Bogdan Miś: Działo się (274)11 min czytania

09.02.2021

Kolejny tydzień (10-16 lutego) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo nawet tylko zabawnych.

Oto te fakty:

10 LUTEGO

1902 – Urodził się (w Chinach!) Walter Houser Brattain (przeżył 85 lat) – fizyk amerykański, który wspólnie z Johnem Bardeenem i Williamem Shockleyem (kierownikiem projektu) opracował w roku 1947 tranzystor, za co otrzymał w roku 1956 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Jeden z najważniejszych umysłów XX stulecia.

1923 – W wieku 77 lat zmarł Wilhelm Conrad Röntgen – wielki fizyk niemiecki, laureat pierwszej Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (1901), przyznanej „w uznaniu zasług, które oddał przez odkrycie promieniowania elektromagnetycznego” nazwanego promieniowaniem rentgenowskim (nazywanego inaczej promieniowaniem X). Na jego cześć jednostkę dawki promieniowania jonizującego nazwano rentgenem. Również przyrządy do prześwietleń wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie – aparaty rentgenowskie – nazywa się po prostu rentgen (RTG). Od 1 listopada 2004 jego nazwisko znalazło się również w nazwie pierwiastka chemicznego roentgen.

1958 – Sygnał radarowy wysłany z Ziemi przez badaczy z MIT (Lincoln Laboratories) odbił się od powierzchni Wenus i został ponownie odebrany. Sygnał wygenerował maser zainstalowany w Millstone Hill w Westford, w stanie Massachusetts.

11 LUTEGO

1847 – Urodził się Thomas Alva Edison, posiadacz rekordu świata w liczbie opatentowanych wynalazków (1093 w USA, 1239 w innych krajach). Założyciel pisma Science, organizator – w słynnym Menlo Park – pierwszego na świecie instytutu badań naukowo-technicznych. Zmarł w roku 1931.

1868 – Zmarł w wieku 48 lat Jean-Bernard-Léon Foucault francuski fizyk i astronom, odkrywca prądów wirowych (zwanych również prądami Foucaulta). Dokonał jednego z pierwszych pomiarów prędkości światła w powietrzu i w wodzie; zbudował pryzmat polaryzacyjny, fotometr i żyroskop. W lutym 1851 roku za pomocą wahadła zawieszonego w Paryskim Obserwatorium Astronomicznym doświadczalnie ujawnił działanie efektu Coriolisa.

1970 – Na orbitę wszedł pierwszy satelita japoński Osumi 5. W ten sposób Japonia stała się czwartym (po ZSRR, USA i Francji) „mocarstwem kosmicznym”. Satelita ważył 24 kg, rakietą nośną była Lambda 4s. Po Japonii własnego satelitę wysłały Chiny (24 kwietnia 1970), potem Wielka Brytania (1972).

12 LUTEGO

1859 – Urodził się w Lublinie Émile Meyerson. francuski chemik i wybitny filozof-naukoznawca, syn poetki Malwiny Meyerson (jednej z pierwszych powieściopisarek żydowskich, piszących po polsku). Był prawnukiem ortodoksyjnego rabina Azriela Horowitza. Zmarł w roku 1933 w Paryżu.

1916 – Zmarł Julius Wilhelm Richard Dedekind (ur. 6 października 1831 r.) – niemiecki matematyk. Najbardziej znany zapewne z precyzyjnej definicji liczb niewymiernych na podstawie tzw. przekrojów Dedekinda (dość trudne pojęcie, od którego kilkadziesiąt lat temu zaczynała się większość akademickich podręczników matematyki wyższej). Był uczniem Petera Gustava Dirichleta i Carla Friedricha Gaussa. Od 1862 roku przez ponad 50 lat był profesorem w Collegium Carolinum (późniejszej Wyższej Szkole Technicznej) w Brunszwiku.

1957 – General Electric Company poinformowała o wytworzeniu przez R. H. Wentorfa wyjątkowo twardego materiału ściernego – borazonu – za pomocą aparatury, stosowanej do uzyskiwania syntetycznych diamentów. Twardość kryształów borazonu oceniana jest na 90 do 95% twardości diamentów, charakteryzuje się on jednak większą odpornością chemiczną i może być stosowany do obróbki żelaza. Ma też znacznie większą odporność termiczną. Jest jednak bardzo drogi. Jest to jedna z odmian azotku boru, jeśli ktoś chce wiedzieć.

13 LUTEGO

1766 – Urodził się (niektórzy jednak podają datę 14 lutego albo nawet 17 lutego) Thomas Robert Malthus, ekonomista angielski, duchowny anglikański, który prowadził badania z pogranicza ekonomii i socjologii. Zajmował się teorią ludności oraz problemami płac i pieniądza. W 1805 roku został pierwszym w Anglii profesorem ekonomii politycznej. We wzroście demograficznym widział zagrożenie, prowadzące nieuchronnie do klęski głodu oraz nędzy. Przeciwstawiał się dlatego wszelkiej pomocy materialnej na rzecz ubogich warstw społecznych w Anglii. Był skrajnym przeciwnikiem egalitaryzmu. Jego teorie – maltuzjanizm – zostały sfalsyfikowane przez postęp cywilizacyjny.

1914 – Zmarł słynny kryminalistyk Alphonse Bertillon (ur. 1853) – francuski uczony, także policjant. Twórca antropometrii kryminalnej, techniki identyfikacyjnej opierającej się na założeniu, że niektóre wymiary ciała ludzkiego (np. wzrost, obwód głowy, długość ręki) są niezmienne od osiągnięcia dojrzałości. Technika ta okazała się jednak mało skuteczna, a przy tym skomplikowana oraz czasochłonna, i została wyparta przez daktyloskopię.

