Bogdan Miś: Działo się (293)12 min czytania

15.06.2021

16 czerwca

1902 – Urodziła się Barbara McClintock (zm. 2 września 1992) – amerykańska genetyczka, laureatka Nagrody Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny w roku 1983 za odkrycie transpozonów (sekwencja DNA, która może przemieszczać się na inną pozycję w genomie tej samej komórki). Jej odkrycia, wyprzedzające ówczesną naukę, zostały potwierdzone dopiero w latach 70. (odkryto wtedy geny wędrujące u bakterii) i pozwoliły wyjaśnić, w jaki sposób bakterie przekazują sobie geny oporności na antybiotyki. Jeśliby istniała jakakolwiek lista największych uczonych wszechczasów – miałaby murowane miejsce w pierwszej dziesiątce.

1911 – Powstała firma Computing-Tabulating-Recording Company (CTR), która od 1924 roku nazywa się IBM. Była ona z kolei „córką” założonej w 1896 roku przez konstruktora maszyn analityczno-liczących (poprzedników komputera) Hermana Holleritha firmy Tabulating Machine Co., która połączyła się tego dnia z dwiema innymi – Computing Scale Company i International Time Recording Company.

1977 – W wieku 65 lat zmarł na raka Wernher Magnus Maximilian von Braun (ur. 23 marca 1912 w Niemczech) niemiecki uczony, jeden z czołowych konstruktorów rakiet i pionierów podboju kosmosu; podczas II wojny światowej współtwórca pocisków balistycznych V-2, członek partii nazistowskiej, oficer SS; po wojnie czołowy współtwórca programu kosmicznego Stanów Zjednoczonych. Von Braun pracował przy projektowaniu pocisku balistycznego średniego zasięgu Redstone. Na podstawie tej konstrukcji stworzono następnie rakietę Jupiter C, która 31 stycznia 1958 roku wyniosła na orbitę pierwszego amerykańskiego sztucznego satelitę Ziemi Explorer 1. Von Braun został zatrudniony w powstałej w 1958 NASA, stając się pierwszym dyrektorem Centrum Lotów Kosmicznych w Alabamie.

17 czerwca

1867 – Tego dnia urodził się człowiek, którego nazwiska pewno nie słyszeliście – John Robert Gregg (zm. 23 lutego 1948 r.) – irlandzki nauczyciel, wydawca, filantrop i wynalazca bardzo niegdyś popularnego systemu stenograficznego o nazwie Gregg Shorthand, opartego na angielskiej metodzie geometrycznej, zawierającej jednocześnie wszystko, co najlepsze z dotychczasowych osiągnięć stenografii. Zamiast na prostych formach geometrycznych oparł się na elipsach jako podstawowych wzorcach kształtów, a połączenia między znakami wywodził tak, aby były zgodne z ruchami piszącej ręki. Jednocześnie zarzucił pogrubianie (czyli cieniowanie). Dziś, w dobie rejestratorów dźwięku i programów do bezpośredniego przetwarzania dźwięku na tekst – stenografia straciła znaczenie, ale przez cały poprzedni wiek była ogromnie ważną metodą dokumentowania mowy.

1881 – Zmarł w wieku 51 lat James Starley, brytyjski wynalazca i przedsiębiorca, uważany za ojca przemysłu rowerowego. Początkowo pracował jako ogrodnik, potem usprawniał i produkował proste maszyny rolnicze, by wreszcie zacząć produkować bicykle. Model Ariel (1871) był pierwszym bicyklem całkowicie metalowym. Patent Starleya na koła szprychowe zrewolucjonizował branżę.

1885 – Do Nowego Jorku przybyła z Francji (we fragmentach) Statua Wolności. Ten monumentalny neoklasycystyczny obiekt został wzniesiony w latach 1884–1886 według projektu Frédérica Auguste’a Bartholdiego, Gustawa Eiffela (konstrukcja) i Richarda Morrisa Hunta (postument). Jest to dar narodu francuskiego dla narodu amerykańskiego, upamiętniający przymierze obu narodów w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W 1924 uznany za narodowy pomnik USA, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1984.

18 czerwca

1926 – Urodził się Allan Rex Sandage (zm. 13 listopada 2010 r.) – astronom amerykański. Jako pierwszy wyliczył z dużą dokładnością stałą Hubble’a i wiek Wszechświata. W 1960 roku dokonał pierwszej identyfikacji kwazara 3C 273 (gwiazdy emitującej promieniowanie radiowe) z obiektem optycznie widzialnym.

