Elżbieta Skotnicka-Illasiewicz: Scenariusze przyszłości Unii w przewidywaniach młodych Polaków11 min czytania

2017-08-29.

W świadomości Europejczyków coraz silniej upowszechnia się przekonanie o potrzebie głębokiej rekonstrukcji funkcjonowania Unii Europejskiej. Komisja Europejska, mając świadomość takiej potrzeby zaproponowała, aby prace nad przyszłą reformą poprzedzić możliwie szeroką debatą społeczną. Oczekiwanie zmiany jest szczególnie znacząco odczuwane wśród najmłodszych generacji, wchodzących w dorosłe życie obywateli, którzy – będąc uczestnikami projektowanej reformy – będą jej beneficjentami bądź ofiarami

Dla jej zainicjowania sformułowano pięć scenariuszy mających na celu wyznaczenie punktów startu do debaty nad wyborem drogi, wyznaczeniem jej kierunku prowadzącego do podtrzymania spoistości, niezbędnej dla kontynuacji osiągniętego sukcesu, ożywienia wymiany opinii nie tylko o unijnej a więc i naszej przyszłości, pobudzenia refleksji nad tym co nas łączy, co dzieli, rekonstrukcji pamięci o zasobach naszej zbiorowej wyobraźni, słowem nad kondycją nie tylko unijnych instytucji ale i kondycją nas – Europejczyków. Daje ona sposobność do wydobycia na powierzchnię rzeczywistych, a nie ujawnianych wcześniej społecznych wyobrażeń o sensie, celu i znaczeniu projektu jednoczenia kontynentu europejskiego, również o dojrzałości Europejczyków do jego kontynuowania. Cel ten, dziś w 2017 roku, jest niezmieniony, jest nim bezpieczeństwo życia w pokoju, ale warunki i tym samym drogi jego osiągania stają się istotnie odmienne od przyjętych sześćdziesiąt lat wcześniej^[1].

Tematem prezentowanego tekstu jest opis i socjologiczna interpretacja danych, dotyczących najbardziej korzystnych w opiniach młodych Polaków [crfp]scenariuszy zawartych w Białej Księdze Komisji Europejskiej, zaproponowanych dla rozpoczęcia i ożywienia debaty nad planowaną reformą Unii Europejskiej.

Dane rejestrujące opinie najmłodszych respondentów sondaży i studentów (wiek około 18-24 lata) na ten temat, zostały zebrane i opracowane w czerwcu tego roku^[2], a więc w okresie bezpośrednio poprzedzającym falę protestów młodzieży (15-24 lipiec) wobec projektów ustaw rządowych, niosących zagrożenia dla ustroju demokratycznego w kraju^[3]. W wielotysięcznych manifestacjach zdominowanych przez młodzież i obejmujących niemal cały kraj, pojawiło się wiele akcentów demonstrujących akceptację (unijne flagi obok narodowych, hasła, emblematy) dla polskiej obecności w Unii, jak również jako świadectwo sprzeciwu wobec działań rządu i parlamentu w Polsce, sprzecznych ze zobowiązaniami traktatowymi, wypracowanymi w procesie przedakcesyjnych negocjacji i ostatecznie przyjętymi w Traktacie Akcesyjnym. Doniosłość tej fali sprzeciwu, uświadomiła młodym Polakom nie tylko wagę i znaczenie liberalnej demokracji i niezbędnych instrumentów jej funkcjonowania, ale również, znaczenie i umocnienia tej struktury ustrojowej jako niezbędnego warunku naszego członkostwa w Unii.

Z inicjatywy Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Warszawie i powołanego przez Przedstawicielstwo zespołu ekspertów Team Europe, pozyskano informacje , dotyczące społecznych preferencji zaproponowanych scenariuszy i opracowanie na ich podstawie krytycznej analizy socjologicznej. Niezbędne informacje zostały pozyskane zarówno w badaniu sondażowym, zleconym agencji badawczej CBOS ^[4] , jak i drogą wywiadu grupowego przeprowadzonego wśród studentów europeistyki i politologii w kilku ośrodkach akademickich kraju. Grupom respondentów ( w CBOS i studentom) przedstawiono pytania w formie dwóch tabel: A i B, zawierających identyczne listy scenariuszy. W części „A” proszono o zaznaczenie scenariusza najbardziej korzystnego dla przyszłości Unii w tym i własnego kraju, funkcjonującego w ramach Unii. W części „B” proszono o zaznaczenie scenariusza, który zgodnie z przewidywaniami respondenta najprawdopodobniej zostanie zrealizowany w ostatecznej reformie Unii.

