Tadeusz Zatorski: Ręce precz od Stasia i Nel!36 min czytania


18.02.2024

https://1.bp.blogspot.com/-ptZxKG5kaSM/YQ_sPgiCaMI/AAAAAAAAAL0/ijgpokwUYRI7vOGYMk8hhkzmSIm6to2twCLcBGAsYHQ/w320-h436/Sienkiewicz.jpg

Znów rozgorzała wielka debata nad kanonem lektur szkolnych. To swoisty rytuał, powtarzany co parę lat. Uczestnicy tego obrzędu zdają się przy tym zapominać, że i tak najważniejsze w życiu książki czyta się zwykle pod ławką.

Jest może trochę racji w propozycjach usunięcia z listy lektur Trylogii – kto będzie chciał, przeczyta ją sobie sam. Choćby z przekory, która w wieku szkolnym jest motywacją ważną, a niedocenianą. Popieram skreślenie Quo vadis, bo to dość żałosna ramota, pisana chyba z cyniczną premedytacją zyskania poklasku także poza granicami polskiego obszaru językowego (opłaciło się!). Ale W pustyni i w puszczy?!!! Tej powieści będę bronił do ostatniej kropli atramentu w kałamarzu. Czy zresztą naprawdę trzeba jej bronić? Najlepiej broni się sama. Byle tylko przeczytać ją ze zrozumieniem.

Polska dziatwa szkolna od pokoleń jęczy nad tą powieścią co najmniej równie żałośnie jak włoska nad fenomenalnymi Narzeczonymi Alessandra Manzoniego.

Niestety: ma rację. Bo sposób, w jaki w polskiej szkole „przerabia się” tę świetnie napisaną powieść, rzeczywiście może ją tylko obrzydzić. A „przerabia” się ją całkiem dosłownie: na budzącą politowanie czytankę dla półgłówków. Gubiąc to, co w niej najcenniejsze.

Chrześcijanin niezłomny

Umberto Eco był wdzięczny swojemu ojcu za to, że zanim zmusiła go do tego szkoła, zachęcił go do przeczytania powieści Manzoniego, i wyznawał: „Dla­tego ją kocham”. Ja wdzięczny jestem swojemu za to, że zanim jeszcze poznałem sztukę składania liter, przeczytał mi  W pustyni i w puszczy, sprawiając, że też pokochałem tę historię miłością wierną i dozgonną. Gdy już nauczyłem się czytać, czytałem ją z zapamiętaniem dziesiątki razy, ale prawie nigdy w całości: zaczynałem zwykle od wizyty Stasia i Nel u Mahdiego. Bo to moment przełomowy akcji, w którym karta zaczyna się odwracać, pierwsze zwycięstwo Stasia nad złym losem i złymi ludźmi. Na razie tylko zwycięstwo moralne, a przez to jakże polskie! Ale gdy przyjrzeć mu się bliżej, okaże się, że choć polskie, to przecież polskie jakoś inaczej. I nie tylko polskie.

Cóż to za kapitalna scena! Dla niej jednej warto powieść Mistrza Henryka pozostawić na listach lektur po wiek wieków. Chociaż może lepiej byłoby zakazać młodzieży jej czytania, co najskuteczniej by ją do tej lektury zachęciło. A zakazywać byłoby za co. Tkwi bowiem w tej scenie prawdziwa bomba z opóźnionym zapłonem, zdolna wniwecz obrócić wysiłki katechetów, proboszczów, biskupów, dyrektorów szkół, kuratorów i ministrów.

Pyta Mahdi Stasia:

„Czy chcesz przyjąć moją naukę? 

Na to Staś ręką, którą trzymał przy piersiach, zrobił nieznacznie znak krzyża świętego, jakby z tonącego okrętu miał skoczyć w odmęt wodny.

– Proroku – rzekł – twojej nauki nie znam, więc gdybym ją przyjął, uczyniłbym to tylko ze strachu jak tchórz i człowiek podły. A czyż zależy ci na tym, by wiarę twoją wyznawali tchórze i ludzie podli?”.

Mahdi jest wyraźnie skonsternowany, nie bardzo wie, jak wybrnąć z dziwnej sytuacji. I oto on, dyktator budzący grozę i uwielbienie, przegrywa starcie z nastolatkiem.

Za tak zwanych moich czasów omówienie niemal każdej takiej historycznej lektury kończyło się sakramentalnym pytaniem, „co by było, gdyby…?”. Na przykład:  „Co by było, gdyby Janko Muzykant żył w Polsce Ludowej?”. Odpowiedź: „Chodziłby do szkoły muzycznej, a władza ludowa kupiłaby mu skrzypce”. Więc i my zapytajmy: „Co by było, gdyby Staś Tarkowski chodził do szkoły w IV RP – szczęśliwie chyba wywożonej właśnie na wysypisko dziejów – i w ósmej klasie postanowił, że nie będzie już uczęszczał na lekcje religii ani nie przystąpi do ‘dobrowolnej’ spowiedzi, odbywającej się w szkolnej świetlicy?”.

Zadanie domowe: „Opisz rozmowę Stasia Tarkowskiego z dyrektorem szkoły, zachęcającym go do uczestnictwa – wbrew jego decyzji – w katechezie i do odbycia spowiedzi”.

Na tym zresztą niezwykły potencjał tej sceny wcale się nie wyczerpuje. Bo zauważcie, drogie Dzieci, Małe i Większe: Staś wcale nie skacze na ślepo  „w odmęt wodny”. Posługuje się bardzo inteligentnie, rzec można ze zręcznością wytrawnego dyplomaty, retorycznym pytaniem, którym zapędza przeciwnika w kozi róg. „Czyż zależy ci na tym, by wiarę twoją wyznawali tchórze i ludzie podli?”. I cóż ma biedny Mahdi odpowiedzieć? Staś wie, że balansuje na bardzo cienkiej linie, że jest w rękach bezwzględnych fanatyków religijnych, którzy mogą zrobić z nim wszystko (kuratorzy ministra Czarnka aż takich możliwości nie mieli, choć relegowanie ze szkoły pod jakimś pretekstem czy obniżenie średniej ocen, utrudniające dostanie się do lepszego liceum, też mogło być niebłahym problemem). Dlatego nie obraża „uczuć religijnych” przeciwnika, zwycięża go niejako własną bronią, odwołując się do hipotetycznych i teoretycznych wartości jego wiary, której celem nie może być przecież wychowywanie  „tchórzy i ludzi podłych”.

