2017-06-16.
Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
13 czerwca
1762 – Zmarła Dorothea Christiane Erxleben z domu Leporin (ur. 13 listopada 1715), która była pierwszą dyplomowaną lekarką niemiecką. Chociaż prowadziła praktykę lekarską, to inni lekarze krytykowali ją za brak formalnego wykształcenia. Jako protest przeciwko tej sytuacji napisała w 1740 rozprawę, w której wskazała, że odmawianie kobietom dostępu do nauki jest marnotrawstwem ich możliwości i szkodliwą społecznie niesprawiedliwością. W styczniu 1754 przedstawiła na uniwersytecie pracę doktorską, którą obroniła podczas egzaminu w dniu 6 maja tego samego roku (potrzebna do tego była zgoda króla). Była pierwszą Niemką, która uzyskała stopień naukowy doktora medycyny.
Pierwsza fotografia barwna, wykonana przez Maxwella w 1861 roku
1831 – Urodził się James Clerk Maxwell, (zm. 5 listopada 1879) – szkocki fizyk i matematyk. Autor wielu wybitnych prac z zakresu elektrodynamiki, kinetycznej teorii gazów, optyki i teorii barw. Maxwell dokonał unifikacji oddziaływań elektrycznych i magnetycznych, to znaczy udowodnił, że elektryczność i magnetyzm są dwoma rodzajami tego samego zjawiska – elektromagnetyzmu. Wprowadzone przez niego w 1861 roku równania Maxwella pokazały, że pole elektryczne i magnetyczne rozchodzą się w próżni z prędkością światła w postaci fali. Maxwell odkrył też, że kolorową fotografię można wykonać za pomocą czerwonych, niebieskich i zielonych filtrów optycznych. Pierwszą fotografię barwną zaprezentował w 1861 roku. Fotografia przedstawiała wstążkę tartanu.
1956 – Po 72-letniej okupacji wojska brytyjskie opuściły strefę Kanału Sueskiego, zaś w Paryżu rozegrano pierwszy finał piłkarskiego Pucharu Europy, w którym Real Madryt pokonał francuski Stade Reims 4:3.
14 czerwca
1864 – Urodził się Alois Alzheimer (zm. 19 grudnia 1915) – niemiecki lekarz psychiatra i neuropatolog, profesor psychiatrii Uniwersytetu Wrocławskiego. 3. listopada 1906 roku Alzheimer przedstawił na posiedzeniu Towarzystwa Neuropsychiatrii Południowo-Zachodnich Niemiec w Tybindze przypadek „specyficznej choroby kory mózgowej”) u zmarłej 56-letniej pacjentki, Auguste Deter. Określenia „choroba Alzheimera” użyto po raz w podręczniku psychiatrii z 1910 roku. Oficjalnie nazwa ta została przyjęta na kongresie lekarzy w Lozannie w 1967 roku.
1876 – Zmarł Elkanah Billings, kanadyjski geologii i pierwszy w tym kraju paleontolog (ur. 5 maja 1820). Przez trzy lata wydawał pismo Ottawa Citizen, w którym opublikował serię artykułów popularnonaukowych. Powołał w 1856 roku nowy miesięcznik naukowy The Canadian Naturalist and Geologist. Opisał po raz pierwszy ponad 520 rodzajów skamieniałości.
UNIVAC-1
1951 – Pokazano pierwszy komercyjny komputer w dziejach, UNIVAC-1, zaprojektowany i zbudowany przez Johna Eckerta i Johna Mauchly w założonej przez nich firmie Eckert-Mauchly Computer Corporation. Została ona w międzyczasie wykupiona w 1950 r. przez Remington Rand. W sumie sprzedano ok. 40 egzemplarzy tego urządzenia. Maszyna zasłynęła prognozą zwycięstwa prezydenta Dwighta Eisenhowera w 1952 r., jeszcze przed zamknięciem punktów wyborczych.
15 czerwca
Fourcroy
1755 – Urodził się hrabia Antoine Francois Fourcroy, (zm. 16 grudnia 1809), francuski chemik. Był współtwórcą nomenklatury związków chemicznych. Zwalczał teorię flogistonu oraz propagował teorię Antoine’a Lavoisiera. Był profesorem École Polytechnique w Paryżu.
1880 – Opatentowano w USA po raz pierwszy (potem patentowano różne udoskonalenia) maszynkę do golenia. Patent otrzymali bracia Frederick i Otto Kampfe z Nowego Jorku, którzy zaraz spieniężyli swój wynalazek. Dlaczego powszechnie za wynalazcę urządzenia uchodzi dziś niejaki King Camp Gillette w roku 1904? Otóż w maszynce braci Kampfe ostrza były montowane tylko po jednej stronie, a ich montaż w maszynce był utrudniony (ponieważ wymagały pocięcia żyletki na kawałki). Maszynka pana Gilette była po prostu znacznie prostsza i zrobiła w świecie furorę.