Zestawione w tabeli rozkłady danych, dotyczące wyborów jednego z pięciu scenariuszy Białej Księgi i prawdopodobieństwa ich realizacji, pochodzą od trzech zbiorów respondentów, charakteryzujących się różnymi cechami : 1. ogólnospołecznej próby reprezentacyjnej agencji CBOS (N=1034 ) charakteryzującej się różnorodnością wieku, pozycji społeczno – zawodowej, wiedzy na temat Unii, 2. wyodrębnionej z tej próby grupy respondentów w wieku 18-24 lata (n=80), jednorodnej wiekowo ale zróżnicowanej wykształceniem, aspiracjami, wiedzą o Unii, i 3. studentów europeistyki i politologii (N=316). charakteryzującej się podobnie jak w grupie „2” podobieństwem wieku, mającej wiedzę wyniesioną z przebytych już lat studiów, dających im znacznie pełniejszą, niż pozostałym grupom orientację na temat funkcjonowania Unii, ewentualnych zagrożeń mogących się pojawić w przypadku wadliwie przeprowadzonej reformy.

Rozkłady danych uzyskanych w sondażu zrealizowanym w reprezentacyjnej próbie dorosłych mieszkańców Polski ( N=1034), grupie w wieku 18-24,(n=80) , wyodrębnionej z CBOS) i grupie studentów wydziałów europeistyki i politologii (N=316):

Scenariusz 1 Kontynuacja. Nie zmienia się ani zakres uprawnień Unii ani zakres kompetencji państw członkowskich: CBOS ogółem : preferencje – 14%, przewidywania – 24%, CBOS –młodzież: preferencje – 5%, przewidywania realizacji – 37%, Studenci : preferencje – 6%, przewidywania realizacji – 34%. Młodzi Polacy, niezależnie od ich statusu edukacyjnego, czy aspiracji zawodowych pragną zmiany, są przeciwni kontynuacji dotychczasowego sposobu funkcjonowania Unii, co znalazło odbicie w niemal równie niskich odsetkach wyboru scenariusza „kontynuacja” w obu grupach młodzieży, niezależnie od ich wiedzy, i statusu edukacyjnego. Wymowę tego wyniku wzmacnia rozkład danych uzyskanych w próbie ogólnospołecznej, gdzie scenariusz „kontynuacji”, który można odczytywać jako obawę przed zmianą, został niemal trzykrotnie częściej wybierany. Jeszcze silniejszą aprobatę dla „kontynuacji” wykazali rolnicy, wybierając ten scenariusz jako korzystny niemal pięciokrotnie częściej (23%) niż każda z grup młodzieży. Przewidywania „kontynuacji” jako najbardziej prawdopodobnego scenariusza planowanej reformy wskazują najczęściej najmłodsi respondenci CBOS-młodzież – 37%, i studenci – 34%. Te relatywnie liczne wskazania na „kontynuację” jako ostateczny rezultat podejmowanych reform można jedynie interpretować jako brak wiary w wolę polityczną zmian, bądź przewidywania nazbyt silnych barier wewnętrznych czy zewnętrznych hamujących jakiekolwiek zmiany. Młodzież w swych przewidywaniach co do ograniczonych rezultatów reformy nie okazała się odosobniona. Zarówno w reprezentacji ogólnospołecznej, jak i wyodrębnionych z niej grupach zawodowych dominowało podobne przeświadczenie.

Scenariusz 2. Nic poza jednolitym rynkiem. Kompetencje, uprawnienia UE zostają ograniczone do działań związanych z jednolitym rynkiem, w pozostałych dziedzinach zwiększone zostana kompetencje państw członkowskich. Pozytywne wskazania CBOS ogółem: preferencje – `13%, przewidywania – 7%, CBOS –młodzież: preferencje -11%, przewidywania – 5%, Studenci: preferencje- 17%, przewidywania – 13%.

