic Annie wystrzelono po raz pierwszy (i zarazem ostatni) artyleryjski pocisk atomowy. Działo miało kaliber 280 mm, donośność strzału 29 km, wyprodukowano w sumie 20 egzemplarzy. Ciekawostka: wykorzystano konstrukcję niemieckiego działa kolejowego z czasów II Wojny Światowej. Ładunek miał moc 15 kiloton. Działo wycofano z e służby w roku 1963.

26 maja

1951 — Urodziła się Sally Kristen Ride (zm. 23 lipca 2012) — amerykańska astronautka, doktor fizyki, pierwsza Amerykanka w przestrzeni kosmicznej. 18 czerwca 1983 poleciała w kosmos jako członek załogi wahadłowca Challenger. Swój drugi i ostatni lot kosmiczny odbyła w dniach 5–13 października 1984. Była świetną popularyzatorką nauki.

1958 – Otwarto pierwszą w USA i drugą na świecie (po brytyjskiej Calder Hall, oddanej do użytku w 1956) komercyjną elektrownię jądrową Shippingport w stanie Ohio (poprzednie były doświadczalne i nie budowano ich dla zysku). Reaktor w Shippingport został wyłączony 1 października 1982 r. Był już wtedy przestarzały konstrukcyjnie i potencjalnie niebezpieczny.

Obraz zawierający samolot, Samolot wojskowy, statek powietrzny, lotnictwoOpis wygenerowany automatycznie
X-51 pod skrzydłem samolotu B-52

2010 — Odbył się pierwszy lot eksperymentalnego bezzałogowego samolotu z silnikiem strumieniowym Boeing X-51 Waverider. Miał on osiągać prędkości rzędu 6 Ma i służyć m.in. do badań nad transportem z prędkościami hipersonicznymi. Maszyna osiągnęła prędkość 5327 km/h (Ma=5) na wysokości 21 000 m. Lot hipersoniczny trwał niewiele ponad 200 sekund. W roku 2013 przeprowadzono czwarty i ostatni lot maszyny, po czym eksperymenty zakończono.

27 maja

1679 – W Anglii wydano ustawę Habeas Corpus Act, która zakazywała organom państwa aresztowania obywatela bez zgody sądu Ważny krok w budowie nowoczesnej demokracji.

Obraz zawierający statek powietrzny, transport, Balon na gorące powietrze, AerostatOpis wygenerowany automatycznie
Start balonu FNRS Piccarda

1931 August Piccard (szwajcarski fizyk, wynalazca i badacz, 1884-1962) i Paul Kipfer wznieśli się z niemieckiego Augsburga balonem stratosferycznym na rekordową wówczas wysokość 15 785 m, dokonując w czasie lotu wielu ważnych pomiarów dotyczących atmosfery i promieniowania kosmicznego. Profesor Piccard wykonał jeszcze 26 lotów stratosferycznych, osiągając maksymalną wysokość 23 000 m. Wykonał także wiele zanurzeń w batyskafie własnej konstrukcji. Kontynuatorem pasji balonowych Auguste’a był jego wnuk, Bertrand.

1981 – Film Człowiek z żelaza w reżyserii Andrzeja Wajdy zdobył Złotą Palmę na 34. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes.

28 maja

585 p.n.e. – W czasie bitwy nad rzeką Halys pomiędzy Alyattesem z Lidii a królem Medów Kyaksaresem nastąpiło, przewidziane przez Talesa z Miletu, całkowite zaćmienie Słońca, które skłoniło obie strony do zawarcia pokoju. Niestety, politycy i wodzowie rzadko słuchają uczonych. Może dlatego, że sami do nauki najczęściej głowy nie mają… Ale są wyjątki.

Obraz zawierający błona rentgenowska, sztukaOpis wygenerowany automatycznie
Pozytyw i negatyw twarzy z całunu

1898 – Włoski fotograf-amator Secondo Pia jako pierwszy wykonał fotografię Całunu Turyńskiego. Do dziś trwają dyskusje na temat tego kawałka płótna. Pomimo że jest on jednym z najczęściej analizowanych naukowo przedmiotów w historii ludzkości, powstanie i charakter utrwalonego na płótnie obrazu stanowi wciąż dla współczesnej nauki przedmiot sporów. Całun jest znany od 1357 roku. Jego wcześniejsze dzieje nie są w żaden sposób udokumentowane.

2003 – Urodził się pierwszy sklonowany koń. Narodziny ogłoszono w Nature 7 sierpnia 2003 roku. Źrebię, nazwane Prometea, zostało stworzone w laboratorium przez połączenie dorosłej komórki skóry i jajeczka matki; następnie po kilku dniach umieszczono zarodek w macicy klaczy. Klonowania dokonał prof. Cesare Galli z Laboratorium Technologii Rozrodu z Cremony. Testy DNA potwierdziły, że koń jest genetycznie identyczny z matką. Chociaż udział klonów w wyścigach jest obecnie zabroniony, tkanki z wielu najlepszych zwierząt są pobierane i przechowywane.

29 maja

1500 – Płynący do Indii portugalski żeglarz, konkwistador i odkrywca Bartolomeu Dias utonął, gdy jego okręt uległ zniszczeniu podczas burzy w pobliżu odkrytego wcześniej przez siebie Przylądka Dobrej Nadziei.

1913 – W Paryżu odbyła się prapremiera baletu Święto wiosny Igora Strawinskiego (rosyjski kompozytor, pianista i dyrygent, 1882-1971). Ojciec kompozytora pochodził z polskiej kresowej szlachty Strawińskich herbu Sulima. Daleki przodek Igora – Stanisław Strawiński był jednym z oficerów konfederacji barskiej, który zaplanował i przeprowadził w 1771 roku porwanie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Grumman G-21 Goose (dane wersji G-21A)
Grumman G-21 Goose

1937 — Dokonano oblotu amerykańskiego wodnosamolotu Grumman G-21 Goose. Samolot ten w założeniu był samolotem dyspozycyjnym i przeznaczonym dla prywatnych użytkowników. Już po rozpoczęciu produkcji seryjnej samolotem zainteresowały się również linie lotnicze, a także lotnictwo wojskowe. Powstały również wersje wojskowe uzbrojone w karabiny maszynowe oraz w bomby głębinowe.

30 maja

Obraz zawierający obraz, Ludzka twarz, rysowanie, ubraniaOpis wygenerowany automatycznie
Portret Joanny d’Arc z połowy XV w.

1431 – W Rouen została spalona na stosie Joanna d’Arc, francuska bohaterka narodowa, święta Kościoła katolickiego, patronka Francji (tzw. drugorzędna; po Najświętszej Marii Pannie Wniebowziętej). Podczas wojny stuletniej poprowadziła armię francuską do kilku ważnych zwycięstw, twierdząc, że działa kierowana przez Boga. Została beatyfikowana w 1909 roku i kanonizowana w 1920. W ten sposób Kościół rozwiązał problem, który sam stworzył. W każdym razie tak mu się zdaje.

1866 – W Pradze odbyła się premiera opery Sprzedana narzeczona Bedřicha Smetany.

1876 — Car Rosji Aleksander II Romanow wydał ukaz emski zakazujący używania języka ukraińskiego i nazwy Ukraina oraz wprowadzający sporo innych przepisów dyskryminacyjnych. Dokument był tajny, jego pełen tekst opublikowany został po raz pierwszy w roku 1930. Okazał się zupełnie nieskuteczny.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.

Print Friendly, PDF & Email