05.10.2021
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
6 października
1914 – Urodził się Thor Heyerdahl (zm. 18 kwietnia 2002) słynny norweski etnograf i podróżnik, zajmował się także antropologią i archeologią, organizator i uczestnik wyprawy na tratwie „Kon-Tiki” w 1947 roku i na papirusowej łodzi „Ra” w latach 1969–1970.
1927 – W Nowym Jorku odbyła się premiera pierwszego filmu dźwiękowego Śpiewak jazzbandu (org. The Jazz Singer) w reżyserii Alana Croslanda. Właściwie Śpiewak jazzbandu był klasycznym filmem niemym (dialogi przedstawiano na tablicach z napisami) jednak na udźwiękowionej taśmie filmowej oprócz muzyki pojawiają się obszerne wstawki śpiewane, realistycznie zsynchronizowane z obrazem. Film stanowił rewolucję, która zakończyła erę kina niemego. Film przedstawia historię żydowskiego pieśniarza jazzowego, Jakie Rabinowitza. A większość ludzi myśli chyba, że to o Afroamerykanach, pamiętając charakteryzację sceniczną Ala Jolsona…
1997 – Tego dnia Stanley Ben Prusiner (ur. 28 maja 1942) – amerykański biochemik i neurobiolog, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny za odkrycie prionów – rodzaju białkowych samopowielających się infekcyjnych czynników chorobotwórczych. Badania nad nimi rozpoczął w 1972 roku, studiując pacjentów z chorobą Creutzfeldta-Jakoba (ang. CJD). W roku 1974 rozpoczął badania nad chorobą kłusową (neurologiczna choroba owiec). W kwietniu 1982 opublikował artykuł w Science, używając po raz pierwszy terminu prion.
7 października
1885 – Urodził się Niels Bohr (zm. 18 listopada 1962) – duński fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w 1922 za opracowanie badania struktury atomu. Jego młodszy brat Harald był znanym matematykiem oraz… piłkarzem (reprezentował Danię na igrzyskach w Londynie w 1908). Jeden z jego sześciu synów, Aage (1922-2009) też został noblistą. W roku 1943 Bohr uciekł do Szwecji, aby uniknąć aresztowania przez Gestapo. Potem przedostał się do Londynu, a stamtąd udał się do USA. Brał udział w pracach nad projektem Manhattan, jednak nie wniósł większego wkładu do pracy, bo miał moralne wątpliwości, czy należy budować broń masowego rażenia. Jego prace naukowe przyczyniły się do zrozumienia budowy atomu oraz rozwoju mechaniki kwantowej.
1939 – Zmarł Harvey Williams Cushing (ur. 8 kwietnia 1869) – amerykański lekarz, neurochirurg, jeden z twórców neurochirurgii i jej zastosowania w endokrynologii oraz leczeniu nowotworów mózgu. Wprowadził narzędzia metody operacyjne, które umożliwiały opanowanie krwawień z naczyń mózgowych, chirurgiczne leczenie neuralgii nerwu trójdzielnego oraz zabiegi na przysadce. Autor licznych prac z zakresu endokrynologii i neurochirurgii, między innymi rozprawy o nadczynności kory nadnerczy spowodowanej gruczolakiem przysadki mózgowej (choroba Cushinga).
2008 –. Nad Sudanem spłonęła w atmosferze 2-metrowa planetoida 2008 TC3, pierwsza odkryta przed kolizją z Ziemią. Odkryta w przeddzień katastrofy, dodajmy. W ciągu 19 godzin między jej odkryciem a uderzeniem w atmosferę Ziemi dokonano ponad 550 obserwacji i pomiarów planetoidy, a samo odkrycie było szeroko komentowane w fachowych i popularnych mediach. Uderzenie planetoidy w atmosferę zostało zarejestrowane przez satelitę Meteosat-8 oraz infradźwiękową stację nasłuchową International Monitoring System w Kenii działającą w ramach programu Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization. W czasie eksplozji bolidu wyzwolona została energia rzędu 1,1 do 2,1 kiloton TNT.
