Bogdan Miś: Działo się (288)10 min czytania

11.05.2021

Kolejny tydzień (12.05-18.05) przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

12 maja

1820 — Urodziła się Florence Nightingale (żyła 90 lat) angielska pielęgniarka, statystyczka działaczka społeczna i publicystka, arystokratka. Jest uważana za twórczynię nowoczesnego pielęgniarstwa. Jej zasługą jest zdefiniowanie metod i sposobów pielęgnacji chorych i poszkodowanych. W 1860 założyła w Londynie przy Szpitalu św. Tomasza pierwszą szkołę pielęgniarstwa *– The Nightingale Training School *(obecnie: The Florence Nightingale School of Nursing and Midwifery). W 1907 jako pierwszej kobiecie przyznano jej brytyjski Order Zasługi.

1994 — Zmarł Roy J. Plunkett (ur. 26 czerwca 1910 w New Calrisle) — amerykański chemik, który w 1938 roku przypadkowo wynalazł teflon. 6 czerwca 1938 sprawdzał zamrożony 45 kg zbiornik tetrafluoroetenu, stosowanego w produkcji chłodziwa do lodówek. Gdy go otworzył, odkrył, że w pojemniku utworzył się biały proszek, który nie przylegał do ścian zbiornika. Po raz kolejny sprawdziło się, że najważniejsze jest zrozumienie zjawiska.

2004 — Polsko-egipski zespół archeologów ogłosił, że odkrył ruiny Bruchejonu, głównej Biblioteki Aleksandryjskiej, od III w. p.n.e. największej biblioteki świata starożytnego, założonej w Aleksandrii przez Ptolemeusza I Sotera. Bruchejon nie był dostępny dla wszystkich, księgi w nim znajdujące się mogli przeglądać tylko wybrani — najczęściej byli to uczeni. Biblioteka została poważnie zniszczona podczas inwazji Cezara na Egipt. Legenda głosi, że w 642 r. ostatecznego zniszczenia dokonał kalif Omar, który miał powiedzieć: „Albo te księgi zawierają to samo co Koran, więc są niepotrzebne, albo coś innego, więc są szkodliwe”.

13 maja

1637 — Kardynał Richelieu, faktyczny ówczesny władca Francji zarządził, by noże używane do jedzenia przy stole, miały zaokrąglone końce. Do tego czasu do cięcia mięsa (a także do czyszczenia zębów podczas jedzenia) były używane sztylety bojowe.

1888 — Urodziła się Inge Lehmann (przeżyła 105 lat!), duńska geofizyczka, sejsmolożka, wykładowczyni w Royal Society w Londynie. W 1936 odkryła wewnętrzne jądro Ziemi na podstawie rozchodzenia się fal sejsmicznych, spowodowanych trzęsieniem ziemi w południowej części Oceanu Spokojnego, w pobliżu Nowej Zelandii. Jej imię nosi odcinek drogi U.S. Route 1, most w Aventurze na Florydzie oraz planetoida 5632.

1984 — Zmarł Stanisław Leśniewski (ur. 28 marca lub 30 marca 1886) — polski filozof i logik. Był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Jego prace obejmują stworzenie rachunku zdań — prototetyki, rachunku nazw — ontologii Leśniewskiego, ogólnej teorii zbiorów — mereologii. Wymienione systemy Leśniewskiego powstały w wyniku poszukiwań ugruntowania podstaw matematyki oraz w celu wyeliminowania antynomii z nauk dedukcyjnych. Systemy Leśniewskiego stanowią w logice wzór pod względem ścisłości i intuicyjności. W dorobku Leśniewskiego szczególnie warto również wymienić opracowanie teorii kategorii semantycznych i wprowadzenie rozróżnienia poziomów języka na język i metajęzyk.

