09.02.2026
Fot. Arkadij Szajchet / photo-lviv.in.ua
Temat strat wojennych doznanych przez Polskę i jej obywateli podczas drugiej wojny identyfikowany jest niemal wyłącznie w kontekście niemieckim. Fakt, iż państwo polskie najechane zostało we wrześniu 1939 roku przez dwóch agresorów Niemcy i Związek Sowiecki traktowany był wyraźnie asymetrycznie. Wiele wskazuje na to, ze sytuacja zdaje się zmieniać. Nurt symetrii zdaje się być przywracany.
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów i Instytut Strat Wojennych, podczas konferencji prasowej, poinformowały o ukazaniu się pierwszego numeru półrocznika „Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych” – specjalistycznego czasopisma naukowego poświęconego problematyce szeroko rozumianych polskich strat wojennych. poniesionymi przez państwo polskie i jego obywateli w XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczeń II wojny światowej.
– Publikacja pierwszego numeru półrocznika „Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych” stanowi ważny krok w procesie systematycznego dokumentowania i analizowania strat poniesionych przez Polskę w wyniku agresji i okupacji sowieckiej. To rzetelne badania naukowe, oparte na źródłach archiwalnych, są fundamentem przygotowywanego raportu strat wyrządzonych przez Związek Sowiecki. Instytut Strat Wojennych odgrywa w tym procesie kluczową rolę – powiedział minister Jakub Stefaniak.
–Na łamach czasopisma publikowane będą zarówno prace naukowców z Polski, jak i autorów zagranicznych, co sprzyjać będzie wymianie doświadczeń badawczych oraz poszerzaniu perspektywy naukowej – powiedział dyrektor Instytutu Strat Wojennych, dr Bartosz Gondek.
Studia i Materiały to periodyk, którego celem jest prezentacja najnowszych osiągnięć badawczych przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych – w szczególności historyków, rzeczoznawców i prawników. Ukazuje Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej jako przestrzeń intensywnego rozwoju państwowego, społecznego i kulturowego, a zarazem jako obszar szczególnie dotknięty skutkami działań wojennych, okupacji i powojennych decyzji politycznych. Niniejszy tom opracowano pod redakcją dr. Bartosza Gondka oraz dr. hab. Damiana Markowskiego.
Tom otwiera słowo wstępne dyrektora Instytutu, dr. Bartosza Gondka, w którym nakreślona zostaje misja wydawnictwa oraz znaczenie badań nad długofalowymi skutkami wojny i okupacji, w szczególności agresji ZSRS.
W części artykułowej znalazły się teksty ukazujące stan polskiego dorobku naukowego, kulturalnego, materialnego i społecznego sprzed 1939 roku. I tak:
Przenalizowano proces likwidacji polskich uniwersytetów we Lwowie i Wilnie po agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku, ukazując skalę represji wobec środowisk akademickich jako element planowej destrukcji polskiej elity intelektualnej (prof. dr hab. Maciej Franz).
Sowieci wkraczają do Wilna 19 wrzesnia 1939 roku. Foto: Bundesarchiv
Przebadano funkcjonowanie oraz znaczenie kolekcji muzealnych w południowo-wschodnich województwach II RP, koncentrując się na instytucjach, zbiorach i ludziach współtworzących przedwojenne dziedzictwo kulturowe regionu (dr Liubomyr Khakhula)
Sprawdzono dorobek II Rzeczypospolitej w zakresie budownictwa obiektów użyteczności publicznej na Kresach Wschodnich, wskazując na skalę inwestycji infrastrukturalnych i ich znaczenie cywilizacyjne (dr hab. Michał Pszczółkowski).
Zweryfikowano stan posiadania formacji lądowych Wojska Polskiego na Kresach Wschodnich w przededniu II wojny światowej, ukazując potencjał militarny oraz jego ograniczenia w obliczu nadchodzącej agresji (dr hab. Adam Adrian Ostanek prof. WAT).
Zwalidowano polski stanu posiadania w województwie wileńskim przed II wojną światową, dokonując analizy struktury własnościowej i społecznej w regionie (dr Barbara Jundo-Kaliszewska).
Poddano weryfikacji stan infrastruktury Lwowa w 1939 roku w świetle dokumentów z pierwszych miesięcy sowieckiej okupacji, ukazując szybki proces degradacji miasta (dr Adam Rafał Kaczyński).
Sowiecki rozkaz dla ludności Lwowa. Foto: Ossolineum
Tom uzupełniają teksty o charakterze refleksyjnym i etycznym:
Prof. dr hab. Anna Odrowąż-Coates podjęła zagadnienie etycznych i społecznych implikacji handlu przedmiotami związanymi z ofiarami ludobójstw i masowych zbrodni, wskazując na moralne dylematy współczesnego obrotu tego rodzaju artefaktami.