8 października
1647 – Zmarł Christian Longomontanus, przyd. Christian Severin (ur. 4 października 1562) – duński astronom i astrolog. Znany przede wszystkim za sprawą swojej współpracy z Tychonem Brahe, którego teorii był zwolennikiem. Longomontanus korzystał z danych opracowanych przez tego uczonego przy tworzeniu Astronomia danica (1620) – opisu koncepcji budowy wszechświata Brahego, zgodnie z którą Słońce porusza się dookoła Ziemi, a pozostałe planety dookoła Słońca. Jego nazwiskiem został nazwany krater Longomontanus na Księżycu. Jak widać, życzliwie wspominamy również uczonych, którzy się mylili.
1777 – Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych: zwycięstwem Amerykanów zakończyła się bitwa pod Saratogą, jedna z przełomowych bitew w dziejach świata. Ważną rolę w walkach odegrał Tadeusz Kościuszko, odpowiedzialny za budowę amerykańskich fortyfikacji polowych. Amerykanami dowodził generał major Horatio Gates.
1918 – Urodził się Jens Christian Skou – duński chemik. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 1997 roku za odkrycie tzw. pompy sodowo-potasowej (enzym białkowy uczestniczący w aktywnym transporcie kationów sodu i potasu; ma on podstawowe znaczenie dla komórek zwierzęcych, utrzymując potencjał błonowy i objętość komórki.).W 1944 roku ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Kopenhaskim, w 1947 rozpoczął pracę na Uniwersytecie w Aarhus, a w 1954 otrzymał doktorat. Obecnie jest tam profesorem emerytowanym. Nagrodę razem z nim otrzymali Paul D. Boyer i John E. Walker.
9 października
1000 – Leif Eriksson (Leif Szczęśliwy, ur. ok. 975, zm. ok. 1020 – wiking, syn Eryka Rudego, islandzkiego banity i założyciela normańskich osad na Grenlandii) dobił do brzegów Winlandii (przypuszczalnie była to Nowa Fundlandia) i jako pierwszy znany Europejczyk postawił stopę na ziemi północnoamerykańskiej. W latach sześćdziesiątych XX wieku dwoje norweskich badaczy, Helge Instad i Anne-Stine Instad, w kanadyjskiej miejscowości L’Anse aux Meadows natrafiło na ślady domów, które na podstawie dalszych wykopalisk zakwalifikowali jako wikińskie. To odkrycie wzmocniło wiarygodność tezy o umiejscowieniu Winlandii właśnie w Nowej Fundlandii.
1829 – Niemiec Friedrich Parrot i Ormianin Chaczatur Abowian dokonali pierwszego wejścia na Ararat (masyw wulkaniczny leżący w samym sercu Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan, na terytorium Turcji). Wyższy z dwóch wierzchołków wznosi się ponad 3000-4400 metrów względem otaczających górę równin – to wysokość względna większa niż w przypadku Mount Everestu. Pierwszym Polakiem (i jednym z pierwszych Europejczyków), który wszedł na szczyt Araratu (18 sierpnia 1850 r.), był Józef Chodźko – polski topograf i geodeta w służbie rosyjskiej.
1933 – Urodził się Sir Peter Mansfield (zm. 8 lutego 2017) – brytyjski fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny (razem z Amerykaninem Paulem Lauterburem), twórca badań za pomocą rezonansu magnetycznego (nieinwazyjna metoda uzyskiwania obrazów wnętrza obiektów; ma zastosowanie w medycynie, gdzie jest jedną z podstawowych technik diagnostyki obrazowej, oraz w badaniach naukowych). W 1993 królowa Elżbieta II nadała mu tytuł szlachecki. W 2000 Uniwersytet Jagielloński nadał mu tytuł doktora honoris causa
10 października
1861 – Urodził się Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (zm. 13 maja 1930), norweski oceanograf, profesor biologii, badacz polarny i międzynarodowy działacz społeczny, Komandor Legii Honorowej i laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1922) . W 1883 r. wziął udział w zawodach narciarskich Husebyrennet. Zyskał wówczas sławę, po tym, jak przebył na nartach trasę z Bergen do Oslo. W latach 1887–1888 podjął pierwszą wyprawę na nartach przez Grenlandię, udowadniając w ten sposób, że cała wyspa jest pokryta lodem. Od 1920 roku był pierwszym Wysokim Komisarzem Ligi Narodów do Spraw Uchodźców. Pomógł uchodźcom politycznym wydostać się z Rosji Radzieckiej, a gdy nigdzie nie chciano ich przyjąć, zaczął wydawać specjalne dowody tożsamości (tzw. paszporty nansenowskie), które pełniły funkcję dokumentu podróży.
