29.10.2019
Kolejny tydzień (30 października — 5 listopada) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
30 października
1270 – Zakończyła się siódma i ostatnia wyprawa krzyżowa (pierwsza odbyła się w latach 1096-1099). Król Francji Ludwik IX jeszcze raz postanowił interweniować zbrojnie i w 1270 stanął na czele krucjaty, w której udział wzięło głównie rycerstwo francuskie, ale również angielskie (m.in. król Edward I, a w Akce urodziła się nawet jego córka – Joanna z Akki). Podczas oblężenia Tunisu wybuchła zaraza, król Ludwik IX padł jej ofiarą. Pozostali krzyżowcy wycofali się pośpiesznie. Krucjaty ogłaszane były głównie przez papieży, jednak czasami również przez innych władców, wspieranych przez papiestwo. Z perspektywy wieków nie były najmądrzejszym pomysłem, łagodnie mówiąc.
1811 – Niemiec Friedrich Koenig opatentował pierwszą cylindryczną maszynę drukarską. Kolejny krok na drodze rozwoju prasy.
1938 – Stacja CBS wyemitowała słuchowisko Orsona Wellesa pt. Wojna światów, które wywołało masową panikę wśród mieszkańców New Jersey będących przekonanymi o rozpoczęciu inwazji Marsjan. Trochę przesadzona jest sława tej audycji: im więcej czasu mijało od dnia emisji, tym większa liczba osób twierdziła, że słuchała „doniesień o inwazji” na żywo i faktycznie była świadkiem paniki. Po kilku latach powszechne stało się przekonanie, że „Wojna światów” była najchętniej słuchaną audycją tego dnia. Późniejsze badania wykazały jednak, że panika nie była tak bardzo rozpowszechniona jak podawały to gazety. Według firmy C. E. Hooper, która zajmowała się w tym czasie badaniem słuchalności radiowej, tylko 2% osób zapytanych telefonicznie podczas trwania audycji.
31 października
1517 – Marcin Luter przybił do drzwi katedry zamkowej w Wittenberdze swoich 95 tez. Zaczęła się reformacja i ograniczanie znaczenia papiestwa. Dzięki rozwijającej się sztuce drukarskiej, w dwa tygodnie tezy były znane w całych Niemczech, a po miesiącu obiegły całą Europę, mimo że sam Luter nie przyłożył do tego ręki. Tezy po roku dotarły nawet do Jerozolimy.
1815 — Urodził się Karl Theodor Wilhelm Weierstraß (zm. 19 lutego 1897) — wielki niemiecki matematyk, twórca precyzyjnego pojęcia granicy funkcji. W ogóle był jednym z twórców nowoczesnych ścisłych metod matematycznych. M.in. pracował jako nauczyciel w gimnazjach w Münster, w Wałczu, a od roku 1848 w Braniewie. Po tym, jak jego publikacje matematyczne spotkały się z uznaniem, otrzymał mianowanie na profesora Uniwersytetu Berlińskiego, gdzie wykładał przez 30 lat.
1903 — W Paryżu rozpoczął się pierwszy Salon Jesienny. Do ważniejszych wystaw należał salon z 1905 roku, podczas którego swoje prace wystawiał m.in. Henri Matisse. To wówczas krytyk Louis Vauxcelles powiedział: Mais c’est la cage aux fauves! (Ależ to klatka z dzikimi zwierzętami!), które dało nazwę całemu kierunkowi, reprezentowanemu przez Matisse’a – fowizmowi. W 1910 na Salonie Jesiennym obrazy prezentowali kubiści.
1 listopada
1512 – Po raz pierwszy zostały pokazane publicznie freski Michała Anioła zdobiące sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej. Kaplica Sykstyńska to papieska kaplica w Pałacu Watykańskim. Budowana w latach 1475–1483 z fundacji papieża Sykstusa IV (stąd jej nazwa). Prace nad ozdobieniem sklepienia papież Juliusz II zlecił Michałowi Aniołowi, który początkowo… obraził się, bo uważał się za rzeźbiarza i widział w tym spisek swoich konkurentów. Praca trwała ponad cztery lata. Historia informuje o kilku zatargach pomiędzy zniecierpliwionym papieżem a zapracowanym artystą.
1604 – W pałacu Whitehall w Londynie odbyła się premiera dramatu Otello Williama Szekspira. Dokładnie siedem lat później w tym samym miejscu miała premierę szekspirowska Burza.
1895 — W Berlinie Max Skladanowsky wraz z bratem Emilem zorganizowali pierwszy płatny pokaz na własnej konstrukcji projektorze filmowym nazwanym bioskopem (2 miesiące przed braćmi Lumière). Bracia Skladanowscy byli — wbrew znajomo brzmiącemu nazwisku — Niemcami. Dziełem ich był m.in. pierwszy film nakręcony (w 1896 roku) na terenie Szwecji pt. Zabawne spotkanie w ogrodzie zoologicznym w Sztokholmie.
2 listopada
998 – Odylon z Cluny (francuski benedyktyn, opat w Cluny, ok. 962-1049) zapoczątkował obchody Zaduszek jako przeciwwagę dla pogańskich obrządków czczących zmarłych. Na dzień modłów za dusze zmarłych (stąd nazwa „Zaduszki”) wyznaczył pierwszy dzień po Wszystkich Świętych. No i się przyjęło.
