03.08.2021
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
4 sierpnia
1260 – Prawie każdy Polak słyszał o dorocznym Jarmarku Dominikańskim w Gdańsku. Mało kto jednak wie, że ta tradycja jest aż tak stara: dziś jest rocznica ustanawiającej ją bulli papieża Aleksandra IV. Ponad 750 lat!
1770 – Czy wiecie, że mamy akurat rocznicę istnienia nazwy „kangur”? Nazwa ta (ang. kangaroo) wywodzi się z dawnego australijskiego języka Guugu Yimidhirr, w którym słowo „gang-oo-roo” odnosi się do kangura szarego. Pierwsza wersja w języku angielskim brzmiała „Kangooroo”, albo „Kanguru”. Utworzył ją porucznik (później kapitan) James Cook nad brzegiem rzeki Endeavour.
1881 – Temperatura w Sewilli osiągnęła 50 °C. Była to prawdopodobnie najwyższa temperatura w historii Hiszpanii i Europy. Tak uważano do tego roku…
5 sierpnia
1631 – Urodził się Adam Adamandy Kochański herbu Lubicz (zm. 17 maja 1700), w gruncie rzeczy jedyny do XIX wieku znany polski matematyk. Jezuita. W roku 1678 na zaproszenie króla Jana III Sobieskiego wrócił do Warszawy (długo przebywał za granicą) i tu uczył królewicza Jakuba (a nieco później jego braci Aleksandra i Konstantego) oraz objął stanowisko kapelana, nadwornego matematyka, zegarmistrza i bibliotekarza królewskiego. Wraz z Heweliuszem skonstruował w rezydencji królewskiej w Wilanowie zegar słoneczny. W matematyce znany jest z przybliżonego rozwiązania słynnego zadania rektyfikacji (wyprostowania) okręgu.
1914 – Na skrzyżowaniu Euclid Ave. i E. 105th St. w Cleveland w stanie Ohio uruchomiono pierwszą sygnalizację świetlną, służących do sterowania ruchem drogowym. Sygnały (czerwone i zielone) połączone były mechanicznie z przełącznikiem w kabinie sterującej. Konstrukcja przełączników zapobiegała konfliktowym sygnałom. Dzwon ostrzegał kierowców o zmianach. Instalacja firmy American Traffic Signal Co. była wzorowana na systemie opatentowanym przez Jamesa Hoge’a. Pierwsze świetlne sterowanie ruchem wykorzystywało latarnię gazową i było zainstalowane w Londynie (10 grudnia 1868).
1981 – Zmarł Jerzy Spława-Neyman (właściwie Jerzy Neyman herbu Spława, ur. 16 kwietnia 1894) polski i amerykański matematyk i statystyk. Twórca nowoczesnego pojęcia przedziału ufności, które wprowadził do teorii testowania hipotez statystycznych. Jeden z najwybitniejszych; zajmował się problematyką bardzo trudną i bardzo ważną dla zastosowań praktycznych w socjologii, gospodarce itp.
6 sierpnia
1881 – Urodził się Alexander Fleming (zm. 11 marca 1955 r.) – szkocki bakteriolog i lekarz. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. W 1928 roku – podczas porządkowania i usuwania kultur bakterii z naczyń – Fleming zauważył rosnącą na tej kolonii niebieską pleśń, która zdawała się zabijać szkodliwe bakterie. Po wielu eksperymentach odkrył penicylinę G. Sam mawiał: „To natura wyprodukowała penicylinę, ja ją tylko odkryłem”. W 1944 r. otrzymał tytuł szlachecki.
1945 – Wojna na Pacyfiku: o 8:16 czasu miejscowego eksplodowała 580 m nad japońską Hiroszimą bomba atomowa Little Boy, zrzucona z amerykańskiego bombowca Boeing B-29 Superfortress Enola Gay, w wyniku czego zginęło 70-90 tys. osób (ok. 30% populacji miasta).
