19.01.2021
Kolejny tydzień (20-26 stycznia) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
20 stycznia
1265 – Rozpoczął obrady parlament angielski zwołany przez Szymona z Montfort (młodszego), po raz pierwszy złożony z wybranych, a nie nominowanych przedstawicieli ludu. Początek demokracji zachodniej? Szymon z Montfort, Simon V de Montfort, 6. earl Leicester (ur. 1208, zm. 4 sierpnia 1265) – przywódca buntu możnowładców przeciwko królowi Anglii, Henrykowi III Plantagenetowi, przez około rok dyktatorski władca Anglii, prekursor parlamentaryzmu. Patron Uniwersytetu De Montfort w Leicester.
1709 – Zwodowano brytyjski okręt liniowy HMS Lion, brytyjski okręt liniowy służący w Royal Navy w latach 1709-1765. Była to jedna z pierwszych jednostek zbudowanych na podstawie wytycznych zawartych w tzw. Ustaleniu 1706 roku – pierwszych stałych wytycznych do budowy wszystkich brytyjskich okrętów. Tak się zaczęła normalizacja w marynarce wojennej. W 1765 „Liona” sprzedano za £850.
1969 – New York Times opublikował informację o odkryciu przez astronomów z University of Arizona kilka dni wcześniej pierwszego pulsara optycznego. W trakcie rutynowego przeglądu Kosmosu dostrzeżono błyski światła pochodzące z tego samego miejsca Mgławicy Krab, które wcześniej uznano za pulsar emitujący rozbłyski radiowe. Stwierdzono, że tempo pulsacji dwóch sygnałów jest takie samo, a zatem uznano, że pochodzi ono z pojedynczej gwiazdy.
21 stycznia
1535 – W następstwie tzw. afery plakatów w Paryżu zorganizowano uroczystą procesję przebłagalną, podczas której adorowano konsekrowaną hostię i spalono na stosach kilkunastu „heretyków”. W nocy z 17 na 18 października 1534 na ulicach Paryża, Tours, Orleanu, Blois i Amboise zostały wywieszone plakaty, zatytułowane: Prawdziwe artykuły na temat okropnych, wielkich i gorszących nadużyć mszy papieskiej, wymyślonej specjalnie przeciw świętej Wieczerzy Jezusa Chrystusa. Autor tekstu plakatów – Antoine Marcourt (pastor z Neuchâtel) – głosił, że: „Msza jest bluźnierstwem. Jedyna ofiara Chrystusa nie może być w żadnym wypadku powtarzana”. Jak się kogoś chce wykończyć, bo się mądrzy (czyli jest innego zdania od władzy lub kapłanów), to najlepiej zrobić widowisko. Już w XVI wieku o tym wiedziano…
1862 – Powstało niemieckie przedsiębiorstwo motoryzacyjne Opel, początkowo produkujące maszyny do szycia, a następnie rowery.
1954 – Został zwodowany USS Nautilus, pierwszy w historii okręt podwodny o napędzie atomowym. W 1958 roku okręt jako pierwszy na świecie przepłynął pod biegunem północnym, przeprowadzone zaś za jego pomocą testy wykazały szereg zalet siłowni jądrowej wobec innych rodzajów napędu. Rezultaty tych testów pchnęły US Navy do podjęcia decyzji o całkowitej rezygnacji z napędu konwencjonalnego dla tej klasy okrętów.
22 stycznia
1775 – Urodził się André Marie Ampère (zm. 10 czerwca 1836) – francuski fizyk i matematyk, zajmujący się m.in. badaniem zjawiska elektromagnetyzmu; tercjarz franciszkański (świecki zakonnik). Od jego nazwiska jednostkę natężenia prądu elektrycznego nazwano amper. Swoją pierwszą rozprawę naukową, poświęconą krzywym stożkowym, napisał w wieku trzynastu lat.
1927 – Pierwsza w historii radiowa transmisja z meczu piłkarskiego (Arsenal F.C.-Sheffield United F.C.).
1939 – Atom uranu został po raz pierwszy rozszczepiony (za pomocą cyklotronu na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku). Tak rozpoczął się Projekt Manhattan, prowadzący do budowy bomby atomowej. Projekt został następnie przeniesiony w głąb lądu na University of Chicago w celu ochrony badań przed ewentualnymi niemieckimi bombardowaniami Nowego Jorku. Cyklotron, który przeprowadził pierwszy w historii eksperyment rozszczepienia, został zaprojektowany i zbudowany (1935-36) przez Johna R. Dunninga. W 1965 roku cyklotron ten trafił do Instytutu Smithsona. Wynalazcą zasady cyklotronu był fizyk Ernest Lawrence.