1917 – Brytyjski minister spraw zagranicznych lord Arthur Balfour wysłał list (tzw. Deklarację Balfoura) do barona Waltera Rothschilda, przywódcy społeczności żydowskiej w Wielkiej Brytanii, który zawierał obietnicę utworzenia „żydowskiej siedziby narodowej” w Palestynie. co było odpowiedzią na oczekiwania i starania ruchu syjonistycznego. Deklaracja Balfoura została później włączona do zawartego w 1920 roku z Imperium osmańskim traktatu pokojowego w Sèvres i zaowocowała utworzeniem brytyjskiego Mandatu Palestyny. Oryginalny list jest przechowywany w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie.
1920 — W Pittsburghu w stanie Pensylwania w USA rozpoczęła nadawanie pierwsza na świecie publiczna stacja radiowa. Niebawem stulecie, pewno będzie feta.
3 listopada
1793 – Abolicjonistka, feministka i dramatopisarka Olimpia de Gouges została w wieku 45 lat zgilotynowana na Placu Rewolucji w Paryżu. Lud, a szczególnie powołana przezeń władza, czasami nie przepada za artystami i twórcami. Zwłaszcza jak krytykują jego niechęć do obcych i są feministkami. W 1791 ogłosiła Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki, w której domagała się między innymi przyznania kobietom prawa do edukacji i rozporządzania własnością prywatną, honorów i funkcji równych tym posiadanym przez mężczyzn, uczestnictwa kobiet w siłach zbrojnych oraz równości płci w rodzinie. Została, gdyż – choć wspierała rewolucję francuską i napisała w jej czasie blisko 30 pamfletów – odnosiła się bardzo krytycznie do radykalnych rządów Robespierre’a. Swoją drogą, Olga Tokarczuk ma szczęście, że to nie te czasy.
1906 — W trakcie posiedzenia Towarzystwa Neuropsychiatrii Południowo-Zachodnich Niemiec Tybindze niemiecki psychiatra i neuropatolog Alois Alzheimer przedstawił przypadek nieznanej do tej pory choroby kory mózgowej, nazywanej od 1967 roku chorobą Alzheimera. O czym to ja miałem państwu jeszcze napisać? Żartuję.
1954 – Premiera filmu science fiction Godzilla w reżyserii Ishirō Hondy. Powstanie tego filmu zainicjowało żywiołowy rozwój gatunku w Japonii. Otrzymał on także swoją nazwę – kaijū-eiga (filmów o potworach). Ten pierwszy film z serii o Godzilli uważany jest za najlepszy z serii. Film, odbierany jako alegoria wojny atomowej, był pierwszym i jedynym filmem science fiction zakupionym przez wszystkie ówczesne kraje socjalistyczne.
4 listopada
1869 – W Londynie ukazał się pierwszy numer czasopisma „Nature”. Zostało założone przez Normana Lockyera. Poruszone tematy obejmowały m.in. zapylanie kwiatów kwitnących w zimie, spotkanie niemieckich przyrodników i lekarzy w Innsbrucku, stan podróżnika Davida Livingstone’a czy otwarcie Kanału Sueskiego. Prace zgłaszane do publikacji są poddawane ocenie niezależnych recenzentów. Od lat „Nature” posiada jeden z najwyższych wskaźników impact factor (ok. 41) spośród wszystkich czasopism naukowych wydawanych na świecie.
1879 – Amerykanin James Jacob Ritty opatentował kasę automatyczną. Dziś to już zabytek, ale w tamtych czasach oznaczał rewolucję w handlu.
1916 — Urodziła się Ruth Handler, właśc. Ruth Mosko (zm. 27 kwietnia 2002) – amerykańska bizneswoman, prezes przedsiębiorstwa Mattel, a także twórczyni lalki Barbie. Była córką polskich emigrantów żydowskiego pochodzenia, Jakuba i Idy Moskowiczów. Barbie została stworzona na podstawie przeznaczonej dla dorosłych niemieckiej lalki Lilli. Zadebiutowała 9 marca 1959 na nowojorskich targach zabawek, po wykupieniu praw do Lilli przez założone przez Ruth i Elliotta Handlerów przedsiębiorstwo Mattel. Nazwa jest zdrobnieniem od imienia córki Ruth Handler, Barbary, dla której Ruth kupiła egzemplarz Lilli podczas pobytu w Szwajcarii. Pełne nazwisko lalki (!) to Barbara Millicent Roberts. Stanowi ono tylko część wymyślonej biografii, w której występują między innymi chłopak Barbie – Ken i jej przyjaciółki – Midge i Teresa. Barbie ma również trzy młodsze siostry o imionach Skipper, Stacie i Chelsea. W sumie — zdumiewające zjawisko popkulturowe. Dla niżej podpisanego niemal szczyt bezguścia i złego smaku.
5 listopada
1849 – W Nowym Ermitażu w Petersburgu umieszczono ważącą 20 ton tzw. Carycę Waz. To największa na świecie waza z jednego półszlachetnego kamienia (jaspisu), wyrzeźbiona według projektu A. Mielnikowa w szlifierni kamieni w Koływani w latach 1829-1843.
1929 – Niemiecki lekarz Werner Forßmann (1904-1979) poinformował w czasopiśmie medycznym o przeprowadzonym na sobie pierwszym zabiegu cewnikowania serca. Za swoje eksperymenty Forßmann został wyrzucony z pracy. Następnie przeniósł się do szpitala klinicznego Charité w Berlinie, do kliniki profesora Ferdynanda Sauerbrucha. W krótkim jednak czasie, po burzliwej rozmowie z profesorem musiał z kliniki odejść. W 1956 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny za rewolucyjne odkrycia w dziedzinie kardiologii. Ciekawe jak się czuli jego dawni przełożeni? Myślę o tym ze złośliwą radością.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