To nie wszystko. Staś nie może przecież przewidzieć, jak skończy się jego pojedynek z Mahdim. A przecież ma pod opieką ośmioletnią dziewczynkę, która bez niego będzie całkowicie bezradna. Czy ma prawo tak ryzykować? Czy wyparcie się pod przymusem własnej religii i własnych poglądów jest ceną, którą może/powinien zapłacić w takiej sytuacji „spolegliwy opiekun”? Grek, który tyle życzliwości okazuje porwanym dzieciom, może im pomóc poniekąd właśnie dlatego, że zgodził się przyjąć islam. Jak się to wszystko ma do zasady ketmanu? A jak do reservatio mentalis? Czy takie dylematy moralne dają się jednoznacznie rozstrzygnąć? Czy konflikty „wartości” są w ogóle rozstrzygalne?

Zadanie domowe: „Przyjmując za punkt wyjścia rozmowę Stasia Tarkowskiego z Mahdim, zastanów się, czy zawsze możliwe jest połączenie pragmatyzmu życiowego z wiernością własnym zasadom moralnym i światopoglądowym”.

Pytanie Stasia Tarkowskiego, to arcydzieło kunsztu dyplomacji, wcale nie musi przy tym pozostać pytaniem czysto retorycznym. Wręcz przeciwnie: należy spróbować znaleźć na nie jakąś odpowiedź, bo dotyka w istocie kwestii niezmiernie istotnej: jakich ludzi chce wychowywać religia? Teoretycznie każda głosi, że jej celem jest uczynienie człowieka „szlachetnym, uczynnym i dobrym”. Jej wychowanek ma nie kraść, nie zabijać i nie zdradzać żony, mówić prawdę, opiekować się wdowami i sierotami. Rzeczywistość z tym wzniosłym programem pokrywa się rzadko. Najważniejsze okazuje się bowiem, by wyznawca nie jadł pewnych zwierząt, nie pił pewnych napojów i nie zażywał – jeśli jest kobietą – pewnych pigułek. Winien się też regularnie pokazywać w określonych miejscach i porach, by wykonywać tam określone czynności, dbając o godziwe utrzymanie tych, którzy czynnościom owym przewodniczą. Słowem: ma się zachowywać tak jak jego otoczenie społeczne i myśleć to, co i ono myśli o świecie. Ma nadto czuć szczerą niechęć, do wszystkich, którzy myślą co innego. Moralność odgrywa tu rolę drugorzędną. Najważniejszym celem każdej religii jest bowiem w istocie zintegrowanie wyznającej ją społeczności i to dlatego przepisuje jej określone zasady moralne, bez których nie przetrwa żadna ludzka zbiorowość, nadając im rangę „prawa bożego” – chętnie się wszakże zapomina, że Dekalog regulował wyłącznie relacje wewnątrzplemienne, wobec obcych obowiązywały zupełnie inne zasady i na obszarach zajmowanych zbrojnie przez wyznawców Jahwe dopuszczalna, a nawet wręcz nakazana była eksterminacja całej ludności, włącznie z kobietami i dziećmi, bez oglądania się na piąte przykazanie.

To sprawia, że każda religia jest przede wszystkim szkołą konformizmu, a jej ideałem jest człowiek giętki i uległy, gotowy stopić swoją indywidualność z myśleniem ogółu, bardzo czuły na to, „co ludzie powiedzą”, a zatem jeśli trzeba, trwający przy wpojonej mu za młodu „nauce” właśnie „ze strachu” przed otoczeniem społecznym i społecznym odrzuceniem, słowem: owca, która pójdzie tam, gdzie każe jej pójść pasterz. Albo FührerGeneralissimus, Naczelnik czy inny Przewodnik. Owca ma wgrany w obwody mózgowe nawyk posłuszeństwa wobec zwierzchności. Powstaje tu oczywiście pewien paradoks, bo tenże konformista ma być zarazem, jak Staś, nieustępliwym obrońcą swoich – czy właściwie wdrukowanych weń w dzieciństwie – przekonań religijnych w starciu z wyznawcami religii konkurencyjnych. Innymi słowy: wierność religii jako taka jest czymś dobrym i godnym szacunku. Właśnie to sprawiło, że Staś wygrał słowny pojedynek z Mahdim, który „zmieszał się i na razie nie umiał znaleźć odpowiedzi”, a na jego twarzy „odbiło się zakłopotanie”.

Komplikacji jest tu więcej. Przywiązanie do  wpojonej mu religii daje Stasiowi siłę w starciu z inną, jeszcze bardziej opresyjną niż jego własna. A zatem daje mu siłę pozwalającą zachować godność i tożsamość. Ale też – paradoksalnie – pewną ochronę wobec tej religijnej opresji.  Bo wyobraźmy sobie, że Staś jest… ateistą. Nie może się powołać na „wiarę przodków”, co nawet u wyznawcy wrogiej religii ma szanse spotkać się z niejakim, choćby i niechętnym zrozumieniem. Nie wyznaje żadnego Boga ani boga, a wręcz każdą taką wiarę z zasady podaje w wątpliwość w kategoriach rozumowych – wraz z kwalifikacjami intelektualnymi wierzącego. Czy i w tym wypadku Mahdi upierałby się tak bardzo, by okazać miłosierdzie otwartemu bezbożnikowi? Czyż to nie gotowy temat także na lekcję etyki? Bo na lekcję katechezy chyba jednak nie.

Teologiczna dysputa Stasia i Mahdiego ma swój  ciąg dalszy – chyba nieczęsto zauważany. Oto Stasiowi udaje się dokonać z Kalim tego, czego Mahdiemu nie udało się dokonać z nim: zachęca go skutecznie, by „przyjął jego naukę”. Fakt: nie stosuje wobec niego żadnej presji, żadnego przymusu, co  nierzadko zdarzało jego współwyznawcom. Ale przecież nie sposób tu jednak nie zapytać, co sprawia, że człowiek, który dopiero co zaryzykował życiem własnym (i cudzym), by dochować wierności swojej religii, namawia kogoś, by się religii swojego ojca i swoich przodków wyrzekł. Zapewne niezłomne przekonanie, że właśnie jego religia jest jedyną prawdziwą. Ale dokładnie tak samo myśli  przecież i Mahdi. Dlaczego  Kali nie wykazuje tej samej co Staś odporności na sugestię przyjęcia cudzych „nauk”?