1913 – Prezydent USA Woodrow Wilson, wysadzając zaporę Gamboa symbolicznie zakończył budowę Kanału Panamskiego. Ale oficjalnie kanał otwarto w roku 1920 (widać lipne otwarcia rzekomo „ukończonych” budowli, to nie jest wynalazek europejski…). Przez ponad 75 lat Strefa Kanału Panamskiego znajdowała się pod jurysdykcją amerykańską, dopiero traktat w sprawie trwałej neutralności i funkcjonowania kanału podpisany w Panamie 7 września 1977 roku zapewnił Panamie prawa do terenu, którego przekazanie odbyło się w 1999 roku.
2006 – Google (nie muszę przypominać, co to…) zakupiło za 1,65 mld dolarów serwis YouTube, istniejący w sieci od 14 lutego 2005 roku, założony przez Chada Hurleya, Steve’a Chena i Jaweda Karima, którzy byli wcześniej pracownikami przedsiębiorstwa PayPal. Według badania z 16 lipca 2006 na YouTube oglądano 100 milionów filmów dziennie, a 65 tys. nowych filmów umieszczano na serwisie w ciągu doby. Witryna miała średnio prawie 20 milionów odwiedzających miesięcznie. Od 2014 roku firma ma „akcent polski”: prezesem jest ekonomistka Susan Wojcicki (ur. 1968), córka Stanleya Wojcickiego, profesora fizyki, pochodzącego z Polski (ona sama ma też obywatelstwo polskie). Mocno związana z Google: w 1998 roku wynajęła Sergeyowi Brinowi (którego jest szwagierką) i Larry’emu Page’owi swój garaż, by mogli w nim założyć spółkę Google Inc. Jej dziadkiem był Franciszek Wójcicki, polski prawnik i działacz ruchu ludowego, poseł na Sejm Ustawodawczy. Dwukrotnie była na liście 100 najbardziej wpływowych kobiet świata pisma Forbes. Jest żoną Dennisa Tropera (także z Google), mają 5 dzieci.
11 października
1745 – Ewald Jürgen Georg von Kleist zaprezentował w Kamieniu Pomorskim działanie butelki lejdejskiej, jako jeden z jej dwóch niezależnych odkrywców (obok Holendra Pietera van Musschenbroeka). Butelka lejdejska to urządzenie służące do gromadzenia ładunku elektrycznego, będące pierwszym kondensatorem. Jest to szklana butelka, której obie powierzchnie – zewnętrzna i wewnętrzna – pokryte są odizolowanymi warstwami metalu.
1962 – Papież Jan XXIII otworzył II Sobór watykański, który zapoczątkował reformę Kościoła katolickiego przez otwarcie go na dialog z innymi wyznaniami i ogólne zarysowanie reformy liturgii. Podczas trwania Soboru papież Paweł VI nawiązał bliskie stosunki z patriarchą Konstantynopola Atenagorasem. 5 grudnia 1965 zostały odwołane ekskomuniki, którymi w 1054 roku obłożyli się nawzajem dostojnicy Kościoła rzymskiego i Kościoła konstantynopolitańskiego.
1994 – Zakończyła się – skierowaniem ku atmosferze planety celem zniszczenia – misja amerykańskiej sondy kosmicznej Magellan, stworzonej do badania Wenus. Głównym celem misji było dokładne zbadanie planety za pomocą specjalnego radaru, co pozwoliło na wykonanie map powierzchni Wenus, niewidocznej w świetle widzialnym z powodu bardzo gęstej warstwy chmur. Sonda wykonała także mapy pola grawitacyjnego Wenus oraz pomiary wysokości terenu.
12 października
1860 – Urodził się Elmer Ambrose Sperry (zm. 16 czerwca 1930), wynalazca i przedsiębiorca amerykański. Uzyskał ponad 400 patentów, był założycielem ośmiu firm, które w końcu zostały połączone w jedną (Sperry Corporation). Znany jest przede wszystkim jako współwynalazca (w 1910 roku wraz z Hermannem Anschütz-Kaempfem) kompasu żyroskopowego do stabilizacji i sterowania statków, a następnie do sterowania samolotów.