Młodzi uczestnicy tych badań: (CBOS młodzież -11%, studenci -17%) wykazali zbliżone i relatywnie ograniczone przekonanie o przydatności tych scenariuszy w reformowaniu Unii. Natomiast przewidywania ich realizacji okazały się istotnie zróżnicowane. Studenci, dysponujący zapewne znacznie pełniejszą wiedzą na temat następstw redukcji kompetencji Unii do jednolitego rynku, dostrzegają realne następstwa realizacji takiego właśnie scenariusza, jako finalnego rezultatu reformy. Najliczniejsze wskazania tego scenariusza odnotowano wśród mieszkańców największych aglomeracji (24%) wśród kadry kierowniczej (23%) i średniego personelu technicznego (28%), gdy najmniej chętnie zmiany mogące być następstwem przyjęcia tego scenariusza upatrują rolnicy (6%) i respondenci o najniższym statusie ekonomicznym (5%). Podobne do studentów przewidywania zademonstrowało jedynie 7.3% reprezentantów próby ogólnospołecznej CBOS. Wśród nich dominowali zwolennicy partii Kukiz 15 (27.4%) i mieszkańcy południowo – zachodniego regionu Polski (21%).

Scenariusz 3. Ci, którzy chcą więcej robią więcej. W państwach zainteresowanych ściślejszą współpracą, zwiększają się kompetencje, uprawnienia Unii w wybranych dziedzinach. W pozostałych państwach podział kompetencji między UE a państwa członkowskie pozostaje bez zmian. CBOS ogółem: preferencje – 13%, przewidywania – 14%, CBOS młodzież; preferencje – 16%, przewidywania-9%, studenci: preferencje – 26%, przewidywania – 29%. W opiniach porównywanych grup młodzieży wobec tego scenariusza zaznaczyły się istotne różnice. Studenci politologii i europeistyki niemal dwukrotnie częściej (26%) wskazywali na ten scenariusz jako na szczególnie korzystny dla przyszłej, zreformowanej Unii , niż ich rówieśnicy, wyłonieni z próby ogólnospołecznej (16%). Studenci nie tylko wskazywali ten scenariusz jako korzystny, ale znaczący odsetek tej grupy przewiduje, że zostanie on zrealizowany w ramach reformy. Studenci politologii i europeistyki zapewne zdawali sobie sprawę, że zróżnicowania mogące powstawać w następstwie przyjęcia takiego modelu mogą prowadzić do modelu definiowanego jako Unia dwóch prędkości, szczególnie niekorzystnego dla kraju takiego jak Polska, ale korzystnego dla wzmocnienia najsilniejszych ekonomicznie państw Unii . Akceptacje dla scenariusza „3”, prowadzącego, jak wskazałam, do zwiększania zróżnicowań w Unii, najliczniej wyrażają mieszkańcy miast średniej wielkości (20%) i przedstawiciele średniego personelu technicznego (24%), Wśród zdecydowanych zwolenników realizacji takiego scenariusza dominują przedstawiciele elektoratu Nowoczesnej, oni też mają nadzieję że reforma Unii pójdzie w tym właśnie kierunku. Najbardziej obawiają się wyboru tego scenariusza dla zmian w Unii respondenci z wyższym wykształceniem (24%) kadra kierownicza (27%) a więc ci, którzy w swojej praktyce przedsiębiorców przewidują zagrożenia w sytuacji jego wprowadzenia.

Scenariusz 4. Robić mniej ale efektywniej. W dziedzinach uznanych przez wszystkie państwa członkowskie za szczególnie ważne – kompetencje, uprawnienia UE zwiększają się, a w pozostałych dziedzinach wzrastają kompetencje państw członkowskich. CBOS ogółem: preferencje – 24%, przewidywania –przeidywania-10%, CBOS-młodzież: preferencje -31%, przewidywania – 6%, Studenci: preferencje – 33.%, przewidywania – 9% Jest to scenariusz , który zebrał najwyższy odsetek aprobujących wyborów zarówno w ogólnospołecznej próbie CBOS (24%), jak i zdecydowanie najwyższy w obu grupach młodzieży : CBOS młodzież (31%), studenci (33%). Niepokój o zasadność czy zaufane do inicjatywy reformy Unii budzi fakt, że choć ogół reprezentacji społecznej podtrzymuje (23%) wiarę w jego wprowadzenie, to obie grupy młodych w równym niemal stopniu: CBOS-młodzież 6%, studenci–9%, takiej nadziei nie żywią. Zbliżony rozkład preferencji i przewidywania realizacji scenariusza „4” odnotowano wśród wyborców partii Kukiz 15 , którzy licznie wskazywali (32%) korzyści z jego wykorzystania w procesie reformy Unii i podobnie jak przedstawiciele grup młodzieży nie liczą (1.4%), że zostanie realizowany po planowanych zmianach. Jedynie elektorat polskiego Stronnictwa Ludowego (19.2%) dostrzega możliwości wprowadzenia tego scenariusza w praktyce funkcjonowania Unii.