1965 – Wystrzelono pomyślnie w USA rakietę Titan 3C, pierwszą w historii, w której dołączono dopalacze na paliwo stałe, za pomocą których rakieta wynoszona była w przestworza; po ich odłączeniu załączany był silnik 1. stopnia. Była to największa amerykańska wojskowa rakieta nośna w latach 1965-1982. Tytan to pierwsza standardowa rakieta służąca do umieszczania sztucznych satelitów Ziemi na niskich orbitach (160-400 km), silnie spłaszczonych, eliptycznych (7500-96 000 km) – oraz na orbicie geostacjonarnej.

2014 – Zmarła Stephanie Louise Kwolek (ur. 31 lipca 1923– amerykańska chemiczka polskiego pochodzenia – właściwe nazwisko rodowe jej ojca to Chwałek). Wynalazła w ok. roku 1964 kevlar – polimer o ogromnej wytrzymałości na rozciąganie (kamizelki kuloodporne!), pięciokrotnie wytrzymalszy od stali oraz dużo lżejszy. W 1999 roku za całokształt dokonań (wynalezienie kevlaru, a także syntetyków takich jak lycra czy spandex) otrzymała Lemelson-MIT Lifetime Achievement Award. Była posiadaczką 28 patentów.

19 czerwca

1623 – Urodził się Blaise Pascal (zm. 19 sierpnia 1662 w Paryżu) – francuski matematyk, fizyk i filozof religii. Miał znaczący wkład w konstrukcję mechanicznych kalkulatorów (ok. 1645 zbudował słynny „sumator Pascala”, zwany Pascaliną) i mechanikę płynów; sprecyzował także pojęcia ciśnienia i próżni, uogólniając prace Torricellego. Już jako szesnastolatek napisał pracę obejmującą zagadnienia geometrii rzutowej, później zaś wraz z Pierre’em de Fermatem rozważał kwestie teorii prawdopodobieństwa, wywierając tym samym niemały wpływ na rozwój nowoczesnej ekonomii i nauk społecznych. W wieku 31 lat porzucił działalność naukową, poświęcając się filozofii i teologii. Z tego okresu jego życia pochodzą dwa najbardziej znane dzieła Pascala: Prowincjałki i Myśli.

1965 – Zmarł w wieku 72 lat James Bertram Collip (ur. 20 listopada 1892) – kanadyjski biochemik i fizjolog. Wchodził w skład zespołu naukowców (wraz z Frederickiem Bantingiem, Charlesem Bestem i Johnem Macleodem) z Uniwersytetu Toronto, którzy odkryli insulinę. Na skutek konfliktów w zespole, w roku 1923 Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny została przyznana tylko Bantingowi i Macleodowi. Ponieważ Banting uważał, że Best niesłusznie został pominięty, podzielił się z nim pieniędzmi ze swojej części nagrody; w odpowiedzi na to, to samo zrobił Macleod w stosunku do Collipa. Jednak mimo to Best i Collip są powszechnie zapomniani jako współtwórcy tego osiągnięcia naukowego.

1987 – Sąd Najwyższy USA zdecydował, że obowiązujący w Luizjanie od 1981 „Creationism Act”, zakazujący nauczania w szkołach pierwszego i drugiego stopnia teorii ewolucji bez wspominania o boskim akcie stwórczym – jest niekonstytucyjny. Stan się od tego orzeczenia odwoływał, ale przegrał i apelację. Bardzo trudno dobić ciemnotę…

20 czerwca

451 – W bitwie na Polach Katalaunijskich Rzymianie i Wizygoci odnieśli zwycięstwo nad Hunami i zatrzymali ich najazd na zachodnią Europę. Hunowie żyli pomiędzy Donem a Manyczem na północy, górnym biegiem Kubania na południu i Morzem Azowskim na zachodzie. Na wschodzie ich terytorium mogło się rozciągać aż do Morza Kaspijskiego i regionu ujścia Wołgi. Uchodzili za lud wojowniczy i okrutny – i pewno z tego powodu „Hunami” nazywano niegdyś złośliwie Niemów. Przyjęło się to tak, że dziś wielu ludzi najzupełniej poważnie i oczywiście całkowicie fałszywie uważa, że Hunowie są ich przodkami…

1951 – Dokonano oblotu eksperymentalnego amerykańskiego samolotu o zmiennej geometrii skrzydeł (pierwszego takiego na świecie) Bell X-5. Był on zainspirowany niemiecką konstrukcją z czasów II wojny światowej (Messerschmitt P.1101). Geometria skrzydeł niemieckiej maszyny mogła być jednak zmieniana tylko na ziemi, zaś inżynierowie z wytwórni Bell Aircraft Corporation, konstruktora samolotu X-5, opracowali system silników elektrycznych do przestawiania kąta płatów w locie.