1979 – Zmarł Feodor Felix Konrad Lynen (ur. 6 kwietnia 1911 r.) – biochemik niemiecki. Był profesorem uniwersytetu w Monachium. Prowadził badania nad syntezą cholesterolu w organizmie człowieka, a także nad rolą cholesterolu w biosyntezie witaminy D, hormonów nadnercza i płciowych. Za badania nad cholesterolem, które przyczyniły się do zwalczania miażdżycy, otrzymał Nagrodę Nobla w 1964 roku, razem z Konradem Blochem.
7 sierpnia
1779 – Prawdopodobnie (dokładna data niepewna) tego właśnie dnia urodził się John By (zm. 1 lutego 1836) angielski wojskowy, podpułkownik armii brytyjskiej, specjalista z zakresu inżynierii wojskowej. Był organizatorem i kierownikiem budowy Kanału Rideau w Kanadzie oraz założycielem miasta, będącego dziś stolicą tego kraju – Ottawy.
1814 – Papież Pius VII formalnie przywrócił zakon jezuitów (Towarzystwo Jezusowe) do istnienia w całym katolickim świecie. W 1772 r. papież Klemens XIV zamknął kolegium jezuickie w Rzymie, a następnie wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem było jego brewe Dominus ac Redemptor, którym uginając się pod presją polityczną zniósł oficjalnie, formalnie Towarzystwo Jezusowe we wszystkich krajach. Nie wszędzie go posłuchano natychmiast, np. w Prusach papieżowi oparł się król Fryderyk II, również caryca Katarzyna II na złość papiestwu, a także w uznaniu dla wysokiego poziomu edukacji w kolegiach, pozwoliła jezuitom pozostać na terenach pozyskanych rok wcześniej podczas I rozbioru Polski.
1930 – Dokonano w Polsce oblotu samolotu RWD-5. Jego konstruktorami byli Stanisław Rogalski, Stanisław Wigura i Jerzy Drzewiecki. RWD-5 był dalszym rozwinięciem serii wcześniejszych samolotów RWD-1, 2, 3 i 7, a zwłaszcza bezpośrednio go poprzedzającego RWD-4. Łącznie powstało 20 samolotów RWD-5 (łącznie z RWD-5bis). Na samolocie tym Stanisław Skarżyński odbył między 27 kwietnia a 24 czerwca 1933 lot o długości 17 885 km na trasie z Warszawy do Rio de Janeiro. W dniu 8 maja 1933 odbył przelot bez lądowania nad Południowym Atlantykiem, z Saint Louis w Senegalu do Maceio w Brazylii.
8 sierpnia
1931 – Urodził się Sir Roger Penrose – brytyjski fizyk i matematyk. Jest synem lekarza, genetyka i matematyka Lionela Penrose’a oraz bratem matematyka Olivera Penrose’a i szachisty Jonathana Penrose’a. Sława. Autor książek takich jak Nowy umysł cesarza, Cienie umysłu, Makroświat, mikroświat i ludzki umysł. Argumentuje w nich, że z twierdzenia Gödla wynika niemechaniczny charakter ludzkiej świadomości. Zdaniem Penrose’a, do wyjaśnienia zjawiska świadomości konieczne jest odwołanie się do zjawisk występujących na poziomie kwantowym w mózgu. Wspólnie ze Stuartem Hameroffem opracował kwantową teorię świadomości Orch-OR. W matematyce znany jest jego parkietaż, który pokrywa płaszczyznę w sposób nieokresowy za pomocą jedynie dwu rodzajów „kafelków”.
1974 – Zrezygnował ze stanowiska prezydenta USA Richard Nixon. Najsłynniejsza dziennikarska akcja śledcza zakończyła się sukcesem.
1983 – Zmarł Rolla N. Harger, amerykański toksykolog i biochemik (ur. 14 stycznia 1891), który – pracując na Indiana University – opatentował w 1958 roku tzw. alkomat, czyli tester trzeźwości.
9 sierpnia
1896 – W wypadku swego szybowca został ciężko ranny Otto Lilienthal, niemiecki konstruktor i pilot pierwszych szybowców. Był autorem 18 projektów maszyn latających. Wedle dostępnych źródeł był on pierwszym człowiekiem, który wzbił się w powietrze za pomocą skonstruowanego przez siebie szybowca. W wyniku odniesionych obrażeń zmarł następnego dnia. Na jego cześć przyznawany jest medal za wybitne osiągnięcia w szybownictwie. Nazwiskiem badacza nazwano port lotniczy Berlin-Tegel.