14 maja

1918 — Urodził się James Daniel Hardy (zmarł 19 lutego 2003 roku) amerykański chirurg, kierujący kilkoma zespołami, które przeprowadziły pionierskie przeszczepy: pierwszy przeszczep płuc od człowieka do człowieka w 1963 roku; pierwszy przeszczep serca zwierzę-człowiek w 1964 roku; wreszcie podwójny przeszczep płuc bez naruszania serca w 1987 roku. Jego operacje nie tylko budziły entuzjazm, ale i burzliwą krytykę, którą zniósł godnie.

1919 — Zmarł w wieku 74 lat Henry John Heinz, amerykański przedsiębiorca i wynalazca, twórca (1876) znanej marki sosu pomidorowego, ketchupu. Urodził się w rodzinie niemieckich emigrantów. W roku 1869 utworzył razem z partnerem przetwórnię spożywczą o nazwie Heinz Noble & Company, oferującą głównie chrzan w przejrzystych słoikach, jako sposób na prezentowanie czystości produktu (było to wyjątkowe w XIX w.). W sześć lat później przedsiębiorstwo upadło, ale Heinz założył z sukcesem nowe. Istnieje do dziś.

1973 — Wystartował Skylab 1, amerykańska stacja kosmiczna. Celem umieszczenia laboratorium na orbicie było udowodnienie możliwości przeżycia ludzi w dłuższym czasie w przestrzeni kosmicznej. Załoga — trzyosobowa — pojawiła się w Skylabie 2 (wystrzelony 25.5.1973), potem w Skylabie 3 (start 28.7.1973) i Skylabie 4 (16.11.1973). Misji zaniechano wobec problemów technicznych, ostatnie resztki stacji spadły na Ziemię w 1979 roku.

15 maja

1715 — Zmarł Thomas Savery (żył 65 lat), angielski inżynier wojskowy i wynalazca. W 1698 zbudował parowy podnośnik wody, jeden z pierwszych na świecie silników parowych. Ulepszył urządzenia sterowe statków. Wprowadził jednostkę mocy koń parowy, która po wprowadzeniu układu SI zastąpiona została kilowatem.

1859 — Urodził się wielki fizyk francuski, Pierre Curie (mąż Marii Skłodowskiej, współlaureat z nią Nagrody Nobla w roku 1903).

1957 — Pierwsza brytyjska bomba wodorowa o nazwie Green Granite Small eksplodowała w powietrzu nad Wyspą Bożego Narodzenia na środkowym Pacyfiku. Ładunek zrzucono z czterosilnikowego samolotu odrzutowego Vickers Valiant B-1 z 49 eskadry RAF. Próba nie była w pełni udana, ale szczegółów nie podano.

16 maja

1850 – Urodził się Johannes von Mikulicz-Radecki. Pewno o nim mało kto pamięta. A to polski chirurg (Jan Mikulicz-Radecki), jeden z najsłynniejszych w swoim czasie. Innowator w technice operacyjnej, jeden z twórców dzisiejszej chirurgii. Rozwinął metody operacji raka, zwłaszcza narządów układu pokarmowego. Pierwszy zszył perforowany wrzód żołądka (1885), chirurgicznie przywrócił część przełyku (1886), usunął zezłośliwioną część jelita grubego (1903) i opisał  – nazywaną jego imieniem – chorobę Mikulicza. Ulepszył gastroskop. Był zwolennikiem i popularyzatorem antyseptyki. Używał maseczki gazowej i był jednym z pierwszych, którzy używali rękawiczek podczas operacji. Żył 55 lat.

1942 – W wieku 58 lat zmarł  Bronisław Malinowski, polski antropolog społeczny i ekonomiczny, podróżnik, a także etnolog, religioznawca i socjolog. Stworzył podstawy teorii funkcjonalistycznej oraz tzw. brytyjskiej antropologii społecznej. Wprowadził nowy styl pracy terenowej, którym było długotrwałe i głębokie zetknięcie z badaną społecznością. W okresie od czerwca 1915 do maja 1916 roku i od października 1917 do października 1918 roku prowadził badania na Wyspach Trobriandzkich, które zaowocowały wieloma pracami teoretycznymi, m.in. Argonauci zachodniego Pacyfiku oraz Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji. Jego praca Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich ma duże znaczenie dla socjologii i antropologii prawa.  W latach II wojny światowej pracował jako profesor na Uniwersytecie Yale w USA.

