Bogdan Miś: Działo się (315)8 min czytania

16.11.2021

Fakty i opinie

Kolejny tydzień…

…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

17 listopada

1869 – Otwarto Kanał Sueski. Całkowita długość kanału wynosi 163 km, szerokość – 160-200 m (po modernizacji – do około 300 m), dopuszczalne zanurzenie statków – 11,6 m (po modernizacji – do 23 m). Średnia przepustowość kanału wynosi 60 statków na dobę. W latach 2014-2015 na części długości kanału został zbudowany nowy tor wodny, równoległy do istniejącego, co pozwala na ruch statków w obu kierunkach jednocześnie.

1950 – Tenzin Gjaco (to bardzo skrócona wersja imienia chłopca, urodzonego w 1935 roku jako Lhamo Dondrub ) został XIV Dalajlamą; wtedy właśnie dostał obecne imię. Prasa uparcie pisze o „Dalajlamie XIV”, jakby to było imię – a tymczasem jest to godność w pewnej tybetańskiej odmianie buddyzmu (w pewnym sensie odpowiadająca katolickiemu papieżowi). Od roku 1751 do 1950 kolejni dalajlamowie byli świeckimi władcami Tybetu.

1970 – Douglas Engelbart opatentował myszkę komputerową. Tego samego dnia na Księżycu wylądowała radziecka sonda kosmiczna Łuna 17 wraz ze sterowanym z Ziemi pojazdem księżycowym Łunochod 1.

18 listopada

1307 – Według legendy Wilhelm Tell zestrzelił z kuszy jabłko umieszczone na głowie swego syna. Swoją drogą, dokładność datowania tego niekoniecznie prawdziwego wydarzenia jest ciekawa sama w sobie. Legenda ta była inspiracją wielu utworów literackich, scenicznych oraz opery Gioacchino Rossiniego. W Bürglen w kantonie Uri w Szwajcarii znajduje się muzeum Wilhelma Tella.

1686 – Król Francji Ludwik XIV (1638-1715), słynny Król Słońce, przeszedł udany zabieg wycięcia przetoki odbytu, przeprowadzony przez swego nadwornego lekarza Charlesa-François Félixa. To dość skomplikowana operacja, w dodatku wykonana oczywiście bez dzisiejszego znieczulenia. Obu panom – pacjentowi i lekarzowi – należy się uznanie.

1928 – Walt Disney pokazał pełnometrażowy pierwszy film (Parowiec Willie– Steamboat Willie) z Myszką Miki. A właściwie z… Myszkiem Miki, bo przecież Mickey Mouse jest chłopcem. Głosu postaci Myszki Miki udzielił sam Walt Disney, który w 1931/1932 otrzymał za jej stworzenie Oscara.

19 listopada

1931 – Amerykański lekarz Earle Cleveland otrzymał patent na tampon higieniczny wraz z zarejestrowanym znakiem towarowym „Tampax”. Przyjmuje się jednak, że jednorazowe tampony tamujące i pochłaniające krew menstruacyjną były używane już w starożytnym Egipcie.

1956 – Urodziła się Eileen Marie Collins – amerykańska astronautka, pilot wojskowy, pułkownik United States Air Force. Była pierwszą kobietą-pilotem kosmicznym (1995 podczas misji STS-63, w ramach której nastąpiło połączenie wahadłowca Discovery z rosyjską stacją kosmiczną Mir) i pierwszą kobietą-dowódcą promu kosmicznego (dowódcą misji STS-93, podczas której w lipcu 1999 umieszczono na orbicie okołoziemskiej teleskop kosmiczny Chandra). Ma tytuły naukowe z matematyki i zarządzania systemami kosmicznymi. Mężatka, dwoje dzieci. W Kosmosie była łącznie czterokrotnie. Wielokrotnie odznaczana najwyższymi orderami i medalami.

2005 – Japońska sonda kosmiczna Hayabusa (Sokół Wędrowny) wylądowała na planetoidzie (25143) Itokawa. Po kilku miesiącach badań sonda uruchomiła silniki jonowe, które pozwoliły jej na powrót na Ziemię w czerwcu roku 2010.

20 listopada

1820 – Brytyjski statek wielorybniczy Essex został staranowany przez kaszalota i zatonął w odległości 3700 km od wybrzeży Ameryki Południowej. 21-osobowa załoga przeniosła się na 3 szalupy i przez ponad 4 miesiące dryfowała po Pacyfiku, a w tym czasie na pokładach łodzi dochodziło do aktów kanibalizmu. Ostatni pozostali przy życiu rozbitkowie zostali uratowani 5 kwietnia 1821 roku. Historia ta zainspirowała Hermana Melville’a do napisania powieści Moby Dick.

1892 – Urodził się James Bertram Collip (zm. 19 czerwca 1965) – kanadyjski biochemik i fizjolog. Wchodził w skład zespołu naukowców z Uniwersytetu Toronto, którzy odkryli insulinę. Większość swojej kariery naukowej i dydaktycznej spędził na Uniwersytecie Zachodniego Ontario, gdzie w latach 1947-1961 był dziekanem wydziału medycznego.