23 stycznia
1849 – Elizabeth Blackwell, pierwsza amerykańska i angielska kobieta-lekarz otrzymała w Geneva Medical College stopień doktorski. Ta znajdująca się w Nowym Jorku uczelnia to dziś Hobart College.
1911 – Francuska Akademia Nauk odrzuciła kandydaturę Marii Skłodowskiej-Curie do członkostwa w tym zacnym gremium. Madame Curie miała już wówczas Nagrodę Nobla, a niebawem miała otrzymać drugą…
1985 – Po raz pierwszy przeprowadzono transmisję telewizyjną z obrad angielskiej Izby Lordów.
24 stycznia
1848 – James W. Marshall odkrył na północy Kalifornii samorodek złota. Zaczęła się słynna gorączka złota.
1902 – W Görlitz urodził się niemiecki ekonomista i matematyk Oskar Morgenstern, twórca teorii gier.
1964 – w Jackson University Hospital (stan Missisipi) przeprowadzono pierwszą w historii transplantację serca. Dawcą był szympans, pacjentem 58-letni Boyd Rush, który w trzy godziny później zmarł.
25 stycznia
1812 – Urodził się angielski matematyk William Shanks. Sporą część życia spędził, obliczając kolejne cyfry liczby pi; wyliczył ich w końcu w roku 1873 aż 707 po przecinku. Ten wynik nie został poprawiony prawie przez stulecie. Niestety, w 1944 odkryto, że Shanks pomylił się na 528 miejscu…
1915 – Alexander Graham Bell, wynalazca telefonu, zainaugurował działalność transkontynentalnej linii telefonicznej Nowy Jork – San Francisco.
1983 – W Kosmos wystrzelono pierwszy teleskop. Obserwował przestrzeń w podczerwieni, kosztował 80 mln dolarów. Z odległości kilometra rozróżniał przedmioty wielkości ziarnka kurzu.
26 stycznia
1788 – Europejczycy dotarli do brzegów Australii w miejscu, gdzie dziś leży Sydney. Na ląd zeszła grupa skazańców z Wielkiej Brytanii…
1875 – w USA opatentowano elektryczną wiertarkę stomatologiczną.
Ronald Reagan i premier Margaret Thatcher w Camp David 1986
1984 – Prezydent Ronald Reagan zapowiedział budowę amerykańskiej stacji kosmicznej. Budowa miała trwać do roku 1992. Miało to być kosmiczne obserwatorium, fabryka leków i wyrzutnia startowa misji w głąb Kosmosu. Do dziś nie rozpoczęto budowy.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
1939 – Atom uranu został po raz pierwszy rozszczepiony (za pomocą cyklotronu na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku)
Nuclear fission of heavy elements was discovered on December 17, 1938 by German Otto Hahn and his assistant Fritz Strassmann at the suggestion of Austrian-Swedish physicist Lise Meitner who explained it theoretically in January 1939 along with her nephew Otto Robert Frisch. […] The discovery of nuclear fission occurred in 1938 in the buildings of Kaiser Wilhelm Society for Chemistry, today part of the Free University of Berlin
https://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_fission#Discovery_of_nuclear_fission
A ta historia jest akurat ciekawa.
Otto Hahn i Fritz Strassmann zrobili eksperyment w którym zaobserwowali produkty bombardowania atomów uranu neutronami i zinterpretowali je jako atomy radu i baru. Otrzymanie radu rozbijając uran wydało im się jeszcze jako tako prawdopodobne ale jak można by było otrzymać o wiele lżejszy bar tego nie rozumieli. Wyniki opisali w Die Naturwissenschaften z 22 grudnia 1938.
Pierwszy raz transformację atomów bombardowanych szybkimi, tj. o znacznej energii, cząstkami, wtedy protonami pokazano jednak całe sześć lat wcześniej w laboratorium Rutherforda, przez Cockcrofta i Waltona. Nie policzono wtedy, podobnie jak w 1938 jeszcze bilansu energii lecz potwierdzono postulowaną wcześniej ilościowo przez Einsteina równoważność energii i masy.
