16.08.2026
To nie jest kolejna monografii ks. prof. dra hab. Adama Świeżyńskiego, autora wielu książek. To książka księdza katolickiego poświęcona żydowskiemu myślicielowi pt. Księga światów Tobiasza Kohna. Między wiedzą naukową a religijną mądrością. Dlatego trzeba od razu powiedzieć, że jest to dzieło wyjątkowe, owoc niezwykłej dociekliwości i rzetelności badawczej. Jej głównym atutem jest skrupulatne zrekonstruowanie biografii i twórczości jednego z najznakomitszych umysłów naukowych i religijnych ukształtowanych w ramach tradycji żydowskiej w XVII i XVIII wieku. Dokonanie tym istotniejsze, że dotyczy myśliciela prawie całkowicie zapoznanego. Składa się z trzech rozdziałów, z których każdy stanowi zamkniętą całość znakomicie odmalowującą syntetyczny portret głównego bohatera, czyli Tobiasza Kohna (1652-1729). Książka jest niejako obramowana wprowadzeniem i zakończeniem, a całość jest zwieńczona dwoma użytecznymi dodatkami: kalendarium życia Tobiasza Kohna i szczegółowy spis treści jego głównego dokonania Dzieła Tobiasza. Jak się czytelnik książki przekona i jedno, i drugie jest niezwykle użyteczne przy lekturze całości, gdyż zarówno najważniejsze etapy życia jak i okoliczności powstania dzieła mają znaczenie dla jego zrozumienia. Autor dołączył również wyczerpującą bibliografię wszystkich tekstów samego Tobiasza Kohna, dzieł mu poświęconych jak i opracowań tematycznych związanych z poruszanymi w pracy zagadnieniami styku nauki i religii, zwłaszcza judaizmu. Dla każdego zainteresowanego okresem wczesnej nowożytności twórczość i odziaływanie tego oryginalnego myśliciela (jego dzieło było chętnie czytane przez różne wspólnoty żydowskie i wznawiane) będzie znacznym wzbogaceniem nie tylko wiedzy, ale i sposobu użytkowania nauki. Zwłaszcza zapoznanie się z jego głównym i encyklopedycznym, napisanym w języku hebrajskim utworem – Dziełem Tobiasza (Maase Tobia pierwsze wydanie w Wenecji w 1707) może się okazać prawdziwym szokiem poznawczym. Z jednej bowiem strony jest to dzieło umysłu konserwatywnego i religijnego, a z drugiej otwartego na nowinki naukowe. Krótko mówiąc lektura Księgi światów Tobiasza Kohna to prawdziwe naukowe odkrycie. Podobnie badacz zainteresowany splotem religii, polityki, nauki i kultury odnajdzie zarówno w życiu Tobiasza Kohna jak i w jego twórczości nie tylko ważne dopełnienie dotychczasowej wiedzy, ale w wielu aspektach będzie zmuszony skorygować swoje wyobrażenie o tamtej epoce.
Okaże się bowiem, że nie tylko Baruch Spinoza (1632-1677), wykluczony ze wspólnoty żydowskiej w Amsterdamie w 1656 roku za nieprawomyślne, czy wręcz heretyckie poglądy, czy Szabtaj Cwi (1626-1676), najbardziej rozpoznawalny fałszywy mesjasz, który zawiódł nadzieje swoich zwolenników przechodząc na islam, ale również Tobiasz Kohn, całe życie broniący konserwatywnego judaizmu, jest integralną częścią europejskiej i nie tylko europejskiej historii tej religii. Kohn, jak się bowiem okazuje, reprezentuje tradycję żydowską nie tylko w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, skąd pochodził jego ojciec i gdzie on sam spędził ważne dla niego lata formacyjne w Krakowie, ale i Europy, gdzie się kształcił w takich miastach jak Frankfurt nad Odrą i Padwa, ale nawet w Imperium Osmańskim, w którym działał przez blisko trzydzieści lat (1685-1715) w Istambule na dworze kilku sułtanów na przełomie XVII i XVIII wieku. Wszędzie nie tylko zaznaczył swoją obecność, ale również pozostawił na ten temat ciekawe obserwacje, które powinny być nieodzownym punktem odniesienia dla zrozumienia tamtego czasu. Od razu trzeba zaznaczyć, że jest to pierwsze tak wszechstronne ujęcie Dzieła Tobiasza w ogóle, a nie tylko w języku polskim.
