11 sierpnia
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
1919 – Zmarł Andrew Carnegie (ur. 25 listopada 1835) – amerykański przemysłowiec szkockiego pochodzenia, jeden z najbogatszych ludzi swego czasu na świecie. Swojego bogactwa użył do stworzenia wielu instytucji o istotnym znaczeniu dla kultury i nauki. Jego majątek w chwili śmierci ocenia się (w przeliczeniu na dzisiejszą walutę) na 298,3 mld dolarów. Mawiał, że „człowiek, który umiera bogaty, umiera zhańbiony”. Był przeciwnikiem dobroczynności; uznawał, że pomóc innym można tylko poprzez ułatwianie zdobywania wiedzy. W rezultacie, na różne cele, wydał ponad 350 milionów dolarów. M.in. pieniądze te zostały spożytkowane na założenie około 2500 bibliotek publicznych na całym świecie Carnegie libraries. Sfinansował również budowę słynnej dzisiaj sali koncertowej w Nowym Jorku – Carnegie Hall. Istniejący obecnie Carnegie Mellon University w Pittsburghu powstał na bazie kompleksu szkół technicznych założonych przez niego. Instytut Carnegiego w Waszyngtonie powstał za jego pieniądze w celu poszerzania wiedzy z zakresu nauk przyrodniczych i fizyki.
1921 – Urodził się Tom Kilburn (zm. 2001) – brytyjski matematyk, informatyk oraz inżynier, pionier informatyki i techniki komputerowej. W 1946 roku zaprojektował (wraz z inżynierem Fredericem Callandem Williamsem) pierwszą na świecie pamięć operacyjną komputera (tzw. tuba Williamsa-Kilburna). Wspólnie z Williamsem opracował Small-Scale Experimental Machine, pierwszy na świecie komputer oparty na architekturze von Neumanna. Był profesorem uniwersytetu w Manchesterze oraz członkiem Royal Society w Londynie. W czasie II wojny światowej na polecenie brytyjskiego rządu pracował nad radarem.
1960 – Kapsuła z amerykańskiego satelity technologicznego (stanowił część tajnego programu CORONA) Discoverer 13 jako pierwszy obiekt stworzony przez człowieka została bezpiecznie sprowadzona na Ziemię. Ale nie tak prosto z tym było: w wyniku nieporozumienia między załogami drużyn przechwytujących, kapsuła powrotna wpadła do wody, a miała być pochwycona „w locie” przez samolot. Śmigłowiec wydostał ją z oceanu i przewiózł na pokład statku USS „Haiti Victory”.
12 sierpnia
1889 – Urodził się Eliezer Lipa Sukenik (zm. 28 lutego 1953), polsko-izraelski archeolog, który ustalił datę i pochodzenie słynnych zwojów znad Morza Martwego. Osiedlił się w Izraelu w 1912 roku, zaczął tam nauczać w 1914 roku i ostatecznie stał się archeologiem polowym na Uniwersytecie Hebrajskim. Kierował wykopaliskami synagog i żydowskich grobowców. W 1947 r., w obrębie jedenastu jaskiń w pobliżu Qumran, na północny zachód od Morza Martwego, w Izraelu, odkryto ponad 700 starożytnych manuskryptów żydowskich. Większość została napisana po hebrajsku, niektóre w języku aramejskim i część po grecku. Zwoje te rzuciły zupełnie nowe światło na dzieje chrześcijaństwa.
1915 – Brytyjski bombowiec Short Type 184 – dwumiejscowy, dwupłatowy wodnosamolot rozpoznawczy, bombowy i torpedowy, zaprojektowany w zakładach Short Brothers w roku 1914, pilotowany przez Charlesa Edmondsa, przeprowadził pierwszy w historii atak torpedowy z powietrza, zatapiając turecki statek na Morzu Egejskim.