Oczywiście: Kali sporo Stasiowi zawdzięcza, ale to nie tłumaczy wszystkiego. Od pewnego momentu to raczej on – królewicz i następca tronu – jest panem sytuacji, a przynajmniej mógłby nim być. Zyskuje też szansę spłacenia długu wdzięczności inną walutą. Miałby też w końcu prawo uzasadnić odmowę przyjęcia nauk Stasia tak samo, jak Staś tłumaczył swoją odmowę przyjęcia nauki Mahdiego, a młodemu chrześcijaninowi nie pozostawałoby nic innego jak przyjąć tak umotywowany sprzeciw ze zrozumieniem.   

Ale Kali jest nie tylko „całym sercem wdzięczny swoim nowym państwu” za obfitość pożywienia, która każe mu paść na twarz przed Stasiem i Nel. Składa także „równie pokorną czołobitność strzelbie Stasia, rozumiejąc widocznie, że bezpieczniej jest zjednać sobie łaskę tak groźnego narzędzia”. Staś okazuje się niespodziewanie mimowolnym wysłannikiem bardziej zaawansowanej cywilizacji, dysponującej potężnymi środkami technicznymi i potężną wiedzą, która swej mocy i skuteczności dowodzi już w starciu z odwiecznymi wrogami współplemieńców Kalego. A więc i jego religia może okazać się użyteczna – Kali kupuje ją niejako „w pakiecie” z karabinem marki Remington. (Mahdi – zauważmy – nie ma Stasiowi do zaoferowania żadnych takich cywilizacyjnych dodatków do swojej nauki).

Zadanie domowe: „Na podstawie odpowiednich fragmentów historii Kalego z W pustyni i w puszczy napisz, jakimi motywami mógł Twoim zdaniem kierować się Mieszko I, przyjmując w roku 966 religię chrześcijańską z rąk misjonarzy czeskich”.

Kali przyjmuje chrześcijaństwo tym chętniej, że nowa religia wcale nie musi się ewidentnie kłócić z pradawnym poglądem, iż uczynek „dobry, to jak Kali zabrać komu krowy”. Nic więc dziwnego, że nauka strzelania z owego karabinu Remingtona, jakiej Staś również udzielał  Kalemu, „szła łatwiej od nauki katechizmu”.

Zjeżony włos profesora Gduli

Tu właśnie docieramy do sedna rzeczy: do owego wątku, który prof. Maciejowi Gduli – uczony ów mąż znalazł się swego czasu w Sejmie, przebaczcie Rodacy, także dzięki mojemu głosowi, którą to niemądrą decyzję naprawili na szczęście 15 października wyborcy warszawscy – tak zjeżył włos na głowie i skłonił go do takiego oto zrecenzowania mojej ukochanej powieści: „Nie ma chyba w polskiej literaturze drugiej podobnej perły łączącej w takim natężeniu rasizm, kolonializm i patriarchat”.

Spotkanie Stasia i Kalego to rzeczywiście także skondensowana opowieść o – nieuchronnym – zderzeniu cywilizacji i jego – równie nieuchronnych – następstwach. Historia tych zderzeń zwykle słabo nadaje się na budującą opowieść dla współczesnej młodzieży, zwłaszcza tej, która wzorem latorośli Profesora dba o zachowanie „poprawności politycznej”. Da się w niej zauważyć znamienną tendencję: cywilizacje osiągające pewną „masę krytyczną”, umiejące się zorganizować w potężniejsze organizmy polityczne, imperia, wielkie formacje zdolne wytworzyć bardziej zaawansowaną myśl techniczną i przekuć ją w wynalazki praktyczne,  mają grzeszną skłonność do ekspandowania i podporządkowywania sobie – kulturowo, technicznie, organizacyjnie – mniejszych, słabszych i gorzej zorganizowanych. Oraz do ich bezlitosnego – albo i litościwego – wykorzystywania: Kali i Mea, niczym współcześni gastarbeiterzy świadczą niskokwalifikowaną pracę na rzecz Stasia i Nel, którzy odpłacają im się obfitością pożywienia. A Staś na dodatek udziela Kalemu pomocy militarnej na poziomie technicznym niedostępnym dla przeciwnika (race, broń palna). Odbywa się więc wymiana, w której każda ze  stron oferuje to, co w danym momencie ma do zaoferowania.

W praktyce kolonializm europejski wyglądał oczywiście znacznie mniej sielankowo: znaczony jest krwawym wyzyskiem, często eksterminacją rdzennych mieszkańców podbijanego terytorium. Bo też eksploracja świata nie jest motywowana wyłącznie jego szlachetną ciekawością; „Kosmografowie nigdy nie znajdą Przejścia Północno-Zachodniego  – pisał trzeźwo Georg Christoph Lichtenberg –  ale znajdą je handlarze futer”. Ci jednak rzadko kierują się zasadami altruizmu i „poprawności politycznej”. Podobnie zresztą jak nie kierowali się nimi europejscy feudałowie traktujący przez całe wieki „swoich” chłopów dokładnie tak samo, jak europejscy koloniści traktowali rdzennych mieszkańców Afryki czy Australii. Warto i o tym pamiętać.

Niestety przeocza się często inną jeszcze dość ważną okoliczność: „biały człowiek” nie jest monopolistą w dziedzinie okrucieństwa, chciwości i wyzysku a cywilizacja europejska, ścierając się z innymi, nie miała do czynienia wyłącznie ze „szlachetnymi dzikimi” rodem z naiwnych historyjek oświeceniowych czy powieści Karola Maya. Cortésowi i jego rzezimieszkom zapewne nie poszłoby tak łatwo z Aztekami, gdyby nie pomoc udzielona im przez ludy, które wcześniej Aztekowie ujarzmili i którymi władali z przerażającym okrucieństwem.

– A teraz, moi drodzy, sprawdzimy, czy rzeczywiście przeczytaliście W pustyni i w puszczy. Dlaczego Mahdi każe wywieźć Stasia i Nel z Chartumu? Basia? Proszę.
– Bo Smaina, który kazał ich porwać, nie ma w Chartumie.
– Bardzo dobrze! A dlaczego go tam nie ma?

– Nikt nie wie? Jasiu, chcesz coś powiedzieć?
– Bo „udał się na wschód i południe od Nilu na wyprawę po niewolników i nie wiadomo, kiedy wróci”.