1900 – Wszedł do służby USS Holland, pierwszy okręt podwodny pełniący służbę w United States Navy i jednocześnie pierwszy na świecie, w którym w pełni zastosowano napęd spalinowy na powierzchni i elektryczny w zanurzeniu. Stępkę pod okręt położono w listopadzie 1896 roku w stoczni Crescent Shipyard w Elizabeth (stan New Jersey). Wodowanie jednostki nastąpiło 17 maja 1897 roku. Okręt został wycofany z eksploatacji 21 listopada 1910 roku i sprzedany na złom w 1913 roku za… sto dolarów.
1914 – Zmarła Margaret Knight (ur. 14 lutego 1838), amerykańska wynalazczyni i przedsiębiorca. Już w wieku 12 lat opracowała urządzenie awaryjnie zatrzymujące maszyny włókiennicze, które mogło chronić pracowników przed wypadkami. Gdy w 1868 roku pracowała w fabryce papierowych toreb Columbia Paper Bag Company opracowała nową maszynę, dzięki której możliwe było automatyczne składanie i klejenie papierowych toreb o kwadratowych dnach. To jeden z jej 26 patentów, używany do dziś. Jest nazywana „żeńskim Edisonem”
13 października.
2021. Wylądował kapitan Kirk. Naprzód, starcy! Niebo jest nasze!
A poza tym:
1821 – Urodził się w Świdwinie – noszącym wówczas nazwę Schivelbein – Rudolf Ludwig Karl Virchow (zm. 5 września 1902) – niemiecki patolog, antropolog i higienista, w latach 1849-1902 profesor uniwersytetów w Würzburgu i Berlinie. Twórca teorii patologii komórkowej, która, choć błędna (wsławił się niefortunnymi polemikami m.in. z Pasteurem) walnie przyczyniła się do rozwoju współczesnej patologii. Błędnie twierdził, że leukocyty odgrywają zasadniczą rolę w transporcie bakterii po organizmie. Jako jeden z pierwszych wykonywał biopsje, sformułował pojęcie białaczki i amyloidozy, pozostawił cenne prace na temat nowotworów, zakrzepów, zatorów i gruźlicy, zajmował się także mianownictwem medycznym. Rozszerzył teorię komórkową.
1860 – Zrobiono pierwszą udaną fotografię lotniczą w USA. Zdjęcie wykonał z balonu o nazwie The Queen of the Air niejaki James Wallace Black z Samuelem Archerem Kingiem jako nawigatorem. Balon był umocowany na linie na wysokości 1200 metrów nad Bostonem. Wykonano osiem zdjęć na płytach światłoczułych, w tym jedno udane zachowało się do dziś. Pierwsze zdjęcia lotnicze w historii są jednak dziełem francuskiego autora i artysty, Felixa Tournachona, który wykonał je dwa lata wcześniej. Te zdjęcia jednak zaginęły.
1884 – Ustanowiono południk zerowy w Greenwich (jedna z 32 gmin Wielkiego Londynu położona w jego południowo-wschodniej części). Czas południka zerowego – Greenwich Mean Time (GMT) – do 1986 uznawano za standardowy czas uniwersalny. Później został zastąpiony przez Coordinated Universal Time (UTC), różniący się praktycznie od GMT tylko definicją.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
Bogdan Miś
Urodzony w roku 1936. Matematyk, dziennikarz. Członek Towarzystwa Dziennikarskiego,
Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Informatycznego.
Podobno w pierwszych butelkach lejdejskich tylko zewnętrzna elektroda była metalowa (z folii cynowej, zwanej „cynfolią”), a wewnętrzną stanowiła… woda z metalowym prętem pośrodku. Woda nie jest dobrym przewodnikiem prądu elektrycznego, ale wystarczająco dobrym na to, by butelka lejdejska działała.
Wewnętrzna elektroda metalowa pojawiła się dopiero później — co nietruydno zrozumieć, bo „nałożenie” folii na wewnętrzną powierzchnię butelki nie było łatwe, ze względu na wąska szyjkę. Więc ostatecznie z szyjki zrezygnowano i zamiast butelek z szyjką zaczęto stosować szklane cylindry — do dziś tak sie robi w pomocach naukowych używanych do nauczania podstaw elektrostatyki.