W 1938 Leo Szilard zasugerował doświadczenia z uranem zaś Enrico Fermi użycie neutronu zamiast protonów. Otto Hahn w Niemczech pracował przez wiele lat razem z Lizą Meitner a od kilku lat z asystentem Fritzem Strassmannem. Bombardując uran neutronami zakładali jednak, że dostaną transuranowce tj. atomy cięższe od uranu, powiedzmy, że wbijając w nie neutrony.
Pod koniec 1938 Liza Meitner, która była z pochodzenia żydówką a z wyboru protestantką musiała wyjechać z Niemiec. Wyjechała do Szwecji a Hahn napisał do niej w grudniu 1938 opisując wyniki doświadczeń których nie rozumieli. Na święta przyjechał do Meitner bratanek Otto Frisch. Frish był fizykiem i pracował w Danii z Nielsem Bohrem (już w 1940 pracując w Birmingham Frish z Rudolfem Peierlsem napisali techniczny opis broni jądrowej).
Na pomysł rozszczepienia atomu wpadła właśnie Lise Meitner razem z Otto Frischem dyskutując i chcąc wyjaśnić doniesienie Hahna – o otrzymaniu znacznie lżejszych atomów. Doszli do wniosku, że nie będzie to prosty podział lecz atom uranu absorbując neutron, jakich wiele współtworzy z protonami jądro atomowe, zmieni kształt najpierw zaczynając wibrować a dopiero następnie się rozpadnie – taki właśnie był pomysł Bohra z którym pracował Frisch.
Po świętach Frish wrócił do Kopenhagi i przez telefon razem z Meitner w Sztokholmie przedyskutowali treść pisanego artykułu na temat doświadczeń Hahna i Strassmanna.
W Kopenhadze po świętach Frish spotkał Bohra wyjeżdżającego właśnie do Nowego Jorku, zaczął opowiadać i Bohr od razu potwierdził ich interpretację. Na odchodne Bohr dostał od Frischa tekst jego wspólnego artykułu z Lisą Meitner interpretujący rezultaty Hahna i Strassmanna. Artykuł zabrał na statek którym płynął razem z Leonem Rosenfeldem, dyskutowali te prace i Bohr opracował bardziej kompletny opis.
Międzyczasie Frish w Kopenhadze przez kilka dni zaprojektował i wykonał doświadczenie potwierdzające rozszczepienie uranu. Wysłał wtedy artykuł w którym opisali z Lizą Meitner wyniki doświadczenia Hahna i Strassmanna a także napisał następny o nowym doświadczeniu. Oba artykuły wystał jednego dnia, szesnastego stycznia 1939 do Nature, które publikowało je po kolei.
Tego samego szesnastego stycznia 1939 Bohr dopłynął do Nowego Jorku i w porcie spotkał się z Fermim (Fermi przyjechał dwa tygodnie wcześniej kiedy włosi wypuścili go do Sztokholmu żeby odebrał nagrodę Nobla, że żona Fermiego była żydówką zdecydowali się już nie wracać i Fermi zatrudnił się w Nowym Jorku na uniwersytecie Columbia).
Następnego dnia na uniwersytet przyjechał Bohr. Rozglądając się za Fermim Bohr spotkał Herberta Andersona, wtedy doktoranta. Opowiedział mu o wyniku tj. o rozszczepieniu uranu. Anderson odszukał Fermiego i zdecydował się pracować właśnie z nim nad takim doświadczeniem. Następnego dnia jednak Fermi wyjeżdżał na konferencję do Waszyngtonu i Anderson poprosił Johna Dunninga aby razem zrobili eksperyment. Zrobili i potwierdzili, właśnie na Columbii.
Tymczasem w Waszyngtonie Bohr dowiedział się, że w Die Naturwissenschaften ukazał się artykuł Hahna i Strassmanna z 22 grudnia 1938 i nie musiał już powstrzymywać się od publicznej dyskusji aby ochronić pracę Frischa i Meitner, tą którą dostał na statek. Stąd pomysł rozszczepienia atomu dotarł do wielu laboratoriów.
16 stycznia 1939 artykuł Hahna i Strassmanna doszedł pocztą do laboratorium Fryderyka Joliot i Ireny Curie w Paryżu. Nie znając wyjaśnienia Frischa i Meitner, Joliot rozpoznał jednak możliwość rozszczepienia, którą w ciągu kilku dni potwierdził doświadczalnie.