To oczywiście wątek, który nie bardzo pasuje do owej wystandaryzowanej przez proroków polictical correctness wizji straszliwego Europejczyka w korkowym hełmie (dał się w nim sfotografować kiedyś i sam Mistrz Henryk), ciemiężącego bezbronną Afrykę. Wykład pana Rawlisona tłumaczącego Stasiowi zawiłości polityki angielskiej wobec Afryki nie jest zapewne wolny od stronniczości, może nawet pewnej prostoduszności, ale wizja powszechnej wojny, agresji, wyzysku, handlu niewolnikami – plag trapiących kontynent nawet bez udziału Europejczyków – nie jest całkiem wyssana z palca. W państwie Mahdiego niewolnictwo, zakazane wcześniej przez Brytyjczyków, było czymś oczywistym i codziennym. Ofiary „białego człowieka”, gdy mogły, same stawały się drapieżcami takimi samymi jak on.

– Małgosiu, chcesz o coś zapytać, proszę.
– Proszę pani, czy potomkom Smaina  jest przykro, że ich przodkowie łapali tych niewolników?

I oto nagle w jednej z owych wielkich formacji imperialnych, uczestniczących w tej spirali wyzysku i przemocy,  pojawia się zjawisko niezwykłe, nieznane chyba nigdzie indziej: krytyczna refleksja nad własnym  – zwykle okrutnym – postępowaniem wobec słabszych ludów i kultur. Refleksja, dodajmy, bezlitosna, często jednostronna i nieskłonna uwzględniać jakiekolwiek okoliczności łagodzące czy niuanse historyczne. Proces dochodzenia do niej opisał Pascal Bruckner w swojej świetnej, niezwykle przenikliwej Tyranii skruchy. Bruckner dowodzi, że sprężyną tej refleksji jest w istocie to samo, co napędzało ekspansję Europejczyków: „Europa to myśl krytyczna w działaniu: od czasów renesansu rodzi się z wątpliwości, która stawia ją pod znakiem zapytania, i surowo sama siebie ocenia. Zachodni rozum to unikalna przygoda autorefleksji, która obala wszystkie bożki, odrzuca tradycje i autorytety”[1]. I tak jak ta myśl krytyczna, będąca owocem rozumu i odrzucająca zastany obraz świata, pchała Europejczyków – obok zwykłej chciwości – do podboju świata, tak teraz każe się im zastanawiać nad tego podboju moralnymi konsekwencjami. „Europa to zadziwiając maszyna, która zarazem produkuje zło i je powstrzymuje”[2]. Bo też to właśnie Zachód „pierwszy podjął próbę uwolnienia się od własnego bestialstwa, zapraszając resztę świata, by poszła w jego ślady”[3]. To też trzeba widzieć, dokonując politycznie poprawnych rozrachunków, zwłaszcza, że pytanie „Małgosi” chyba wciąż pozostaje bez zadowalającej odpowiedzi: „reszta świata” nie bardzo się kwapi do podążania „w ślady” Zachodu. Nie mówiąc już o tym, że historia państw postkolonialnych nie zawsze dostarcza widoków chwalebnych: nie jest wcale takie pewne, czy poddani „cesarza” Bokassy albo Idi Amina nie woleliby być obywatelami francuskimi czy brytyjskimi. Z drugiej strony „Rzeźnik Ugandy”, który wymordował około 400 000 swoich współrodaków,  został wyhodowany przez Brytyjczyków i przez jakiś czas był nawet przez nich wspierany. „Wszystko się dziwnie plecie na tym tu biednym świecie”. Znacznie dziwniej, niż się to wydaje profesorowi Gduli.

Te rozrachunki są oczywiście w pełni uzasadnione, bezwzględnie potrzebne i nie ma w nich nic złego: „Wprost przeciwnie: uznanie własnych błędów, by ich więcej nie powtórzyć, to dowód wielkości”. Młody czytelnik W pustyni i w puszczy ma prawo do dumy ze swojej europejskości nie dlatego, że to Kali przyjmuje religię Stasia, a nie odwrotnie, lecz dlatego, że dzisiejsi potomkowie kapitana Glena i doktora Clary’ego zastanawiają się nad moralnym wymiarem postępowania przodków. Rzecz w tym, by „przyznając się do winy”, zachować „honor i umiar”[4]. Oraz – dodajmy – wciąż tę samą zdolność krytycznego myślenia i krytycznej analizy, której przedmiotem winna być także „polityczna poprawność”. Przybierająca niekiedy postać krypto-religii – kreującej własne dogmaty oraz jak każda religia schematyzującej rzeczywistość i rzucającej anatemy na wszystkich, którzy chcieliby jej „naukę” podać w wątpliwość. Wyłączenie krytycznego myślenia w obliczu tych nowych dogmatów grozi popadnięciem w inną, równie niebezpieczną skrajność, a jest nią mentalna bezbronność wobec niekontrolowanej imigracji z krajów będących niegdyś ofiarami europejskiego kolonializmu i bezbronność wobec agresywnej religii islamu. Zachód potrzebował wieków, by uporać się z chrześcijaństwem, teraz okazuje się bezradny wobec innej równie opresyjnej religii, a jest to poniekąd następstwo owych rachunków europejskiego sumienia. „Nasz kontynent preferuje samobójczą nieświadomość, klęka przed bożymi głupcami, a wolnomyślicieli knebluje lub ignoruje”. Służy temu także powszechnie używane w debacie publicznej pojęcie „islamofobii”, czyniące „w praktyce […] z islamu temat, którego nie wolno […] podejmować pod zarzutem rasizmu”[5].

Innym jeszcze następstwem tych rozrachunków historycznych (a może ich pożywką?) jest wykreowane dość sztucznie jako forma ekspiacji za dawne grzechy i lekarstwa na rasizm, dwuznaczne jednak w istocie przekonanie o równości wszystkich kultur i cywilizacji oraz odrzucenie – jak to nazywa Maciej Gdula – „wyższościowej pozycji”, zajmowanej jakoby przez Europejczyków „niepoprawnych politycznie”. Ale… Czym innym jest – zasługujący niewątpliwie na potępienie – pogląd o biologicznej nierówności ras czy organicznej niezdolności niektórych z nich do wytworzenia cywilizacji, która byłaby  równorzędna europejskiej,  i to nie tylko w dziedzinie technologii, ale także, na przykład, kultury prawnej, czym innym zaś uznanie, że prawo szariatu jest czymś równie dobrym  jak europejska Karta praw podstawowych. Leszek Kołakowski wyraźnie wskazał na pułapkę czyhającą tu na „poprawnych politycznie”:  „Ktokolwiek powiada w Europie, że wszystkie kultury są równe, normalnie nie miałby ochoty, żeby mu odcinano rękę, kiedy oszukuje przy podatkach, albo by mu zaaplikowano biczowanie publiczne – czy ukamieniowanie w wypadku kobiety – jeśli uprawia miłość z osobą, która nie jest jego legalną żoną (lub mężem). Powiedzieć w takim przypadku ‘takie jest prawo koraniczne, trzeba respektować inne tradycje’, to powiedzieć w gruncie rzeczy ‘u nas to by było okropne, ale dla tych dzikusów to w sam raz’; tak więc wyrażamy nie tyle respekt, ile pogardę dla innych tradycji, a zdanie ‘wszystkie kultury są równe’ najmniej się nadaje do tego, by tę postawę opisać”[6].

