23.05.2023
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
24 maja
1626 – Dyrektor Generalny Nowych Niderlandów Peter Minuit kupił od plemienia Algonkinów za towary wartości 60 guldenów wyspę Manhattan. Nie była to przesadnie wysoka cena, nawet jak na tamte czasy.
1844 – Samuel Morse przesłał z Waszyngtonu do Baltimore pierwszą w historii wiadomość własnej konstrukcji telegrafem elektrycznym. Nie znaczy to, że to on był wynalazcą telegrafu elektrycznego. On tylko skonstruował urządzenie, przekazujące wiadomości systemem kropek i kresek. Pierwszy elektryczny telegraf zbudowany został w 1837 roku przez angielskiego fizyka i wynalazcę, Charlesa Wheatstone’a oraz Williama Fothergilla Cooke’a. Telegraf ten wykorzystywał jednak pięć przewodów do kierowania wskazówką w odbiorniku, która wskazywała różne litery alfabetu.
1928 – Sterowiec Italia pod dowództwem Umberto Nobilego osiągnął Biegun Północny. W dzień później podczas powrotu przeciążona wskutek oblodzenia maszyna opadła na lód i zderzyła się z krą lodową tylnym silnikiem, który oderwał się, a obsługujący go mechanik Vincenzo Pomella zginął. Po dramatycznej akcji ratunkowej część załogi uratowano, w tym Nobilego. Zginęło 9 członków ekspedycji ratunkowych.
25 maja
1720 – Do portu w Marsylii przypłynął z Bliskiego Wschodu statek, którego chorująca załoga wywołała dwuletnią epidemię dżumy z ponad 40 tys. ofiar śmiertelnych. Mało kto wie, że dżuma zdarza się i dzisiaj: odnotowano w XXI w. niewielkie lokalne epidemie w Algierii, Demokratycznej Republice Konga i na Madagaskarze.
1842 – Austriacki fizyk Christian Andreas Doppler zaprezentował w Pradze swoją pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich, w której opisał zjawisko nazwane później efektem Dopplera.
1953 – Na amerykańskim poligonie atomowym Nevada Test Site z działa M65 Atomic Annie wystrzelono po raz pierwszy (i zarazem ostatni) artyleryjski pocisk atomowy. Działo miało kaliber 280 mm, donośność strzału 29 km, wyprodukowano w sumie 20 egzemplarzy. Ciekawostka: wykorzystano konstrukcję niemieckiego działa kolejowego z czasów II Wojny Światowej. Ładunek miał moc 15 kiloton. Działo wycofano z e służby w roku 1963.
26 maja
1951 — Urodziła się Sally Kristen Ride (zm. 23 lipca 2012) — amerykańska astronautka, doktor fizyki, pierwsza Amerykanka w przestrzeni kosmicznej. 18 czerwca 1983 poleciała w kosmos jako członek załogi wahadłowca Challenger. Swój drugi i ostatni lot kosmiczny odbyła w dniach 5–13 października 1984. Była świetną popularyzatorką nauki.
1958 – Otwarto pierwszą w USA i drugą na świecie (po brytyjskiej Calder Hall, oddanej do użytku w 1956) komercyjną elektrownię jądrową Shippingport w stanie Ohio (poprzednie były doświadczalne i nie budowano ich dla zysku). Reaktor w Shippingport został wyłączony 1 października 1982 r. Był już wtedy przestarzały konstrukcyjnie i potencjalnie niebezpieczny.
2010 — Odbył się pierwszy lot eksperymentalnego bezzałogowego samolotu z silnikiem strumieniowym Boeing X-51 Waverider. Miał on osiągać prędkości rzędu 6 Ma i służyć m.in. do badań nad transportem z prędkościami hipersonicznymi. Maszyna osiągnęła prędkość 5327 km/h (Ma=5) na wysokości 21 000 m. Lot hipersoniczny trwał niewiele ponad 200 sekund. W roku 2013 przeprowadzono czwarty i ostatni lot maszyny, po czym eksperymenty zakończono.
27 maja
1679 – W Anglii wydano ustawę Habeas Corpus Act, która zakazywała organom państwa aresztowania obywatela bez zgody sądu Ważny krok w budowie nowoczesnej demokracji.