W 1944 jedynie Otto Hahn otrzymał nagrodę Nobla za prace nad rozszczepieniem jądra atomowego. Hahn doceniał wspólną pracę z Meitner i Strassmannem lecz po jej wyjeździe w późniejszych wspólnych raportach nie było już Meitner. W 1945 Hahn został internowany w Farm Hall pod Cambridge a w trakcie internowania, w listopadzie 1945 ogłoszono przyznanie mu nagrody za 1944, za odkrycie rozszczepieniem jądra atomowego. Odebrał ją w grudniu 1946, później był przewodniczącym Towarzystwa Maxa Plancka.
W 1966 Lyndon Johnson przyznał Hahnowi, Meitner i Strassmannowi nagrodę imienia Enrico Fermiego.
Fermi zaś na Columbii w 1938 pojawił się po odebraniu nagrody za „odkrycie nowych substancji promieniotwórczych otrzymanych przez napromieniowanie neutronami oraz powiązane odkrycie reakcji jądrowych w wyniku działania spowolnionych neutronów”. Wtedy jednak przeoczył możliwość rozszczepienia jądra atomowego neutronami i w swoim wykładzie noblowskim także mówił o możliwościach otrzymania w taki sposób cięższych transuranowców. Bohr otrzymał nagrodę Nobla w 1922 za „wkład w badania struktury atomów i emanującego z nich promieniowania”.
Lisa Meitner była austriaczką, w czasie pierwszej wojny światowej woluntariuszką radiologiem w austriackich szpitalach polowych na wschodnim froncie. Była dziewiętnaście razy nominowana do nagrody Nobla z chemii i dwadzieścia dziewięć razy do nagrody Nobla z fizyki. Była także zaproszona do projektu Manhattan lecz odmówiła odwołując się do skali możliwej destrukcji.
Jeśli w roku 1954 była już praktycznie niezawodna technologia atomowego napędu okrętów, a w roku 2021 nie mamy małych elektrowni atomowych mogących dostarczań czystą elektryczność do dużych, średnich, a nawet małych miast, jeśli wiemy, że są tu nowsze i lepsze technologie, a mimo to nic się nie dzieje, poza bardzo koztowną zabawą w panele i wiatraki, to nie można wykluczyć, że cofnęła się technologia posługiwania się rozumem.
Niekoniecznie, Rosjanie zaczęli produkować pływające elektrownie atomowe i pierwsza zdaje się,
że już pracuje na Czukotce, przypływa, podłącza się i zasila około dwustutysięczne miasto. Tymczasem koszt energii z paneli słonecznych obniżył się poniżej ceny energii z kopalin. W wiatraku morskim jest natomiast także dużo nowych technologii, a jeżeli połączyć je nadprzewodzącymi kablami, wyposażyć w podobnie nowoczesne prądnice i zacząć ładować przy nich statki, to następnym naszym krokiem może stać się budowa wysp. Problemem stało się już nie tyle produkowanie energii co jej efektywne składowanie i przesyłanie.
Male elektrownie jądrowe są piekielnie niebezpieczne. Po pierwsze, można takowa wysadzić w powietrze, produkując skażenia. Taka wysadzona mala elektrownia to jest bardzo brudna bomba. Po drugie, elektrownie uranowe produkują pluton. Czy muszę pisać, do czego służy pluton?
Jedyne w miarę bezpieczne zastosowanie małych elektrowni jądrowych jest pod kontrolą wojska. Po prostu, potrzebna jest bardzo silna ochrona, której w cywilu być nie może. I dlatego są one używane przez wojsko, a nie przez cywilów.
Się nie cofnęła. Się gnęła stanu sekularnej stagnacji. Nie tylko ta i nie tylko technologia. Ile rzeczywiście przełomowych wynalazków i naukowych koncepcji pojawiło się od lat 50. ub. stulecia? Doszło do tego, że „przełomy” należy deklarować na mocy ustaw i wciskać
pospólstwu na siłę, na szczęście jeszcze bez użycia przemocy bezpośredniej: „oszczędne” żarówki, „elektryczne automobile”, „odnawialne” energie, wyginane smarkfony z zaokrąglonym kancikiem, portale społecznościowe dla chomików itp, itd…