Sienkiewicz i spindoktorzy

Skądinąd bardzo byłbym ciekaw jakiejś nowej wersji W pustyni i w puszczy, poprawionej politycznie przez Profesora i jego Córkę. Do poprawiania Fausta (pedofilia!) czy W poszukiwaniu straconego czasu (też by się tam to i owo do poprawy znalazło) nie śmiałbym posła Gduli namawiać, ale Sienkiewicz? Jak go nazywał Gombrowicz, „pierwszorzędny drugorzędny pisarz”?

Tu otwiera się zresztą przed młodym czytelnikiem W pustyni i w puszczy jeszcze jedna, arcyciekawa perspektywa. Ta „pierwszorzędność” czyni warsztat Sienkiewicza wartym studiów, „drugorzędność” sprawia, że nie są to studia nazbyt trudne – w sam raz dla klasy IV czy V szkoły podstawowej:

– Zastanówcie się, dlaczego Idrys zapada w Omdurmanie na zdrowiu i nie może kontynuować podróży?
– Może zjadł coś nieświeżego?
– To kara boża za to, że porwał Stasia i Nel?
– Jasiu, a jak ty sądzisz?
– Myślę, że to nie kara, ale właśnie nagroda za to, że był dla nich względnie dobry. A poza tym, co by było, gdyby Staś musiał zastrzelić i jego? Trochę byłoby mu chyba głupio. Gebhr, Chamis, Beduini, wszyscy są źli. Ale Idrys taki nie jest.

Otóż to! Pierwszorzędny pisarz pierwszorzędny posłałby Idrysa dalej i postawił Stasia wobec niejakiego konfliktu moralnego. Sienkiewicz też ma chyba na to ochotę, bo raz go wobec takiego konfliktu stawia: okazję do zastrzelenia Idrysa jego młody bohater zyskuje już wcześniej, ale w ostatniej chwili pojawia się niespodziewana przeszkoda. Ostatecznie jednak Mistrz Henryk dochodzi do wniosku, że lepiej będzie Stasiowi (i czytelnikowi) takich rozterek oszczędzić. Czarne ma być czarne, a białe – białe. Szarość nie jest mile widziana. Ukarane ma zostać tylko zło absolutne. Na szlachetności Stasia nie może być żadnej skazy.

Obcej domieszki nie da się jednak uniknąć w jego polskim bohaterstwie.  Kapitan Glen i doktor Clary nie mogą wyjść ze zdziwienia, jak to możliwe, że „mały Polak […] zjawił się przed nimi jako wódz całej karawany, zbrojnej w broń europejską, ze słoniem dźwigającym palankin, z końmi, namiotami i ze znacznymi zapasami żywności”. Kłopot w tym, że większość tych wszystkich dóbr Staś otrzymał w spadku po nieszczęsnym Lindem, a bez pomocy Kalego wielkich szans na sformowanie owej karawany raczej by nie miał. Ale takie tricki są w końcu wybaczalne. Nawet Daniel Defoe ułatwił nieco życie swojemu Robinsonowi, pozwalając mu przenieść na wyspę sporą część ładunku z rozbitego statku, w tym broń i narzędzia. Znamienne, że Stanisław Stampf’l w swej przeznaczonej dla młodzieży, świetnej adaptacji powieści angielskiego pisarza każe bohaterowi dość długo czekać na takie dary losu – Robinson musi najpierw radzić sobie przez dłuższy czas jedynie nożem.

Szarość nie jest mile widziana i gdzie indziej. W Omdurmanie Staś i Nel po raz pierwszy mają sposobność zobaczyć Mahdiego. „Był to człowiek w średnim wieku dziwnie otyły, jakby rozpuchnięty, i prawie czarny. Staś, który miał wzrok nadzwyczaj bystry, dostrzegł, że twarz jego była tatuowana” (wszystkie podkreślenia – TZ).   

Zachował się tylko jeden – chyba – wizerunek Muhammada Ahmada ibn Abda Allaha. 

https://1.bp.blogspot.com/-2ABrMcoGeVA/YQ-9O6oQ0SI/AAAAAAAAALs/pFNGFRSHpws8_jyzgDTAHHjDUKS91wUWACLcBGAsYHQ/s320/Muhammad_Ahmad_al-Mahdi.jpg

Dość odległy od opisu Sienkiewicza: przedstawia stosunkowo młodego człowieka o szczupłej twarzy, smagłej cerze i zamyślonych oczach. Wizerunki dyktatorów nie zawsze odzwierciedlają wiernie stan faktyczny, ale też nie ma powodu sądzić, że w tym wypadku rysownik, najprawdopodobniej europejski, dopuścił się kompletnego łgarstwa. Nic w każdym razie nie wskazuje na to, by przedstawiony na portrecie mężczyzna miał w najbliższych latach „zatchnąć się własnym tłuszczem”, jak to potem zdiagnozuje, chyba zbyt pochopnie, doktor Clary. Nie wiadomo, czy Sienkiewicz znał ten wizerunek (pewnie nie), ale jego intencje są łatwe do odgadnięcia. Co prawda Staś w swojej jeszcze dość dziecinnej naiwności wyobraża sobie „strasznego proroka, grabieżcę i mordercę tylu tysięcy ludzi” jako kogoś, kto mógłby wywołać nawet jeszcze większą grozę, ale to groza mocno doprawiona groteską – i straszna, i śmieszna. A jego zdziwienie na widok „tłustej twarzy z łagodnym wejrzeniem, z załzawionymi oczyma i z uśmiechem jakby do ust przyrosłym” jest literacko chwytem dość obłudnym, bo obraz „pyzatej dyni, podobnej do rysunków przedstawiających księżyc w pełni” w czytelniku wywołuje odrazę znacznie większą niż wszystkie fantazje Stasia: Mahdi Sienkiewicza to nie wcielenie zła – jak przerażający, ale i wzniosły Szatan Miltona – to raczej żałosna postać godna  nie tyle (zawsze zmieszanej przecież z odrobiną lęku) nienawiści, ile raczej pogardy.

