23.11.2021
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
24 listopada
1639 – Angielski astronom Jeremiah Horrocks jako pierwszy zaobserwował przejście Wenus na tle tarczy Słońca. Jest to zjawisko astronomiczne polegające na tym, że planeta Wenus znajduje się pomiędzy Ziemią a Słońcem i jest widoczna na tle tarczy słonecznej. Zjawisko jest w swej istocie podobne do zaćmienia Słońca, z tym że ze względu na dużo mniejsze obserwowane z Ziemi rozmiary kątowe planety w porównaniu z rozmiarami Księżyca, zasłonięta jest tylko niewielka część tarczy słonecznej. Najbliższa data zjawiska: 11 grudnia 2117, będzie widoczne całkowicie: Australia i Oceania, południowo-wschodnia Azja, Antarktyda.
1642 – Holenderski żeglarz Abel Tasman (1603-1659) odkrył Ziemię van Diemena (późniejszą – od 1855 roku – Tasmanię). To wyspa u południowo-wschodnich wybrzeży kontynentu australijskiego, a zarazem najmniejszy stan Australii. W skład stanu Tasmania wchodzą też mniejsze wyspy w Cieśninie Bassa oraz wyspa Macquarie – pow. 128 km² (w południowej części Oceanu Spokojnego).
1904 – Amerykanin Benjamin Leroy Holt skonstruował pierwszy pojazd o napędzie gąsienicowym.
25 listopada
1835 – Urodził się Andrew Carnegie (zm. 11 sierpnia 1919) – amerykański przemysłowiec szkockiego pochodzenia, jeden z najbogatszych ludzi swego czasu na świecie. Swojego bogactwa użył do stworzenia wielu instytucji o istotnym znaczeniu dla kultury i nauki. Jego majątek w chwili śmierci ocenia się (w przeliczeniu na dzisiejszą walutę) na 298,3 mld dolarów. M.in. pieniądze Carnegiego zostały spożytkowane na założenie około 2500 bibliotek publicznych na całym świecie Carnegie libraries. Sfinansował również budowę słynnej dzisiaj sali koncertowej w Nowym Jorku – Carnegie Hall.
1885 – Utworzono kanadyjski Park Narodowy Banff, położony w południowo-zachodniej części prowincji Alberta. Jest to pierwszy kanadyjski park narodowy oraz drugi park narodowy w Ameryce Północnej (po Yellowstone z 1872 r.). Jest też trzecim historycznie parkiem narodowym na świecie (po Yellowstone i Royal NP w Australii z 1879 r.
1915 – Albert Einstein sformułował ogólną teorię względności (została opublikowana w następnym roku, 20 marca). Ta teoria wyjaśnia m. in. zjawisko grawitacji, zawiera nietrywialne treści fizyczne dotyczące koncepcji czasu, przestrzeni, geometrii czasoprzestrzeni, związków masy „bezwładnej” i „grawitacyjnej” oraz spostrzeżenia dotyczące równoważności grawitacji i sił bezwładności.
26 listopada
1937 – Urodził się Boris Borisowicz Jegorow (zm. 12 września 1994), pierwszy lekarz, który wykonywał swój zawód w Kosmosie. W oddziale kosmonautów od 26 maja do 14 października 1964 roku. W dniach 12–13 października 1964 roku uczestniczył w locie wielomiejscowego statku kosmicznego Woschod 1. Był najmłodszym członkiem trzyosobowej załogi dowodzonej przez Władimira Komarowa. Poznałem go osobiście.
1965 – Na orbicie okołoziemskiej umieszczono pierwszego francuskiego sztucznego satelitę Astérix. Wyniosła go rakieta typu Diamant A, która wystartowała z kosmodromu Hammaghir w Algierii. Francja stała się wtedy szóstym państwem posiadającym własnego satelitę na orbicie po ZSRR (Sputnik 1, 1957), USA (Explorer 1, 1958), Wielkiej Brytanii (Ariel 1, 1962) Kanadzie (Alouette 1, 1962) i Włoszech (San Marco 1, 1964) i trzecim, które wysłało go samodzielnie (satelitę brytyjskiego, kanadyjskiego i włoskiego wyniosły na orbitę rakiety USA).
1966 – We Francji, w miejscowości Saint-Malo, nad kanałem La Manche, uruchomiono pierwszą na świecie elektrownię pływową, tj. wykorzystującą regularnie powtarzające się podnoszenie i opadanie poziomu wody w oceanie. Prąd w tego typu elektrowniach wytwarza się dzięki przypływom i odpływom wód mórz i oceanów.
27 listopada
1826 – Angielski aptekarz John Walker wynalazł zapałki rozpalane poprzez potarcie o draskę. W 1855 Szwed Johan Edvard Lundström założył fabrykę zapałek w Jönköping. Jego zapałki miały łebki wykonane według pomysłu Johna Walkera, natomiast draski zawierały fosfor czerwony według pomysłu Böttgera z Frankfurtu. Lundström swoje zapałki umieszczał w stosowanych do dziś pudełkach z wysuwaną szufladką.
1895 – Alfred Nobel ufundował nagrodę swojego imienia.