1989 – Zmarł William Bradford Shockley (ur. 13 lutego 1910) – amerykański fizyk, współwynalazca tranzystora (razem z Johnem Bardeenem i Walterem Brattainem); trójka uczonych została uhonorowana w roku 1956 Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki. W późniejszych latach życia stał się postacią kontrowersyjną, głównie z powodu popierania eugeniki (selektywnego rozmnażania zwierząt, w tym ludzi, aby ulepszać gatunki z pokolenia na pokolenie) i płynących z tego oskarżeń o rasizm
13 sierpnia
1911 – Pilot Michał Scipio del Campo (1887-1984) jako pierwszy Polak (skoligacona z pierwszymi rodami Polski szlachecka rodzina włoska, osiadła na Ukrainie, Białorusi i w Galicji; Piotr del Campo o przydomku „Scipio” był gubernatorem księstwa Bari we Włoszech i jako marszałek królowej Bony przybył w jej orszaku w 1518 r. do Polski). wykonał na samolocie Etrich Taube pierwszy lot nad Warszawą, nieświadomie łamiąc oficjalny zakaz policyjny. Lot ten trwał 18 minut. Scipio del Campo w 1945 przeniósł się na stałe do Katowic, gdzie pracował jako inżynier termodynamik przy budowie pieców metalurgicznych na czele własnego biura konstrukcyjnego. W 1952 przeszedł na emeryturę, znając biegle dwanaście języków (rosyjski, angielski, francuski, niemiecki, włoski, hiszpański, portugalski, duński, szwedzki, norweski) zdał egzaminy państwowe i został tłumaczem przysięgłym.
1918 – Urodził się Frederick Sanger (zm. 19 listopada 2013) angielski biochemik. Jest jedyną osobą, która dwukrotnie otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Opracował pionierską metodę zastosowaną do ustalenia struktury białek, a zwłaszcza insuliny, za co w roku 1958 otrzymał pierwszą Nagrodę Nobla. Następnie zajął się kwasami nukleinowymi. W roku 1975 opracował enzymatyczną metodę sekwencjonowania DNA zwaną „metodą Sangera” lub „metodą dideoksy”. W 1980 za tę pracę przyznano mu nagrodę Nobla po raz drugi. Nadanego mu szlachectwa nie przyjął.
1963 – W amerykańskim stanie Dakota Północna (4,8 km na zachód od miejscowości Blanchard) oddano do użytku KVLY/KTHI TV Mast, najwyższy obecnie maszt radiowy na świecie (628,8 m). Był najwyższą budowlą na świecie do momentu wybudowania w Polsce masztu w Konstantynowie. Po zawaleniu się masztu w Konstantynowie w 1991 odzyskał ten tytuł, natomiast w roku 2008 ustąpił miejsca budowanemu Burdż Dubaj (budynek otwarto w styczniu roku 2010 jako Burdż Chalifa).
14 sierpnia
1777 – Urodził się Hans Christian Ørsted (spotykana jest też pisownia Oersted; zm. 9 marca 1851) – duński fizyk i chemik, najbardziej znany z odkrycia zjawiska elektromagnetyzmu. W prostym eksperymencie pokazał, że igła kompasu odchyla się pod wpływem prądu w przewodzie. Według niektórych źródeł, w 1825 roku jako pierwszy wyprodukował aluminium.
1901 – W Bridgeport w amerykańskim stanie Connecticut Gustave Whitehead (właściwie: Gustav Albin Weißkopf, 1874-1927, niemiecko-amerykański pionier awiacji i konstruktor silników lotniczych). odbył pierwszy (niesterowany) lot samolotem własnej konstrukcji (maszyna nazywała się „Numer 21”), wyprzedzając o ponad 2 lata braci Wright. Dopiero w 2013 roku analiza zdjęć z wystawy z 1906 pokazujących lot, który odbył się w 1901 wykazała, że samolot Whitehead rzeczywiście wzbił się w powietrzne i odbył lot.
1936 – Gwałciciel i morderca Rainey Bethea został powieszony w Owensboro w stanie Kentucky w ostatniej publicznej egzekucji w historii USA. Na egzekucji obecnych było około 20 tysięcy osób. Wielkie zainteresowanie zostało wywołane faktem, że katem miała być kobieta (do czego w końcu nie doszło). Błędy popełnione podczas egzekucji i rozgłos medialny, który wywiązał się wokół tego wydarzenia sprawił, że władze postanowiły nie wykonywać więcej kary śmierci publicznie.