Zadanie domowe: „Opisz rozmowę Stasia Tarkowskiego z dyrektorem szkoły, zachęcającym go do uczestnictwa – wbrew jego decyzji – w katechezie i do odbycia spowiedzi”.

1. Rząd od drzwi: dyrektor jest sympatykiem Opus Dei, wysportowanym młodym człowiekiem, mającym za sobą studia zagraniczne poliglotą. Staś chłopakiem nadmiernie otyłym na swój wiek, cierpiącym na nadmierną potliwość, niemającym wielu przyjaciół molem książkowym, stroniącym od aktywności fizycznej.

2. Rząd od okna: Staś jest laureatem olimpiad przedmiotowych i międzyszkolnych zawodów sportowych, zna mimo młodego wieku dwa języki, spędził w dzieciństwie kilka lat z rodzicami za granicą, jest oczytany i popularny wśród koleżanek i kolegów. Dyrektor jest absolwentem kiepskiej uczelni katolickiej, niechlujnym, spoconym grubasem i namiętnym konsumentem piwa, spędzającym czas przed telewizorem, bez znajomości języków i świata.

Może byłoby dobrze, gdyby Pani „Ministra” edukacji, jednak się przemogła, wzięła po latach do ręki  egzemplarz W pustyni i w puszczy i przypomniała sobie choć jeden fragment powieści: ten, gdzie Kali na polecenie mądrego Stasia robi porządek z miejscowymi czarownikami i demaskuje ich oszustwa – dzięki temu Wa-himowie dowiadują się, że „złe Mzimu, przed którym drżeli dotychczas, to tylko wydrążony pień obciągnięty małpią skórą”. Jeśli Pani Ministra znalazłaby w sobie podobną odwagę i determinację – w co mimo wszystko ze smutkiem wątpimy – i też zrobiła porządek z lokalnymi czarownikami, to zostałyby jej nagle wolne dwie godziny tygodniowo w każdej polskiej szkole, i to na wszystkich etapach edukacji. Jedną mogłaby wówczas przeznaczyć, przynajmniej przez dwa lata, na ćwiczenia z kaligrafii, bo umiejętność pięknego pisania to sztuka ważna i jakże niedoceniana, a przy tym ćwiczenia takie to doskonała szkoła cierpliwości, staranności, ważne doświadczenie, uczące, że można na chwilę zwolnić, by coś zrobić starannie i z poszanowaniem zasad estetyki. Drugą z tych godzin warto by poświęcić – przez parę lat – na medioznawstwo. Absolwent współczesnej polskiej szkoły wychodzi z niej kompletnie bezbronny wobec manipulacji stosowanych w reklamie i propagandzie politycznej, dlatego jest łatwą ofiarą wszelkiej maści „copywriterów” i  „spindoktorów”. Dobrze by go było uzbroić w wiedzę pozwalającą mu rozpoznać  przynajmniej niektóre ze stosowanych przez nich technik, także technik formowania obrazu przeciwnika politycznego. Może nie byłoby źle, gdyby wiedział, że wystarczy w telewizji wyeksponować tuszę kandydata, kropelki potu na jego czole albo jakiś młodzieńczy tatuaż, by „urwać” mu tych parę decydujących o zwycięstwie punktów procentowanych. Obraz Mahdiego, naszkicowany przez Sienkiewicza, mógłby być doskonałym wstępem do dyskusji nad takimi metodami obrazowania  postaci niemiłych sercu. I dowodem, że technik tego rodzaju wcale nie stworzono dopiero dla telewizji. Ale czy jakiejkolwiek władzy zależy na tym, by szkoła kształciła obywateli zdolnych do krytycznej analizy treści i – co jeszcze ważniejsze – formy nadawanych przez nią komunikatów?

Niedoszły markiz de Sade

Henryka Sienkiewicza zwykło się dziś traktować jako (wy)twórcę patriotyczno-religijnych ramot, mających „krzepić serca”, ale już niekoniecznie pobudzać umysły. Spoglądamy tedy na Mistrza Henryka ze znudzeniem i pogardą, a na jego dzieła jak na kolorowe jarmarczne oleodruki albo obrazki świętych, zostawiane przez księży przychodzących „po  koperci”. Czy na pewno słusznie? Przecież powieści Sienkiewicza to także popis językowego mistrzostwa, świetnie pisana proza, która wydatnie wzbogaciła nasz kod kulturowy: bez niej nie byłoby sławnej reklamy proszku do prania („Ociec, prać?”), a bywalcy sanatoriów wkraczający do uzdrowiskowego lokalu nie mogliby się wykazywać erudycją, obwieszczając tryumfalnie: „Bar wzięty”.

Trzeba wszakże pamiętać, że Sienkiewicz nie pisał dla nas. Pisał – z premedytacją – dla współczesnych, a pisał to, co ci współcześni chcieli przeczytać. Może nie zawsze to chwalebne: „wielkiego pisarza” wyobrażamy sobie jako „sumienie narodu”, które nie tylko smaruje temu narodowi miód koło nosa, ale od czasu do czasu namawia go do przeprowadzenia rozrachunków z samym sobą, bywa, że i gorzkich. Taki pomysł na własne pisarstwo to jednak w końcu coś bardzo ludzkiego: jak trafnie zauważył Wolfgang Eschker, „kto pisze jedynie dla potomności, niech od niej domaga się i honorariów”.