1927 – Urodził się Marvin Lee Minsky (zm. 24 stycznia 2016) – amerykański naukowiec, zajmujący się sztuczną inteligencją (AI). Współzałożyciel laboratorium AI w Massachusetts Institute of Technology. Autor wielu tekstów i prac z zakresu sztucznej inteligencji oraz filozofii. Był jednym z pionierów robotów bazujących na sztucznej inteligencji. Zbudował pierwszego „żółwia” LOGO. W 1951 roku zbudował pierwszą stochastyczną sieć neuronową (SNARC). Wynalazł i skonstruował współogniskowy mikroskop skaningowy. Laureat m.in. nagrody Turinga (1970), najwyższej i najbardziej cenionej w informatyce.
2006 – Zmarł w wieku 91 lat James Alfred Van Allen (ur. 7 września 1914) fizyk amerykański, badacz kosmosu. Jeden z twórców pierwszego amerykańskiego sztucznego satelity. Odkrył w 1958 roku pasy radiacyjne wokół Ziemi (Pasy Van Allena). Kierował badaniami naukowymi dwudziestu czterech ziemskich satelitów i misji planetarnych, począwszy od pierwszego amerykańskiego satelity Explorer 1, poprzez satelity Explorer III i Hawkeye 1, sondy Pioneer 10 i Pioneer 11, Mariner, Voyager, Galileo.
10 sierpnia
1889 – Urodził się Charles Darrow, Amerykanin, twórca jednej z najpopularniejszych gier wszech czasów, Monopoly. Grę tę zaprojektował w roku 1933, patent otrzymał z końcem roku 1935. Zmarł w roku 1967.
1897 – Niemiecki chemik Felix Hoffmann (1868-1946) uzyskał w laboratorium kwas acetylosalicylowy, który wszedł do handlu jako lek przeciwbólowy Aspiryna. Ten sam uczony opracował także (w 11 dni po aspirynie) przemysłową metodę uzyskiwania heroiny, która przed I wojną światową była również sprzedawana przez firmę Bayer, jako „nieuzależniający substytut morfiny”. Sprzedaż została wstrzymana w 1910. Nie był pierwszym chemikiem, który otrzymał obie substancje. Syntezy kwasu acetylosalicylowego dokonał jako pierwszy Charles Frédéric Gerhardt w 1853, a heroiny – C.R.A. Wright w 1873. Jednak dopiero Hoffmann stworzył je w formie użytecznej dla przemysłu medycznego.
1960 – Zmarł Oswald Veblen (ur. 24 czerwca 1880) – amerykański matematyk pochodzenia norweskiego. Od 1926 roku profesor matematyki w Princeton. Wniósł duży wkład w rozwój geometrii różniczkowej. W 1905 udowodnił twierdzenie o krzywej Jordana; twierdzenie to przez długi czas uważano za oczywiste, ale jego pełny dowód jest szalenie trudny (Każda krzywa Jordana, czyli coś, co da się uzyskać z okręgu przez wyginanie i bez rozrywania, rozdziela płaszczyznę na dwa odrębne obszary i jest ich wspólnym brzegiem). W 1932 roku współorganizował słynny Institute for Advanced Study. Jako pierwszych członków Instytutu wybrał m.in. Einsteina, Weyla i von Neumanna.
Bogdan Miś
Urodzony w roku 1936. Matematyk, dziennikarz. Członek Towarzystwa Dziennikarskiego,
Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Informatycznego.
Penrose… on chyba był (jest 90+) pierwszym „kognicystą”. Masz tę książkę Douglasa Hofstadtera „Goedel, Esher, Bach”, co mnie kiedyś uświadomiła, że jest i taka droga ciekawego zatrudnienia umysłu. Ale chyba dużo nie wniosę. Zacząłem trochę późno.
.
Gratulacje z okazji 300 odcinka znakomitych tekstów!