14.12.2021
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
15 grudnia
1612 – Niemiecki astronom Simon Marius sporządził pierwszy bazujący na obserwacjach teleskopowych opis Galaktyki Andromedy (zwana również Messier 31, M31 lub NGC 224, a wcześniej także Wielką Mgławicą w Andromedzie). To galaktyka spiralna, leżąca około 2,52 miliona lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Andromedy. Galaktyka Andromedy jest największą i najjaśniejszą galaktyką nieba północnego. Doskonale widać ją nawet przez małe lornetki. Pierwsze udokumentowane obserwacje Galaktyki Andromedy przeprowadził w 964 roku perski astronom Abd Al-Rahman Al Sufi, opisując ją jako małą chmurkę.
1891 – W Springfield w amerykańskim stanie Massachusetts James Naismith (lekarz kanadyjski) zorganizował pierwszy mecz wymyślonej przez siebie koszykówki. Inspiracją stała się dla niego dziecięca gra popularna w Ontario nazywana „Kaczka na kamieniu” (Duck-on-a-Rock).
2016 – Uruchomiono europejski system nawigacji satelitarnej Galileo. Mamy teraz systemy: GPS, rosyjski GLONASS, GALILEO, chiński Beidou, francuski DORIS i we wstępnej fazie GNDSS (Global Navigation Satellite System), który połączy kilka z tych systemów w jeden.
16 grudnia
1773 – W porcie w Bostonie w proteście przeciwko polityce fiskalnej metropolii grupa mężczyzn z organizacji Synowie Wolności wdarła się w nocy na trzy statki należące do Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, wrzucając do wody cały znajdujący się na nich ładunek chińskiej herbaty (tzw. herbatka bostońska). Incydent doprowadził do powstania Stanów Zjednoczonych. Prawie dokładnie cztery lata później zostały one uznane przez Francję.
1864 – Pod Nashville zakończyła się ostatnia bitwa wojny secesyjnej.
1910 – We francuskim Issy-les-Moulineaux swój pierwszy i jedyny lot odbył pierwszy na świecie samolot z silnikiem odrzutowym Coandă 1910. W czasie zakończonego wypadkiem lotu jego konstruktor i pilot Rumun Henri Coandă po raz pierwszy zaobserwował efekt aerodynamiczny, nazwany później efektem Coandy (to zjawisko fizyczne polegające na tym, iż strumień płynu– gazu lub cieczy – ma tendencję do przylegania do najbliższej powierzchni).
17 grudnia
1778 – Urodził się Sir Humphry Bartholomew Davy (zm. 29 maja 1829) – brytyjski chemik i fizyk. W 1807 za prace nad elektrolizą dostał Nagrodę Napoleona. W 1812 został nobilitowany. Zajmował się elektrolizą wody, roztworów wodnych i stopionych soli. Elektroliza stopionych soli pozwoliła wyizolować po raz pierwszy czyste metale aktywne. Jako pierwszy opisał efekty inhalacji gazem rozweselającym. jako pierwszy w 1807 wyodrębnił potas i sód, a w 1808 wapń, stront i magnez. W 1815 skonstruował bezpieczną lampę górniczą.
1903– Dwa ważne wydarzenia tego samego dnia: bracia Lumière wynaleźli proces otrzymywania fotografii barwnych na płytach szklanych w postaci diapozytywów (autochrom), zaś w Kitty Hawk w amerykańskim stanie Karolina Północna Orville Wright po raz pierwszy wzbił się w powietrze na samolocie.
1970 – W USA zakończono prace nad projektem „Blue Book”. Dotyczył on obserwacji Niezidentyfikowanych Obiektów Latających, zwanych w skrócie UFO. Był zapoczątkowany w 1952 roku. W grudniu 1969 wydano rozkaz zakończenia tego projektu. Do zakończenia przebadano 12 618 przypadków UFO, z czego większość została uznana za naturalne zjawiska lub samoloty (i inne pojazdy latające wytworzone przez człowieka), kilka za oszustwa, a 701 za niewyjaśnione (ok. 6% przypadków). Tak nawiasem mówiąc, całkiem sporo pieniędzy na to poszło. Warto było?
18 grudnia
1849 – Amerykanin William Cranch Bond wykonał pierwsze teleskopowe zdjęcie Księżyca.
1912 – Brytyjczyk Charles Dawson zaprezentował spreparowaną przez siebie czaszkę tzw. człowieka z Piltdown, mającego być brakującym ogniwem między małpą a człowiekiem. Oszustwo – jedno z najsłynniejszych w historii nauki – zostało zdemaskowane w 1953 roku. „Człowiek z Piltdown” był pół-człowiekiem, pół-małpą: fragment czaszki pochodził od człowieka (mieszkańca Ziemi Ognistej) z okresu średniowiecza, żuchwa, mająca około 500 lat, należała do orangutana z Borneo, a ząb to kopalny ząb szympansa.
1958 – Wystrzelono amerykańskiego satelitę komunikacyjnego SCORE, który jako pierwszy przekazał z orbity ludzki głos. Był protoplastą satelitów komunikacyjnych i pierwszym statkiem kosmicznym o przeznaczeniu ściśle praktycznym. Przez 13 dni, poprzez radiowe fale krótkie, przekazywał na Ziemię nagrane na taśmie świąteczne przesłanie prezydenta USA Eisenhowera. Mówi Prezydent Stanów Zjednoczonych. Dzięki niesamowitemu postępowi nauki, mój głos dociera do Was z satelity krążącego w przestrzeni kosmicznej. Moje przesłanie jest proste: poprzez to niezwykłe medium przekazuję Wam i całej ludzkości amerykańskie życzenie o pokoju na Ziemi i pomyślności dla wszystkich ludzi.”