1931 – August Piccard (szwajcarski fizyk, wynalazca i badacz, 1884-1962) i Paul Kipfer wznieśli się z niemieckiego Augsburga balonem stratosferycznym na rekordową wówczas wysokość 15 785 m, dokonując w czasie lotu wielu ważnych pomiarów dotyczących atmosfery i promieniowania kosmicznego. Profesor Piccard wykonał jeszcze 26 lotów stratosferycznych, osiągając maksymalną wysokość 23 000 m. Wykonał także wiele zanurzeń w batyskafie własnej konstrukcji. Kontynuatorem pasji balonowych Auguste’a był jego wnuk, Bertrand.
1981 – Film Człowiek z żelaza w reżyserii Andrzeja Wajdy zdobył Złotą Palmę na 34. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes.
28 maja
585 p.n.e. – W czasie bitwy nad rzeką Halys pomiędzy Alyattesem z Lidii a królem Medów Kyaksaresem nastąpiło, przewidziane przez Talesa z Miletu, całkowite zaćmienie Słońca, które skłoniło obie strony do zawarcia pokoju. Niestety, politycy i wodzowie rzadko słuchają uczonych. Może dlatego, że sami do nauki najczęściej głowy nie mają… Ale są wyjątki.
1898 – Włoski fotograf-amator Secondo Pia jako pierwszy wykonał fotografię Całunu Turyńskiego. Do dziś trwają dyskusje na temat tego kawałka płótna. Pomimo że jest on jednym z najczęściej analizowanych naukowo przedmiotów w historii ludzkości, powstanie i charakter utrwalonego na płótnie obrazu stanowi wciąż dla współczesnej nauki przedmiot sporów. Całun jest znany od 1357 roku. Jego wcześniejsze dzieje nie są w żaden sposób udokumentowane.
2003 – Urodził się pierwszy sklonowany koń. Narodziny ogłoszono w Nature 7 sierpnia 2003 roku. Źrebię, nazwane Prometea, zostało stworzone w laboratorium przez połączenie dorosłej komórki skóry i jajeczka matki; następnie po kilku dniach umieszczono zarodek w macicy klaczy. Klonowania dokonał prof. Cesare Galli z Laboratorium Technologii Rozrodu z Cremony. Testy DNA potwierdziły, że koń jest genetycznie identyczny z matką. Chociaż udział klonów w wyścigach jest obecnie zabroniony, tkanki z wielu najlepszych zwierząt są pobierane i przechowywane.
29 maja
1500 – Płynący do Indii portugalski żeglarz, konkwistador i odkrywca Bartolomeu Dias utonął, gdy jego okręt uległ zniszczeniu podczas burzy w pobliżu odkrytego wcześniej przez siebie Przylądka Dobrej Nadziei.
1913 – W Paryżu odbyła się prapremiera baletu Święto wiosny Igora Strawinskiego (rosyjski kompozytor, pianista i dyrygent, 1882-1971). Ojciec kompozytora pochodził z polskiej kresowej szlachty Strawińskich herbu Sulima. Daleki przodek Igora – Stanisław Strawiński był jednym z oficerów konfederacji barskiej, który zaplanował i przeprowadził w 1771 roku porwanie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
1937 — Dokonano oblotu amerykańskiego wodnosamolotu Grumman G-21 Goose. Samolot ten w założeniu był samolotem dyspozycyjnym i przeznaczonym dla prywatnych użytkowników. Już po rozpoczęciu produkcji seryjnej samolotem zainteresowały się również linie lotnicze, a także lotnictwo wojskowe. Powstały również wersje wojskowe uzbrojone w karabiny maszynowe oraz w bomby głębinowe.
30 maja
1431 – W Rouen została spalona na stosie Joanna d’Arc, francuska bohaterka narodowa, święta Kościoła katolickiego, patronka Francji (tzw. drugorzędna; po Najświętszej Marii Pannie Wniebowziętej). Podczas wojny stuletniej poprowadziła armię francuską do kilku ważnych zwycięstw, twierdząc, że działa kierowana przez Boga. Została beatyfikowana w 1909 roku i kanonizowana w 1920. W ten sposób Kościół rozwiązał problem, który sam stworzył. W każdym razie tak mu się zdaje.
1866 – W Pradze odbyła się premiera opery Sprzedana narzeczona Bedřicha Smetany.
1876 — Car Rosji Aleksander II Romanow wydał ukaz emski zakazujący używania języka ukraińskiego i nazwy Ukraina oraz wprowadzający sporo innych przepisów dyskryminacyjnych. Dokument był tajny, jego pełen tekst opublikowany został po raz pierwszy w roku 1930. Okazał się zupełnie nieskuteczny.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