Dr Bartosz Gondek i dr Tomasz Luterek przeanalizowali problem redefinicji polskiej kresowości jako elementu zachowania i kreowania kultury pamięci przesiedleńców na ziemiach zachodnich po 1945 roku.
Numer zamyka esej dr. hab. Damiana Karola Markowskiego, który to esej jest refleksją nad zagładą galicyjskiego miasteczka Buczacz.
Publikacja nowego czasopisma stanowi istotny element realizacji misji Instytutu Strat Wojennych. Jego funkcjonowanie przy Prezesie Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wyraz jednoznacznej woli obecnego rządu w zakresie poznania strat materialnych i ludzkich wyrządzonych Polsce przez okupację sowiecką podczas wojny oraz w wyniku wieloletniej dominacji Związku Sowieckiego nad Polską w drugiej połowie XX wieku. Uznając zasadność istnienia i działalności Instytutu, władze Rzeczypospolitej wysyłają jasny sygnał, iż nadszedł najwyższy czas, aby upomnieć się o tę niesłusznie zapomnianą do niedawna część historii Polski i dokonać rozliczenia – nie tylko wobec Niemiec, lecz również wobec prawnych i politycznych spadkobierców ZSRS.
Tyle relacji. W jej uzupełnieniu warto dodać, że konferencja prasowa otwierająca temat rozliczania sowieckiego najazdu odbyła się w Muzeum Niepodległości w Warszawie (Pałac Przebendowskich). W latach 1955-90 działało tu Muzeum Lenina, dokumentujące wpływ i znaczenie tego osobnika na komunistyczny „dobrobyt Polski”. Czas ów „dobrobyt” rozliczać także w konteście drugiej wojny.
Pierwszy krok został zrobiony.
Przypominamy, jak wkroczenie Sowietów zachowało się w pamięci Jana Karskiego https://studioopinii.pl/archiwa/200347
Patryk Małecki, Nowy Jork
PS. Dziękujemy panu Michałowi Maske z Instytutu Strat Wojennych za pomoc w dokładnym schronologizowaniu przebiegu konferencji.
Nareszcie temat, przez dekady 'niewygodny’ (niestety także po 1989 roku) zdaje się wchodzić do polskiej polityki pamięci narodowej. Oby ekipie Donalda Tuska w Instytucie Strat Wojennych starczyło determinacji. PiS’owska ekipa miała oczy skręcone zachodnio.
W istocie to zdumiewająca amnezja. Zrozumiała po „wyzwoleniu 44/45” do 1989 roku ze względu na realne zniewolenie przez bok sowiecki, a niewybaczalna po uwolnieniu się z tej dominacji. Tu nie chodzi tylko o ekipę Tuska, ale o postkolonialna mentalność i pamięć, która bardzo trudno przezwyciężyć.
Felieton robi ważną i w gruncie rzeczy słuszną rzecz: przypomina, że we wrześniu 1939 Polska miała dwóch agresorów, a nie jednego z niemiecką obsesją na punkcie porządku. Jeśli ktoś do tej pory uważał, że Armia Czerwona przyszła „z pomocą”, to dobrze, że wreszcie ktoś wyjął archiwa zamiast kadzideł.
Jednocześnie cała ta „symetria moralna” wymaga odrobiny ostrożności. Symetria w historii bywa jak symetria w chirurgii – wygląda ładnie na schemacie, ale jak się ją stosuje bez precyzji, to pacjent umiera. Stalin i Hitler byli różni w metodach, estetyce i propagandzie, ale w jednym faktycznie spotykają się pośrodku: w masowej pogardzie dla ludzkiego życia i suwerenności Polski. I to jest punkt wspólny, nie wyścig na liczbę trupów na kilometr kwadratowy.
Warto też oddzielić dwie rzeczy: rzetelne badania strat (co Instytut faktycznie deklaruje) od politycznego momentu ich ogłaszania. Bo historia badana spokojnie i historia wyciągana na konferencji prasowej to dwie różne dyscypliny – trochę jak archeologia i rekonstrukcja bitwy z dymem i głośnikiem.
Podsumowując: dobrze, że temat wraca, bo zapomnienie też jest formą kłamstwa. Byle tylko nie skończyło się na tym, że zamiast pełniejszego obrazu przeszłości dostaniemy nową, symetryczną narrację do bieżącego użytku. Historia już raz zapłaciła za uproszczenia bardzo wysoką cenę – nie ma sensu brać jej znowu na raty.