Czy jednak rzeczywiście Henryk Sienkiewicz chciał pisać wyłącznie patriotyczne laurki i nabożne czytanki? Uważniejszemu czytelnikowi trudno się oprzeć wrażeniu, że pisarza co rusz ciągnęło w nieco inne regiony, że pod warstwą tej narodowo-katolickiej pozłotki buzowały namiętności zgoła niechrześcijańskie. Daje do myślenia choćby jego fascynacja ludzkim okrucieństwem. Opisy brutalnych aktów przemocy są oczywiście u autora powieści historycznych zrozumiałe, ale u Sienkiewicza zdają się one przybierać niekiedy formy skrajne, wręcz perwersyjne – Sienkiewicz, jak zauważa w swoim świetnym studium Ryszard Koziołek, „jest pisarzem w literaturze polskiej absolutnie wyjątkowym, jeśli idzie o umiejętność przedstawiania przemocy, która – choć często makabryczna i naturalistycznie ukazywana – powoduje u czytelnika wrażenie grozy pomieszanej z przyjemnością”[7]. Za najbardziej drastyczny uchodzi oczywiście opis egzekucji dokonanej na Azji Tuchajbejowiczu w Panu Wołodyjowskim,  gdzie autor niemal delektuje się szczegółami nabijania nieszczęśnika na pal.

Znamienne przy tym, że „rany kobiece przedstawia Sienkiewicz niezwykle rzadko”[8]. Ale przecież owa fascynacja torturami zadawanymi młodemu, nawet bardzo młodemu,  kobiecemu ciału wciąż u niego powraca, jak choćby w opisie krwawego spektaklu w Colosseum w Quo vadis, kiedy to „dziewczątka niedorosłe, rozrywane [były] przez dzikie konie”, a „sromotne męki dziewic, hańbionych przed śmiercią przez gladiatorów poprzebieranych za zwierzęta” radowały „serca tłumów”, czy w męczeńskich fantazjach Ligii, w której budzi się „pomieszana ze strachem, jakaś ciekawość, jak też ją skarzą i jaki rodzaj mąk dla niej obmyślą”. Podobnie jak fascynacja męską dominacją – przybierającą także postać perwersyjnej przemocy – i kobiecą uległością: Eunice, zakochana potajemnie w Petroniuszu, odmawia wykonania jego rozkazu oddania się Winicjuszowi, za co jej pan każe ją wychłostać, wyliczyć, „dwadzieścia pięć plag, tak jednak, by nie popsuć skóry”, co w niczym jej do niego uczucia nie umniejszy, a chyba wręcz przeciwnie.

Ryszard Koziołek zauważa słusznie, że u Sienkiewicza „przemoc nie karmi się […] bólem ofiary, ale własną przewagą, jest narcystyczna. Wypowiedzią cierpiącego ciała powinien być głos ofiary i odczytanie jej ran, ale narrator rzadko dopuszcza ofiarę do głosu, a lektura rany wyczytuje z niej raczej triumf przemocy niż skargę cierpienia”[9]. W przypisie autor przytacza wypowiedź z pracy zbiorowej Po co Sienkiewicz? Sienkiewicz a tożsamość narodowa: z kim i przeciw komu? Warszawa – Kiejdany – Łuck – Zbaraż – Beresteczko:  „Najgorszą stroną pisarstwa Sienkiewicza jest dla mnie krypto-sadyzm (nie tylko Ogniem i mieczem, także W pustyni i w puszczy, nie mówiąc o Janku Muzykancie). Z tych przyczyn pisarz nie powinien figurować w kanonach lektur dla dzieci i młodzieży”[10].

Sienkiewicz doskonale jednak zna granice, których nie wolno mu przekroczyć, pod groźbą uznania go za autora niemoralnego i szkodliwego, co naturalnie zrujnowałoby go jako pisarza tworzącego dla „katolickiego narodu”. Może pozwolić Azji opowiadać Nowowiejskiemu, „jak nasycał się […] niewinnością [Zosi Boskiej], jak wreszcie darł jej białe ciało puhą”, by czytelnik mękom, jakim zostanie poddany, mógł się przypatrywać  „w zgrozie, lubo bez litości”, ale wie, że nie może tu sobie pozwolić na szczegółowość opisów porównywalną z drobiazgowością relacji o śmierci ukaranego sprawiedliwie zbrodniarza – relacji notabene nie wolnej i od „figur fallicznych”[11]. Podobnie w Pustyni i w puszczy Gebhr zdąży tylko raz uderzyć „małą kobietkę” Nel korbaczem, „strasznym batem arabskim, który przecina nawet skórę wielbłąda”, resztę „plag” zbierze Staś – za frustrację i niespełnienie polskiego markiza de Sade płacą w jego powieściach na ogół tylko mężczyźni.  Sienkiewicz uprawia  zatem ze swoim czytelnikiem swoistą grę, nie całkiem niewinną, ale trzymającą się surowych reguł, które ostatecznie uchronią go przed zarzutami pornografii, niemoralności i nihilizmu – takie oskarżenia zaś mogłyby sprawić, że z listy lektur szkolnych skreślono by go już za rządów ministra Czarnka. Czy Sienkiewicz w podobny sposób bawi się z czytelnikiem także na obszarach innych niż lekko perwersyjna erotyka?

To niewykluczone, choć takie gry wydają się u niego zamaskowane bardzo starannie. Co nie znaczy, że nie dają się rozszyfrować – nawet jeśli takie rozszyfrowanie musi zazwyczaj  pozostać jedynie domysłem. Kto wie: może na przykład zawarta w Pójdźmy za nim! – naiwnym do bólu, ocierającym się o grafomanię opowiadaniu z 1892 roku –  konstatacja antycznego intelektualisty, że „w bogów wierzą […] szczerze chyba tylko przekupnie jarzyn, którzy z rana przyjeżdżają ze wsi do miasta”, odnosi się nie tylko do realiów starożytnego Rzymu, lecz pod piórem pilnego czytelnika Ernesta Renana staje się diagnozą zgoła współczesną? Wykształcony i obeznany z myślą Zachodu czytelnik wcale nie uznałby jej za fałszywą. Albo czy w Krzyżakach, tej wielkiej pieśni pochwalnej na cześć narodowej krzepy – pieśni takie brzmią słodko w uszach każdej władzy autorytarnej – tak trudno znaleźć zarazem jawną kpinę z tejże krzepy, karmiącej się jajecznicą  z zaledwie dwudziestu jaj, gdyż „na więcej nie chciała przez ostrożność Jagienka pozwolić”, i doskonale się obywającej – w osobie tejże Jagienki – bez dziadka do orzechów. Przeciwstawienie subtelnej Danusi i „pszenno-buraczanej” Jagienki daje się oczywiście czytać jako apoteoza takiej pierwotnej plemiennej siły, ale także jako smutne podsumowanie: tacy właśnie jesteście, drodzy Rodacy, mentalnie wciąż siedzicie w tych Waszych borach, leczycie się „niedźwiedzim sadłem” i nawet nie zauważacie, że świat Wam dawno uciekł w zupełnie inne regiony. Ale skoro chcecie, to siedźcie, ja Wam nie będę dotrzymywał towarzystwa, bo ten świat już trochę znam, ale napiszę parę opowiastek, które umilą Wam czas i utwierdzą Was w błogim przekonaniu, że nigdzie Wam lepiej nie będzie.