19 grudnia
1944 – Urodził się Richard Erskine Frere Leakey, paleoantropolog i przyrodnik kenijski. Syn Louisa Leakeya i Mary Leakey, podążając w tym samym kierunku badań co jego rodzice, stał się sławny ze swoich prac antropologicznych we wschodniej Afryce. Jego drugą żoną jest Meave Leakey, również antropolog i zoolog, z którą od wielu lat tworzą zespół badawczy. Jego najsłynniejszym odkryciem (z 1984) jest tzw. Chłopiec znad Jeziora Turkana – niemal kompletny szkielet 9-letniego hominida, który żył i zginął ok. 1,5 mln lat temu. W zasadniczym stopniu przyczynił się do ochrony wielu gatunków zwierząt, zwłaszcza słoni. W 1993 stracił obie nogi w wyniku katastrofy lotniczej.
1974 – Na rynek trafił ALTAIR 8800 – zestaw komputerowy do własnoręcznego montażu. Zestaw, kosztujący 400 USD, zawierał 8-bitowy mikroprocesor Intel 8080. W 1975 został uzupełniony o napisany przez niewielkie wówczas przedsiębiorstwo Billa Gatesa i Paula Allena interpreter języka Microsoft Basic, znany też jako Altair BASIC. Przedsiębiorstwo zdołało sprzedać ok. 10 tys. egzemplarzy zestawu, co było wielkim sukcesem rynkowym. Maszyna ta jest uznawana za pierwszy komputer osobisty.
1998 – Zmarł w wieku 90 lat Masaru Ibuka, współzałożyciel firmy Sony (w 1946 roku, w Tokio) – początkowo był to instytut badawczy Tōkyō Tsūshin Kenkyū-jo, utrzymujący się z drobnych usług serwisowych. Rok później przekształcił się on w nisko skapitalizowane przedsiębiorstwo Totsuko, od 1955 roku nosi dzisiejszą nazwę. Jeden z pionierów japońskiej elektroniki. To on wprowadził do Japonii technologię tranzystorową.
20 grudnia
1890 – Urodził się Jaroslav Heyrovský (zm. 27 marca 1967) – czeski chemik, laureat Nagrody Nobla z dziedziny chemii w roku 1959. Studiował chemię, fizykę i matematykę na Uniwersytecie Praskim, a także na University College w Londynie. Główną domeną jego działalności była polarografia, którą stworzył i w roku 1922 wprowadził do stosowania jako jedną z metod chemii analitycznej.
1951 – O godzinie 13:50 pierwszy prąd elektryczny wygenerowany przez energię atomową popłynął z generatora turbiny EBR-1 (z rdzeniem o wielkości piłki nożnej), gdy Walter Zinn i jego grupa naukowców z Argonne National Laboratory uruchomili kontrolowaną reakcję łańcuchową. Następnego dnia Experimental Breeder Reactor-1 wygenerował wystarczającą ilość energii, aby dostarczyć mocy dla własnego budynku. Dzisiaj EBR-1 jest zarejestrowanym narodowym zabytkiem historycznym.
2002 – Zmarł Grote Reber (ur. 22 grudnia 1911) – amerykański astronom amator, jeden z pionierów radioastronomii. W 1933 roku ukończył studia inżynierskie. W tym samym roku zetknął się z publikacją Karla Jansky’ego, który zaobserwował szumy zakłócające łączność radiową i stwierdził, że pochodzą one z obszaru Galaktyki. W 1937 roku Reber poświęcił swoje półroczne dochody i skonstruował antenę o średnicy 9,4 m, która aż do końca II wojny światowej była używana jako jedyny na świecie radioteleskop oraz detektor wykrywający sygnały o częstotliwości 160 megaherców. W 1944 roku sporządził pierwsze radiowe mapy nieba na częstotliwościach 160 oraz 64 MHz. Był pierwszym badaczem, który udowodnił, że promieniowanie galaktyczne nie ma charakteru cieplnego.
21 grudnia
1913 – Na łamach dziennika New York World (wydawany od roku 1860 do 1931) ukazała się pierwsza na świecie krzyżówka. Od 1883 do 1911 wydawcą dziennika był Joseph Pulitzer. Pomysłodawcą krzyżówki jest Amerykanin Arthur Wynne, pracownik „działu sztuczek i kawałów” gazety. Wynalazek nie został opatentowany. W kilka miesięcy potem nowinka trafiła do Brytyjczyków, którzy rozprzestrzenili ją na inne kraje Europy. Pierwsza krzyżówka w Polsce ukazała się 31 stycznia 1925 roku w Kurierze Warszawskim.
1966 – Wyprodukowano stutysięczny egzemplarz samochodu marki Porsche (model 912). Tegoż dnia wystrzelono radziecką sondę księżycową Łuna 13.
2012 – Zakończył się dotychczasowy cykl długiej rachuby kalendarza Majów (według korelacji Goodmana-Martineza-Thompsona). Dla wielu zwolenników teorii ezoterycznych była to data końca świata lub moment wielkiej przemiany duchowej. Jeśli mieli rację, to od dziewięciu lat nas nie ma.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