1946 – Po raz pierwszy udostępniono publiczności w Moore School of Electrical Engineering w University of Pennsylvania maszynę matematyczną o nazwie ENIAC, która przez wiele lat uchodziła za pierwszy „prawdziwy” komputer świata (w istocie pierwsze były maszyny Niemca, Konrada Zusego i angielskie Colossusy, tylko te ostatnie przez ćwierć wieku po wojnie pozostawały ściśle tajne). Twórcami maszyny byli John W. Mauchly i J. Presper Eckert. ENIAC wykorzystywał 17468 lamp elektronowych, długo był największym pracującym komputerem świata.

14 LUTEGO

1898 – Urodził się Fritz Zwicky, pracujący w USA astronom szwajcarski. W 1933 roku obserwując gromady galaktyk zauważył, iż galaktyki w pewnych zgrupowaniach poruszają się z szybkością przekraczającą siłę grawitacji obliczoną na podstawie masy galaktyk, która to siła miała utrzymywać galaktyki w zgrupowaniu. Do wyjaśnienia tego problemu Zwicky zaproponował istnienie ciemnej materii. Zwicky jest również odkrywcą gwiazd neutronowych oraz stworzył termin supernowa. O ciemnej materii pewno niektórzy słyszeli, sprawa frapuje uczonych do dziś, ale kto zna nazwisko uczonego? Zwicky żył 76 lat.

1943 – Zmarł w wieku 81 lat David Hilbert, jeden z ludzi, którzy wstrząsnęli podstawami matematyki. Był Niemcem, profesorem jednego z najważniejszych wówczas w świecie uniwersytetów w Getyndze. Niełatwo omówić jego osiągnięcia (zwłaszcza że są naprawdę bardzo trudne…). Znane są do dziś „problemy Hilberta” (nadały one nowe kierunki rozwoju XX-wiecznej matematyki i odegrały ogromną rolę w ukształtowaniu współczesnej problematyki badawczej – przedstawił je w 1900 roku na Międzynarodowym Kongresie Matematyków w Paryżu. Problemów tych było 23. Trzy z nich są nierozwiązane do dziś, czternaście zostało rozwiązanych w zupełności, reszta ma rozwiązania częściowe lub okazała się dyskusyjna.

1956 – Rozpoczął się XX Zjazd KPZR (Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego). Nikt się nie spodziewał, że oznacza to początek końca stalinizmu. W sumie zaczął się też przełom w nauce: w krótkim czasie np. cybernetyka przestała być dla połowy świata „łżenauką”, skończono z majaczeniami niejakiego Trofima Łysenki i groźnej idiotki Olgi Lepieszyńskiej… Zaczęła się odwilż.

15 LUTEGO

1922 – Urodził się Herman Kahn (zmarł w 1981 roku, więc trudno się dziwić, że go mało pamiętamy). A był to nie byle kto: fizyk amerykański, analityk i teoretyk wojny jądrowej, jeden z twórców futurologii (naukowego prognozowania). W 1960 roku wzbudził światową dyskusję kontrowersyjną i prowokacyjną książką On Thermonuclear War. W dwa lata później wyszła niemniej dyskusyjna Thinking About the Unthinkable, w której postawił rozsądną tezę, że zamiast zastanawiać się nad prawdopodobieństwem wojny jądrowej, lepiej zacząć myśleć o jej zapobieżeniu. Założył wpływowy Hudson Institute w Nowem Jorku.

1971 – Wprowadzono podział brytyjskiego funta szterlinga na 100 pensów. Do tej pory dzielił się on na 20 szylingów po 12 pensów każdy. A jeszcze była gwinea… Jak oni mogli płacić w sklepach?

1988 – Zmarł w wieku 70 lat na raka wielki amerykański fizyk Richard P. Feynman, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w 1965 roku za niezależne stworzenie relatywistycznej elektrodynamiki kwantowej. Miał – o czym mało kto wie – korzenie polskie i rosyjskie. Jego wielokrotnie w Polsce wznawiane Feynmana wykłady z fizyki to nieśmiertelna klasyka Jeden z najwybitniejszych umysłów ubiegłego wieku

16 LUTEGO

1848 – Odbył się ostatni paryski koncert Fryderyka Chopina.

1937 – Wallace Hume Carothers (amerykański chemik, kierownik działu chemii organicznej w koncernie DuPont) opatentował nylon. Jak niemal zawsze – stało się to w dramatycznych okolicznościach. Właściwie Carothers i jego zespół mieli tworzywo już 7 lat wcześniej, ale nie dostrzegali jego cennych właściwości. Carothers zdecydował nawet w pewnym momencie o zaprzestaniu badań nad polimerem. Być może początkowo nie docenił znaczenia odkrycia lub przeszacował trudności technologii produkcji. Na szczęście decyzję o kontynuowaniu badań podjął jego szef. Kierowana przez Carothersa grupa badawcza w ciągu kilku lat zdołała przełamać wszystkie problemy, co w roku 1937 umożliwiło komercyjne wykorzystanie włókna. Sam Carothers był chory psychicznie (na cyklofrenię) i popełnił samobójstwo w kilka miesięcy po uzyskaniu patentu. Pewno byłby miliarderem…

1953 – W Szwecji uzyskano diamenty po poddaniu grafitu ciśnieniu 83 000 atmosfer w temperaturze 2000 stopni C przez godzinę. Kierował zespołem badawczym Erik Lundblad, pracownik firmy ASEA. Firma zadecydowała o zachowaniu swego osiągnięcia w tajemnicy, ale niebawem niezależnie eksperyment powtórzono z sukcesem w USA w firmie General Electric – i to ta druga data, 16 grudnia 1954 jest uważana oficjalnie za narodziny przemysłowego wytwarzania diamentów.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.