Scenariusz 5. Robić wspólnie znacznie więcej. Kompetencje Unii zwiększają się we wszystkich dziedzinach, a kompetencje Państw członkowskich maleją. CBOS ogółem : preferencje – 18%, przewidywania – 12%, CBOS młodzież: preferencje – 18%, przewidywania – 10%. Studenci: preferencje – 15%, przewidywania – 13% Jest to scenariusz, który podobnie jak scenariusz „3” był wskazywany jako korzystny dla reformy Unii przez osoby o najwyższym statusie majątkowym (23.0%), pracownicy usług (22%). W obu grupach młodzieży odsetki wskazań tego scenariusza nie przekroczyły osiemnastunastu punktów procentowych. W grupie studentów odsetki zarówno wskazań preferencji (15%) jak i przewidywań ich realizacji (13%) mogą być odczytywane jak szczególny sceptycyzm wobec przydatności tego kierunku reformy Unii. Natomiast przewidujący wprowadzanie podobnych zmian w przyszłości to głównie reprezentanci najniższych pozycji w strukturze społecznej :respondenci o najniższych zarobkach wynoszących zaledwie 649 zlp na członka rodziny (25.0%) i bezrobotni (25.O%). Trudno wnioskować, czy wybory tej grupy podyktowane są brakiem wiedzy o ewentualnych następstwach podjęcia takiego kierunku reform z nadzieją na uaktywnienie grup funkcjonujących na poboczu głównych nurtów przemian czy tez obawą na przed głębszą marginalizacją. Preferencje dla tego scenariusza najliczniej deklarowali przedstawiciele „Nowoczesnej” (26.1%) ale przewidywania jego realizacji nie zgłosiła ani jedna osoba reprezentująca to ugrupowanie.

Opis uzyskanych danych wskazuje na istnienie znaczących rozbieżności między preferencjami a spodziewaną realizacją wybranego scenariusza w proponowanej reformie Unii. W porównywanych grupach młodzieży rozbieżności takie znacząco wystąpiły w odniesieniu do dwóch scenariuszy : pierwszego „1”- kontynuacja, i trzeciego”3” – robić mniej ale efektywniej. Co charakterystyczne – kierunki tych rozbieżności były dokładnie przeciwne. Młodzież w obu grupach, niezależnie od ich statusu edukacyjnego i zapewne wiedzy o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, wykazała niechęć, brak zainteresowania wobec scenariusza „kontynuacji” i obawy, że reforma Unii na „kontynuacji” się zakończy. Scenariusz „3” – „robić mniej ale efektywniej”, przez obie grupy był zdecydowanie najczęściej wskazywany jako najbardziej korzystny dla reformy projektu integracji. Przedstawiciele obu tych grup wykazali niemal równy sceptycyzm przewidując w bardzo nielicznych wyborach uwzględnienie tego scenariusza w koncepcji unijnej reformy. Dodatkowym wzmocnieniem pesymistycznej interpretacji tego wyniku jest ustalenie, w którym podobne rozbieżności ujawniono w analizie danych pozyskanych w sondażowym badaniu reprezentacji ogólnospołecznej Wynik ten może oznaczać, że Polacy nie pokładają dostatecznej wiary w możliwość opracowania i wdrożenia w praktykę unijną istotnych zmian mogących spełniać przedstawione w Białej Księdze nadzieje dotyczące przyszłości Europy.

Dr Elżbieta Skotnicka-Illasiewicz

Team Europe, F. Pro Publico Bono, F. Centrum Prasowe

1. Piotr Buras, Przygotujcie się na nowa Europę, Fundacja Batorego Warszawa, luty 2017. ↑
2. Z inicjatywy Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Warszawie i członków zespołu ekspertów Team Europe. ↑
3. W sondażu opinii społecznej przeprowadzonym w okresie trwania tych demonstracji, 82% respondentów w wieku 18-24 negatywnie oceniło Rząd RP, przy 52.6 % próby ogólnospołecznej IBRIS/Onet, 24 lipiec 2017. ↑
4. CBOS, Fragment badania „Aktualne problemy i wydarzenia” „ Wyniki badania dla Przedstawicielstwa Komisji Europejskej w Polsce”. Przeprowadzono metodą wywiadów bezpośrednich (face to face) wspomaganych komputerowo (CAPI) w dniach 4-15 maj 2017 r. ↑