15 sierpnia
1892 – Urodził się książę Louis Victor Pierre Raymond de Broglie (zm. 19 marca 1987) – francuski fizyk, laureat Nagrody Nobla w 1929 r. za odkrycie falowej natury elektronów. Planował zostać historykiem i ukończył studia w tym kierunku, ale zapewne pod wpływem swojego brata Maurice’a, który był fizykiem, zaczął interesować się fizyką i matematyką. Doktorat z fizyki teoretycznej uzyskał w roku 1924. Nigdy się nie ożenił, zmarł bezpotomnie. Twórca teorii, o której ktoś powiedział, że jest tak zwariowana, że musi być prawdziwa…
1910 – Zmarł Constantin Fahlberg (ur. 22 grudnia 1850) – rosyjski i niemiecki chemik. Podczas analizowania związków chemicznych smoły węglowej, które prowadził w ramach badań profesora Iry Remsena z Johns Hopkins University w latach 1877-78, odkrył słodką substancję – sulfimid o-benzoesowy, który następnie zarejestrował pod nazwą handlową sacharyna. Tak zaczęła się era sztucznych substytutów cukru.
1994 – Narodowy Instytut Norm i Technologii (NIST, amerykańska agencja federalna spełniająca funkcję analogiczną do Głównego Urzędu Miar) ogłosił, że fizycy ochłodzili atomy do 700 nanokelwinów, najmniejszej temperatury, jaką kiedykolwiek zarejestrowano. Naukowcy schłodzili obłok atomów cezu bardzo blisko absolutnego zera, używając laserów.
16 sierpnia
1884 – Urodził się Hugo Gernsback (zm. 19 sierpnia 1967) – amerykański wydawca, pisarz science fiction oraz wynalazca, radiowiec i pionier rozwoju krótkofalarstwa i telewizji. Jako założyciel pierwszego pisma poświęconego science fiction i innych magazynów pulpowych zwany był „Ojcem fantastyki naukowej”. Od jego imienia pochodzi nazwa najważniejszej nagrody branży fantastycznej. Wydawał także pisma poświęcone nauce, krótkofalarstwu, radiu i wiele innych.
1920 – Zmarł Sir Joseph Norman Lockyer (ur. 17 maja 1836) – uszlachcony angielski naukowiec, astronom, członek Royal Society. W 1868 roku odkrył w atmosferze Słońca nieznany wcześniej pierwiastek chemiczny, któremu nadał nazwę hel (na Ziemi odkryto go dopiero w 27 lat później). W 1866 r. zapoczątkował spektroskopowe obserwacje plam słonecznych i w 1868 r. stwierdził, że protuberancje słoneczne powstają w warstwie wokół Słońca, którą nazwał chromosferą.
2003 – Zebrani w Ottawie chemicy postanowili nadać nazwę darmsztadt (darmstadtium, Ds) pierwiastkowi chemicznemu o numerze 110 w Tablicy Mendelejewa, odkrytemu w Niemczech w roku 1994.
17 sierpnia
1886 – Urodził się profesor Stefan Władysław Bryła– polski inżynier budowlany, pionier spawalnictwa i konstrukcji spawanych, polityk lwowskiej chadecji i poseł na sejm II RP. Autor lub konsultant wielu słynnych konstrukcji, m.in. pierwszego na świecie drogowego mostu na rzece Słudwi w Maurzycach pod Łowiczem (oddany do użytku 12 sierpnia 1929 r.) i wieżowca „Prudential” w Warszawie (1933). Rozstrzelany 3 grudnia 1943 w ulicznej egzekucji w rejonie zajezdni tramwajowej przy ul. Puławskiej w Warszawie.
1908 – Premiera pierwszego w historii filmu animowanego Fantasmagorie autorstwa francuskiego rysownika Émile’a Cohla. Trwa niecałe dwie minuty. Film przedstawia pajacyka-marionetkę, który przeżywa liczne przygody wśród przedmiotów i postaci, ulegających szeregowi metamorfoz. Rysunki do filmu (ok. 700) zostały narysowane czarnym tuszem na białym papierze i sfotografowane; odbitki zostały następnie wywołane w negatywie, dzięki czemu doszło do odwrócenia kolorów tła i kreski.
Oto ten film:
1991 – Narodził się polski Internet. Rafał Pietrak, fizyk z Uniwersytetu Warszawskiego, po raz pierwszy nawiązał łączność na podstawie protokołu IP z pracownikiem Uniwersytetu Kopenhaskiego Janem Sorensenem. Data uznawana za symboliczny dzień narodzin polskiego Internetu.
Bogdan Miś
Urodzony w roku 1936. Matematyk, dziennikarz. Członek Towarzystwa Dziennikarskiego,
Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Informatycznego.