Sienkiewicz zdaje się tu podążać podobnymi ścieżkami co Goethe, „zdecydowany niechrześcijanin”, obdarowujący rodaków Hermanem i Dorotą,  dziełem, które na co najmniej półtora wieku stało się „Biblią niemieckiej religii i cnoty”. Goethe rysuje w swym eposie nieskazitelne wzorce przymiotów mieszczańskich i „cnót niewieścich”, ale chichocząc po cichu, wykpiwa je zarazem w taki sposób, że tę kpinę dostrzegą tylko ci, którzy i tak nie cenią ich nazbyt wysoko.  My, ludzie wielkiego ducha, mruga  okiem do części swych czytelników niemiecki poeta, mamy prawo natrząsać się po kryjomu z poczciwych drobnomieszczan, ale dla nich samych nasze dobre rady są jakby w sam raz. Takiej wizji świata winni się „trzymać”, bo najlepiej odpowiada ich umysłowości, ale też ich interesom, które rozumiemy lepiej niż oni sami.

Ręce precz od Stasia i Nel!

Kto wie, czy i Sienkiewicz nie rozumował w podobny sposób. „Krzepił serca rodaków”, ale sam nie traktował tego pokrzepienia całkiem poważnie. A chrześcijańskiej wciąż Europie dostarczył chwalebnej wizji początków jej religii, choć sam postrzegał ją już tylko jak jego Piłat w Pójdźmy za nim czysto instrumentalnie: „Jeśli ja nie wierzę, dajmy na to, w bogi, to moja rzecz. Jednakże uznaję potrzebę religii i publicznie to głoszę, albowiem sądzę, że dla ludzi religia jest wędzidłem. Konie muszą być zaprzężone, i dobrze zaprzężone”. Pokrzepieni patriotycznie rodacy zrewanżowali się autorowi Trylogii zamkiem w Oblęgorku, pobożni Europejczycy za Quo vadis nagrodą Nobla. Sienkiewicza pomysł na pisarstwo okazał się także całkiem dobrym pomysłem na życie. A przecież nie był to pomysł, który by to pisarstwo ze szczętem pozbawił drugiego dna, wypłukał z wszystkich zagadek, zagadek tym bardziej frapujących, że często pozbawionych jednego tylko, „kanonicznego” rozwiązania.

I takiego to autora, nie tylko świetnego rzemieślnika pióra, ale i umysł złożony i daleki od prostych jednoznaczności, „ministra” Nowacka chce wynieść na makulaturę. A jego prozę, irytującą dziś, ale właśnie dlatego pobudzającą do myślenia, dyskusji i intelektualnych sporów  zastąpić czymś „poprawnie” ugrzecznionym i wolnym od wszelkich niedopowiedzeń. Lewicująca „ministra” myśli w gruncie rzeczy kategoriami skrajnie prawicowego poprzednika na urzędzie: lektura szkolna nie ma wzbudzać kontrowersji, lecz dostarczać „wzorów do naśladowania”. A to niby dlaczego? Dlaczego szkoła ma wciąż postrzegać swojego wychowanka jako istotę zdolną wyłącznie do naśladownictwa. Powielania wdrukowanych jej schematów. Niezainteresowaną poddaniem ich pod dyskusję i oczekującą nieomylnych prawd, podawanych jej – jak na katechezie – „do wierzenia”. „Ministra” Nowacka chciałaby najwyraźniej robić dokładnie to samo co ideolodzy prawicy i szkolni katecheci: nauczać dogmatów – ich zestaw byłby co prawda inny, ale technika prezentacji bardzo podobna. W końcu: zły uczynek to kiedy szkoła wychowywać  kogoś, kto źle myśleć. Dobry, to kiedy wychowywać obywatela, który myśleć, jak trzeba, czyli takiego, który myśleć jak my. Bo jak myśleć dobrze, to my wiedzieć najlepiej. Takie rozumowanie zwykło się nazywać „moralnością Kalego”. Wychowankowie szkoły zarządzanej przez „ministrę” Nowacką nawet nie będą wiedzieli, co ta metafora oznacza. A szkoda. Jej znajomość bardzo by się im przydała przy lekturze współczesnych gazet. I to nie tylko „Gazety Polskiej” i „Niedzieli”.

Ręce precz od Stasia i Nel!!!

  1. Pascal Bruckner, Tyrania skruchy, przeł. Andrzej Szeptycki, Warszawa 2019, s. 43.
  2. Tamże.
  3. Tamże, s. 48.
  4. Tamże, s. 51.
  5. Tamże, s. 57.
  6. Leszek Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy, w: tenże, Cywilizacja na ławie oskarżonych, Warszawa 1990,  s. 20.
  7. Ryszard Koziołek, Ciała Sienkiewicza. Studia o płci i przemocy, Katowice 2009, s. 258 n.
  8. Tamże, s. 298.
  9. Tamże, s. 286.
  10. Tamże, s. 403.
  11. Zob. Koziołek, s. 300 i s. 293.

Tadeusz Zatorski

(1960), germanista, tłumacz, autor bloga „Brulion bez linii”: www.brulionbezlinii.net

Print Friendly, PDF & Email
 

15 komentarzy

  1. Zbigniew 19.02.2024 Odpowiedz
  2. slawek 19.02.2024 Odpowiedz
    • Tadeusz Zatorski 20.02.2024 Odpowiedz
      • slawek 21.02.2024 Odpowiedz
  3. j.Luk 19.02.2024 Odpowiedz
  4. Mr E 20.02.2024 Odpowiedz
  5. buond 20.02.2024 Odpowiedz
    • j.Luk 22.02.2024 Odpowiedz
  6. Skrzypek 22.02.2024 Odpowiedz
    • j.Luk 22.02.2024 Odpowiedz
  7. buond 25.02.2024 Odpowiedz
    • roxi 25.02.2024 Odpowiedz
      • buond 26.02.2024 Odpowiedz
  8. JanuszWojciech 27.02.2024 Odpowiedz

Odpowiedz

wp-puzzle.com logo