1946 – Po raz pierwszy zademonstrowano rejestrację dźwięku na taśmie magnetycznej – i urządzenie do tego celu służące, magnetofon. Wynalazcą był Amerykanin Jack Mullin.

17 maja

1836 – Urodził się Sir Joseph Norman Lockyer, astronom brytyjski, który w 1868 roku odkrył na Słońcu (i nadał mu nazwę) pierwiastek hel. To on także nazwał chromosferą zewnętrzną część okalającej Słońce warstwy. Był autorem hipotez o ewolucji gwiazd.

1954 – W amerykańskich szkołach została zniesiona segregacja rasowa. Pomyśleć: wielu z nas pamięta czasy sprzed tej daty, a wydaje się to tak samo odległe i nie do wyobrażenia, jak niewolnictwo.

1967 – Ciemnota ma długi żywot. Dopiero tego dnia (po 42 latach walki!) gubernator stanu Tennessee podpisał ustawę uchylającą haniebne prawo z 1925 r., osławiony Butler Act, zabraniający w tym stanie nauczania o ewolucji. To prawo było podstawą głośnego małpiego procesu nauczyciela Johna Scopesa (1925), który został najpierw skazany przez miejscowy sąd na 100 dolarów grzywny, a potem – w wyniku odwołania – uniewinniony, przy czym podważono same przepisy.

18 maja

1891 – Urodził się Rudolf Carnap (zm. 14 września 1970) – wielki niemiecki i amerykański filozof, logik i matematyk, jeden z głównych przedstawicieli pozytywizmu logicznego (neopozytywizmu), współtwórca Koła Wiedeńskiego, uczeń Alberta Einsteina. Autor prac z zakresu filozofii nauki, języka, teorii prawdopodobieństwa, logiki. W 1930 roku poznał Alfreda Tarskiego podczas jego wykładów w Wiedniu i będąc pod wrażeniem jego teorii modeli i semantycznej teorii prawdy jeszcze tego samego roku złożył mu wizytę w Warszawie. W roku 1931 Carnap został mianowany profesorem na niemieckim uniwersytecie w Pradze. Tam w 1934 napisał swoją najbardziej znaną pracę Logiczna składnia języka. Słynął z radykalnie lewicowych i pacyfistycznych poglądów, i nie mógł się czuć bezpieczny w Niemczech. W 1935 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Sześć lat później został obywatelem USA. Tu otrzymał propozycję wykładania na Uniwersytecie Kalifornijskim, ale zwlekał z jej przyjęciem do niesławnego końca maccartyzmu, którego był zajadłym przeciwnikiem.

1967 – Nastąpiła legalizacja ludzkiego sztucznego zapłodnienia w Stanach Zjednoczonych, w stanie Oklahoma, podpisana w tym dniu przez gubernatora. Od pierwszych prób tego zabiegu upłynął wiek: pierwsza skuteczna sztuczna inseminacja została wykonana w roku 1866 r. przez dr. Jamesa Mariona Simsa, ginekologa nowojorskiego.

1976 – Zmarł w wieku 87 lat Kazimierz Fajans, polski fizykochemik działający w Polsce, Niemczech i USA. Współtwórca nauki o promieniotwórczości. Trzykrotny kandydat do Nagrody Nobla. W 1912 odkrył niezależnie od Fredericka Soddy’ego prawo przesunięć promieniotwórczych (reguła Soddy’ego-Fajansa), które pozwoliło ustalić położenie w układzie okresowym wszystkich znanych pierwiastków promieniotwórczych i przyczyniło się do poznania izotopów pierwiastków. Europę opuścił w ucieczce przed antysemityzmem.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.