1971 – Lądownik radzieckiej sondy Mars 2 jako pierwszy ziemski aparat dotknął powierzchni Marsa. Lądownik był zamknięty w specjalnym module opadania, wyposażonym w spadochron oraz ładunki wsteczne. Był wyposażony w dwie kamery telewizyjne i spektrometr oraz urządzenia do badania mechanicznych i chemicznych właściwości gruntu. Wewnątrz lądownika znajdował się prosty łazik. Spadochron jednak nie otworzył się i lądownik z dużą prędkością uderzył w powierzchnię planety.
28 listopada
1936 – Urodziła się dr Carol Gilligan – amerykańska feministka, psycholożka rozwojowa, filozofka, pisarka, badaczka zajmująca się teorią tzw. feminizmu różnicy. Jej najbardziej znana książka – In A Different Voice (1982) – w której rozwija koncepcję etyki troski, uważana jest za pionierską pracę w zakresie gender studies. Innymi słowy – od niej się wszystko zaczęło… Przez ponad 30 lat wykładała na Uniwersytecie Harvarda, gdzie w 1997 objęła katedrę jako pierwsza w historii tej uczelni profesor Gender Studies. Bardzo nielubiana przez tych katolików, którzy w ogóle wiedzą o jej istnieniu. Twierdzą oni, że ich badania wskazują na nikły związek albo jego brak pomiędzy rozwojem moralnym a płcią czy genderem wbrew wnioskom Gilligan. W ogóle jak wiadomo, gender to Belzebub (dla idiotów: to nie jest opinia autora niniejszej rubryki).
1954 – Zmarł w wieku 53 lat Enrico Fermi, włoski fizyk teoretyk, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1938 za wytworzenie w reakcjach z neutronami nowych pierwiastków promieniotwórczych. Był współtwórcą pierwszego na świecie reaktora jądrowego (Chicago) – zaprojektował go i uruchomił 2 grudnia 1942 – i bomby atomowej. W ostatnich latach życia był wraz ze Stanisławem Ulamem inicjatorem pierwszych doświadczeń komputerowych. Zmarł na raka żołądka.
1967 – Odkryty został (przez studentkę astronomii, Jocelyn Bell, pracującą wówczas w Cambridge w Anglii) pierwszy pulsar, czyli obiekt astronomiczny, wyróżniający się tym, że wysyła w regularnych niewielkich odstępach czasu impulsy promieniowania elektromagnetycznego (najczęściej promieniowanie radiowe). Początkowo przypuszczano, że obiekt ma sztuczne pochodzenie, ale hipoteza ta szybko upadła, a do 1998 odkryto ponad 1000 podobnych. W 2008 r. odkryto pierwszy pulsar wysyłający jedynie promieniowanie gamma.
29 listopada
1781 – Załoga płynącego na Jamajkę brytyjskiego statku niewolniczego Zong wyrzuciła za burtę 133 Afrykanów w celu otrzymania odszkodowania za niewolników „zaginionych na morzu”. Różne rzeczy robią tzw. cywilizowani ludzie dla pieniędzy. Także dziś, niestety.
1814 – W Londynie po raz pierwszy na świecie rozpoczęto drukowanie dziennika „The Times” na cylindrycznej maszynie konstrukcji Friedricha Koeniga (niemiecki inżynier i wynalazca, współzałożyciel – razem z Andreasem Friedrichem Bauerem – pierwszej w Niemczech, istniejącej do dziś fabryki maszyn drukarskich Koenig & Bauer AG, w skrócie KBA).
1947 – Na wniosek ONZ Palestyna została podzielona na część żydowską i arabską, które przekształciły się następnie w Izrael i arabską Palestynę. Rozpoczął się konflikt bliskowschodni, trwający do dziś. W starożytności obecna Palestyna nosiła nazwę Kanaan. Około XIII wieku p.n.e. zaczęły ją przemierzać wędrowne plemiona Hebrajczyków. W XII wieku p.n.e. na jej wybrzeżu osiedlili się Filistyni. Pod koniec XI wieku p.n.e. powstało na jej terytorium królestwo żydowskie, które wkrótce uległo rozbiciu na królestwa: Izrael i Judę. Zdobyta przez siły brytyjskie podczas pierwszej wojny światowej stała się w 1920 roku brytyjskim mandatem, pierwotnie wraz z terytorium wydzielonej z niej w 1922 r. Transjordanii.
30 listopada
1786 – Wielki książę Toskanii Leopold II Habsburg, wprowadzając w życie reformę prawa karnego (kodeks karny dla Toskanii – Leopoldina), zniósł jako pierwszy karę śmierci oraz wszelkie kary cielesne i hańbiące.
1926 – Urodził się Andrew V. Schally, amerykański biochemik i lekarz pochodzenia polskiego, laureat Nagrody Nobla. Jest synem Kazimierza (generała Wojska Polskiego, szefa gabinetu prezydenta Mościckiego) i Marii z Łąckich. W 1975 otrzymał Nagrodę Laskera, a w 1977 – Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny za odkrycie zjawiska wydzielania hormonów w podwzgórzu mózgu oraz badanie ich budowy i czynności, co zapoczątkowało neuroendokrynologię. Dr h. c. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obywatel USA od roku 1962. Studiował i doktoryzował się w Kanadzie.
1979 – Ukazał się album The Wall zespołu Pink Floyd.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