1995 – Zmarł John Vincent Atanasoff (ur. 4 października) – amerykański inżynier-informatyk pochodzenia bułgarskiego, uznawany za twórcę elektronicznego specjalizowanego komputera lampowego. maszyny ABC (Atanasoff-Berry Computer), którą zbudował w roku 1939 w Iowa State University wspólnie z asystentem, Cliffordem Berrym. Maszyna była przeznaczona do rozwiązywania układów równań algebraicznych liniowych. ABC – wielkości sporego biurka – pracowała bardzo wolno i wymagała stałego nadzoru człowieka-operatora, ale i tak była około 1000 razy szybsza od stosowanych wówczas urządzeń mechanicznych. Zastosowano w niej dwójkowy system liczbowy, a maszyna nie była programowalna. Koszt budowy wyniósł… 650 dolarów (ówczesnych; dziś odpowiadałoby to 11 500 dolarów; też niewiele…).
16 czerwca
Barbara McClintock w roku 1947
1902 – Urodziła się Barbara McClintock (zm. 2 września 1992) – amerykańska genetyczka, laureatka Nagrody Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny w roku 1983 za odkrycie transpozonów (sekwencja DNA, która może przemieszczać się na inną pozycję w genomie tej samej komórki). Jej odkrycia, wyprzedzające ówczesną naukę, zostały potwierdzone dopiero w latach 70. (odkryto wtedy geny wędrujące u bakterii) i pozwoliły wyjaśnić, w jaki sposób bakterie przekazują sobie geny oporności na antybiotyki. Jeśliby istniała jakakolwiek lista największych uczonych wszechczasów – miałaby murowane miejsce w pierwszej dziesiątce.
1911 – Powstała firma Computing-Tabulating-Recording Company (CTR), która od 1924 roku nazywa się IBM. Była ona z kolei „córką” założonej w 1896 roku przez konstruktora maszyn analityczno-liczących (poprzedników komputera) Hermana Holleritha firmy Tabulating Machine Co., która połączyła się tego dnia z dwiema innymi – Computing Scale Company i International Time Recording Company.
1977 – W wieku 65 lat zmarł na raka Wernher Magnus Maximilian von Braun (ur. 23 marca 1912 w Niemczech) niemiecki uczony, jeden z czołowych konstruktorów rakiet i pionierów podboju kosmosu; podczas II wojny światowej współtwórca pocisków balistycznych V-2, członek partii nazistowskiej, oficer SS; po wojnie czołowy współtwórca programu kosmicznego Stanów Zjednoczonych. Von Braun pracował przy projektowaniu pocisku balistycznego średniego zasięgu Redstone. Na podstawie tej konstrukcji stworzono następnie rakietę Jupiter C, która 31 stycznia 1958 roku wyniosła na orbitę pierwszego amerykańskiego sztucznego satelitę Ziemi Explorer 1. Von Braun został zatrudniony w powstałej w 1958 NASA, stając się pierwszym dyrektorem Centrum Lotów Kosmicznych w Alabamie.
17 czerwca
1867 – Tego dnia urodził się człowiek, którego nazwiska pewno nie słyszeliście – John Robert Gregg (zm. 23 lutego 1948 r.) – irlandzki nauczyciel, wydawca, filantrop i wynalazca bardzo niegdyś popularnego systemu stenograficznego o nazwie Gregg Shorthand, opartego na angielskiej metodzie geometrycznej, zawierającej jednocześnie wszystko, co najlepsze z dotychczasowych osiągnięć stenografii. Zamiast na prostych formach geometrycznych oparł się na elipsach jako podstawowych wzorcach kształtów, a połączenia między znakami wywodził tak, aby były zgodne z ruchami piszącej ręki. Jednocześnie zarzucił pogrubianie (czyli cieniowanie). Dziś, w dobie rejestratorów dźwięku i programów do bezpośredniego przetwarzania dźwięku na tekst – stenografia straciła znaczenie, ale przez cały poprzedni wiek była ogromnie ważną metodą dokumentowania mowy.
Jazda na bicyklu nie jest łatwa…
1881 – Zmarł w wieku 51 lat James Starley, brytyjski wynalazca i przedsiębiorca, uważany za ojca przemysłu rowerowego. Początkowo pracował jako ogrodnik, potem usprawniał i produkował proste maszyny rolnicze, by wreszcie zacząć produkować bicykle. Model Ariel (1871) był pierwszym bicyklem całkowicie metalowym. Patent Starleya na koła szprychowe zrewolucjonizował branżę.