2005 – Zmarł Jack St. Clair Kilby (ur. 8 listopada 1923) – amerykański inżynier, wynalazca układu scalonego (1958), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (2000). Jest także m.in. odkrywcą podstaw krzemowych baterii słonecznych, wynalazcą kalkulatora oraz druku termicznego. Mniej więcej w tym samym czasie układ scalony skonstruował także Robert Noyce z Fairchild Semiconductor

21 czerwca

1781 – Urodził się Siméon Denis Poisson (zm. 25 kwietnia 1840) – francuski mechanik-teoretyk, fizyk i wielki matematyk. Zajmował się elektrycznością, magnetyzmem, grawitacją, balistyką, astronomią i mechaniką. W matematyce zajmował się całkami oznaczonymi, równaniami różnicowymi i różniczkowymi oraz teorią prawdopodobieństwa. Mnóstwo pojęć matematycznych nosi jego imię; autor niniejszego potrafi wymienić dziesięć.

1851 – Coś dla szachistów: tego dnia rozegrana została pomiędzy dwoma Niemcami – Adolfem Anderssenem a Lionelem Kieseritzkym. partia szachów, zwana dziś „nieśmiertelną”. W tej partii Anderssen wygrywa mimo straty gońca w ruchu 11., obu wież po 18. ruchu oraz hetmana w 22. Poświęcił obie wieże, by pokazać, że dwie aktywne figury są warte więcej niż tuzin śpiących w domu.

2004 – Amerykański SpaceShipOne jako pierwszy prywatny załogowy samolot kosmiczny odbył lot w Kosmos. Został wyprodukowany przez korporację Scaled Composites. Jego budowa była sfinansowana całkowicie z prywatnych źródeł. Właściciel firmy Burt Rutan postanowił wykonać ten statek w odpowiedzi na konkurs Ansari X PRIZE. Najbardziej znanym z inwestorów stojących za SpaceShipOne jest współtwórca Microsoftu, Paul Allen.

22 czerwca

1864 – Urodził się w Kownie Hermann Minkowski (zm. 12 stycznia 1909 w Getyndze) – niemiecki matematyk i fizyk, profesor uniwersytetów w Bonn (od 1893), Królewcu (od 1894), Zurychu (od 1896) i Getyndze (od 1902). Wprowadził idee geometryczne do fizyki matematycznej, teorii względności i teorii liczb. Był doktorem w wieku 21 lat, jako 19-latek otrzymał nagrodę Francuskiej Akademii Nauk. Bliski współpracownik Dawida Hilberta; był jednym z nauczycieli Einsteina. Około roku 1907 doszedł do wniosku, że idee Einsteina dadzą się łatwiej przedstawić, jeśli czas i przestrzeń potraktować jako wymiary pewnej przestrzeni czterowymiarowej, a nie wielkości osobne i niezwiązane ze sobą. Można przyjąć, że to właśnie Minkowskiemu zawdzięczamy interpretację czasu jako czwartego wymiaru i istnienie terminu czasoprzestrzeni.

1910 – Urodził się Konrad Zuse (zm. 18 grudnia 1995 r.) – niemiecki inżynier, konstruktor, pionier informatyki; konstruktor prekursorskiego komputera działającego w systemie binarnym. W 1936 roku uzyskał patent na pamięć mechaniczną. W latach 1939-1958 skonstruował serię elektromechanicznych i elektronicznych maszyn liczących (wykorzystywanych m.in. do projektowania geometrii skrzydeł samolotów niemieckich w czasie II wojny światowej) – najbardziej znana to Z3, skonstruowana w 1941, pierwsza w historii w pełni działająca programowalna maszyna licząca. w 1958 zaprojektował ploter (maszyna Z64).

1976 – Kanadyjska Izba Gmin zniosła karę śmierci. W rok później organizacja Amnesty International rozpoczęła przeciwko tej karze światową kampanię. Do końca XX wieku większość państw demokratycznych też zniosła tę karę. Obecnie jest ona stosowana głównie przez niedemokratyczne reżimy oraz USA, Japonię, Koreę Południową, Singapur, Tajwan, Malezję, Indie i Białoruś. 28 kwietnia 1983 w Strasburgu uchwalono protokół nr 6 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950, znoszący wśród sygnatariuszy karę śmierci w czasie pokoju, 3 maja 2002 r. uchwalono w Wilnie protokół nr 13 do tej konwencji, bezwzględnie znoszący karę śmierci, także podczas wojny.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.