1976 – Zmarł Trofim Denisowicz Łysenko (ur. 29 września 1898), radziecki „uczony”, wyjątkowo wredna postać, naukowy hochsztapler i przestępca. Agrobiolog i agronom, twórca pseudonaukowej teorii (w roku 1927 w artykule w Prawdzie, ogłosił rewelacyjną – według ówczesnej propagandy radzieckiej – metodę użyźniania gleby bez jakichkolwiek nawozów oraz metodę siewu grochu w zimie). Miały one zazielenić w zimie jałowe pola Azerbejdżanu i uchronić ludzi i bydło od głodu. Odrzucał osiągnięcia genetyki i prawa dziedziczenia. Miał też zamiar obalić teorię ewolucji. Od 1939 członek Akademii Nauk ZSRR, członek Akademii Nauk Ukrainy. W czasach rządów Józefa Stalina uzyskał w ZSRR rangę najwyższego autorytetu w dziedzinie biologii i utrzymywał ją po śmierci Stalina, aż do końca rządów Chruszczowa. Gdyby nie to, że jego przeciwnicy naukowi byli poddawani – za jego wiedzą – najsurowszym represjom, zasługiwałby najwyżej na miano zręcznego kłamczucha, który zaraził swoimi ideami polityków-nieuków.

21 listopada

1620 – Statek Mayflower z pierwszymi kolonistami angielskimi (tzw. pielgrzymami) dotarł do wybrzeży Ameryki Północnej.

1783 – Jean-François Pilâtre de Rozier i markiz François Laurent d’Arlandes odbyli nad Paryżem pierwszy swobodny lot balonem.

1916– Zatonął HMHS Britannic, bliźniaczy statek (szpitalny) RMS Titanica, brytyjski parowy statek pasażerski, jeden z trzech transatlantyków typu Olympic. O 8:12 rano w swoim szóstym rejsie po Morzu Egejskim wpadł na minę postawioną przez niemiecki okręt podwodny SM U-73 i zatonął w ciągu 55 minut. Na statku było około 1300 ludzi, a zginęło 30, większość wskutek wciągnięcia przez wciąż pracujące śruby statku. Wrak „Britannica” odkrył Jacques Cousteau w 1975 roku niedaleko greckiej wyspy Keos. Wrak jest w dobrym stanie, spoczywa na głębokości 133 metrów.

22 listopada

1898 – Urodził się Wiley Hardeman Post – sławny lotnik amerykański. Odbył loty dookoła świata — w 1931 wspólnie z Haroldem Gettym i 22 lipca 1933 jako pierwszy pilot dokonał samotnego przelotu dookoła świata; przeleciał 25099 km w 7 dni 18 godzin i 45 minut; odbył pionierskie loty stratosferyczne (1934); zginął wraz ze swoim pasażerem, znanym amerykańskim humorystą, Willem Rogersem, 15 sierpnia 1935 w katastrofie lotniczej na Alasce.

1950 – Padł najniższy wynik w meczu koszykówki historii NBA (Los Angeles Lakers-Fort Wayne Pistons 19:18). Dziwne.

1944 – Zmarł Arthur Stanley Eddington (ur. 28 grudnia 1882), brytyjski astrofizyk. W 1914 roku został dyrektorem Obserwatorium w Cambridge. W 1919 roku dostarczył dowodów potwierdzających ogólną teorię względności. Jego imieniem nazwano jasność Eddingtona – graniczną wartość, przy której ciśnienie promieniowania jest w stanie nie dopuścić do spadania materii (w polu grawitacyjnym) na zwarty obiekt.

23 listopada

1644 – Angielski pisarz i poeta John Milton opublikował traktat Areopagitica. Dzieło jest zbiorem przemyśleń na temat cenzury, zawierającym przekonujące argumenty na rzecz rezygnacji z jej stosowania. Milton odczuwa wewnętrzny sprzeciw wobec prób krępowania wolności wyrażania myśli. Obawia się także, że po pewnym czasie funkcjonowania cenzury przybierze ona formy bardziej represyjne, niż zakładano pierwotnie. Autor dowodził, że prawo tego typu jest „niezgodne z duchem kultury świata zachodniego”, utrudnia dążenie ku prawdzie, a na dodatek jest nieskuteczne. Tę ostatnią tezę zilustrował przykładem „zamykania drzwi parku, by uwięzić w nim sowę”.

1889 – W Palais Royale Saloon w San Francisco zainstalowano pierwszą szafę grającą (automatyczne urządzenie do odtwarzania płyt gramofonowych zamknięte w dużej obudowie). Kto dziś pamięta, że coś takiego istniało? Odp.: autor niniejszego widywał jeszcze takie urządzenia na własne oczy w młodości.

2000 – Zostały odkryte księżyce Jowisza: Erinome, Harpalyke, Isonoe, Jokasta, Kalyke i Praxidike. Mało kto wie, że ta planeta ma ich(stan na sierpień 2017) aż 69. Największe to Ganimedes (5262 km średnicy), Kallisto (4821), Io (3643) i Europa (3122). Najmniejsze mają około 1 km średnicy.

.

.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.