1885 – Do Nowego Jorku przybyła z Francji (we fragmentach) Statua Wolności. Ten monumentalny neoklasycystyczny obiekt został wzniesiony w latach 1884–1886 według projektu Frédérica Auguste’a Bartholdiego, Gustawa Eiffela (konstrukcja) i Richarda Morrisa Hunta (postument). Jest to dar narodu francuskiego dla narodu amerykańskiego, upamiętniający przymierze obu narodów w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W 1924 uznany za narodowy pomnik USA, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1984.
18 czerwca
Obraz kwazara 3C 273 otrzymany za pomocą Teleskopu Kosmicznego Hubble’a.
1926 – Urodził się Allan Rex Sandage (zm. 13 listopada 2010 r.) – astronom amerykański. Jako pierwszy wyliczył z dużą dokładnością stałą Hubble’a i wiek Wszechświata. W 1960 roku dokonał pierwszej identyfikacji kwazara 3C 273 (gwiazdy emitującej promieniowanie radiowe) z obiektem optycznie widzialnym.
1965 – Wystrzelono pomyślnie w USA rakietę Titan 3C, pierwszą w historii, w której dołączono dopalacze na paliwo stałe, za pomocą których rakieta wynoszona była w przestworza; po ich odłączeniu załączany był silnik 1. stopnia. Była to największa amerykańska wojskowa rakieta nośna w latach 1965-1982. Tytan to pierwsza standardowa rakieta służąca do umieszczania sztucznych satelitów Ziemi na niskich orbitach (160-400 km), silnie spłaszczonych, eliptycznych (7500-96 000 km) – oraz na orbicie geostacjonarnej.
2014 – Zmarła Stephanie Louise Kwolek (ur. 31 lipca 1923– amerykańska chemiczka polskiego pochodzenia – właściwe nazwisko rodowe jej ojca to Chwałek). Wynalazła w ok. roku 1964 kevlar – polimer o ogromnej wytrzymałości na rozciąganie (kamizelki kuloodporne!), pięciokrotnie wytrzymalszy od stali oraz dużo lżejszy. W 1999 roku za całokształt dokonań (wynalezienie kevlaru, a także syntetyków takich jak lycra czy spandex) otrzymała Lemelson-MIT Lifetime Achievement Award. Była posiadaczką 28 patentów.
19 czerwca
Pascalina
1623 – Urodził się Blaise Pascal (zm. 19 sierpnia 1662 w Paryżu) – francuski matematyk, fizyk i filozof religii. Miał znaczący wkład w konstrukcję mechanicznych kalkulatorów (ok. 1645 zbudował słynny „sumator Pascala”, zwany Pascaliną) i mechanikę płynów; sprecyzował także pojęcia ciśnienia i próżni, uogólniając prace Torricellego. Już jako szesnastolatek napisał pracę obejmującą zagadnienia geometrii rzutowej, później zaś wraz z Pierre’em de Fermatem rozważał kwestie teorii prawdopodobieństwa, wywierając tym samym niemały wpływ na rozwój nowoczesnej ekonomii i nauk społecznych. W wieku 31 lat porzucił działalność naukową, poświęcając się filozofii i teologii. Z tego okresu jego życia pochodzą dwa najbardziej znane dzieła Pascala: Prowincjałki i Myśli.
1965 – Zmarł w wieku 72 lat James Bertram Collip (ur. 20 listopada 1892) – kanadyjski biochemik i fizjolog. Wchodził w skład zespołu naukowców (wraz z Frederickiem Bantingiem, Charlesem Bestem i Johnem Macleodem) z Uniwersytetu Toronto, którzy odkryli insulinę. Na skutek konfliktów w zespole, w roku 1923 Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny została przyznana tylko Bantingowi i Macleodowi. Ponieważ Banting uważał, że Best niesłusznie został pominięty, podzielił się z nim pieniędzmi ze swojej części nagrody; w odpowiedzi na to, to samo zrobił Macleod w stosunku do Collipa. Jednak mimo to Best i Collip są powszechnie zapomniani jako współtwórcy tego osiągnięcia naukowego.
1987 – Sąd Najwyższy USA zdecydował, że obowiązujący w Luizjanie od 1981 „Creationism Act”, zakazujący nauczania w szkołach pierwszego i drugiego stopnia teorii ewolucji bez wspominania o boskim akcie stwórczym – jest niekonstytucyjny. Stan się od tego orzeczenia odwoływał, ale przegrał i apelację. Bardzo trudno dobić ciemnotę…
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.