Jednak nim przejdziemy do omówienia interesującej nas monografii musimy słów kilka napisać o jej autorze i jego dotychczasowych dokonaniach, gdyż nie jest rzeczą oczywistą, że polski ksiądz katolicki zajmuje się piszącym głównie po hebrajsku autorem żydowskim, który nawet w historiografii judaizmu pojawił się tylko akcydentalnie. Postawmy więc pytanie jak to się stało, że ks. Adam Świeżyński, znany z takich wcześniejszych książek, pisanych zarówno w języku polskim jak i angielskim, jak Tajemnice natury. Zarys filozofii przyrody (2009), The Philosophy of Human Death. An Evolutionary Approach (2009), Filozofia cudu. W poszukiwaniu adekwatnej koncepcji zdarzenia cudownego (2012), God and Nature. Selected Issues in the Philosophy and Theology of Nature (2014), Tajemnice Natury. Zarys filozofii przyrody (2019) tworzonych z pozycji katolickich, czy szerzej chrześcijańskich, zajął się tak gruntownie myślicielem żydowskim. Otóż we wspomnianych wyżej publikacjach widoczne jest otwarcie na perspektywy uniwersalistyczne i przekraczające granice jednego światopoglądu. Można więc powiedzieć, że „odkrycie” żydowskiego myśliciela Tobiasza Kohna było czymś całkiem zrozumiałym, a nawet oczywistym dla kogoś nawykłego do przekraczania granic własnej kultury i religii. Być może jest to też próba konfrontacji problemów wcześniej napotkanych w analizach styku chrześcijaństwa i ustaleń naukowych. Chodzi przede wszystkim o wynikłe z tego napięcia, a nawet konflikty, których rozwiązanie nie jest ani proste, ani jednoznaczne.
Pierwszym sygnałem tych nowych zainteresowań był artykuł z 2018 roku „Między spotkaniem a konfliktem. Filozofia przyrody i przyrodoznawstwo w ujęciu przedstawicieli myśli żydowskiej z XVI i XVII wieku” opublikowany w piśmie Medycyna Nowożytna. Studia nad kulturą medyczną, a którego część poświęcona była recepcji systemu Kopernikańskiego przez Kohna. Kilka lat później na 16. Warsztatach Filozofii Przyrody (Sekcja Filozofii Przyrody i Nauk Przyrodniczych PTF, Kraków 15-18.06.2023), Śnieżyński wygłosił referat „Kopernik jako ‘pomiot Szatana’. Tobiasa Kohna odrzucenie heliocentryzmu”, który w całości poświęcił recepcji systemu Kopernikańskiego przez Kohna. Ten sam temat pojawił się w roku 2024 w artykule „Kopernik jako ‘pomiot szatana’. Tobiasza Kohna odrzucenie heliocentryzmu”, opublikowany w czasopiśmie Więź. W tym samym roku Świeżyński na Ogólnopolskiej konferencji „Filozofia, sztuka, medycyna” (Uniwersytet Gdański, Instytut Filozofii, Gdańsk 17-18.04.2024) wygłosił referat „Wizualizacja i znaczenie metafory człowieka jako domu” poświęcony metaforze człowieka-domu u Kohna”. Dodajmy jeszcze do tego artykuły dotyczące poprzedników Kohna, o których mowa jest w książce (Juda Loew, Dawid Gans, Józef Salomon Delmedigo). I jeszcze kilka tytułów, tym razem po angielsku; w 2019 roku pochodzi artykuł „Historia divina i historia naturalis w myśli Judy Loewa”, opublikowany w piśmie online Humaniora, zaś z lat 2021-2022 mamy tekst „Historia divina and historia naturalis: Maharal’s view on science and religion”, ze zbiorowego tomu18 Studies in Science and Theology.
Dorzućmy jeszcze na koniec artykuł z 2023 roku „The Reception of the Copernican Universe by Representatives of 17th-century Jewish Philosophy and Their Search for Harmony Between the Scientific and Religious Images of the World (David Gans and Joseph Solomon Delmedigo)” ogłoszony w Rocznikach Filozoficznych, i już całkiem na koniec nieco bardziej popularne ujęcie tematu w artykule w Teologii Politycznej również w roku 2023 „O pierwszej judaistycznej recepcji modelu kopernikańskiego”. Te informacje bibliograficzne nie tylko rzucają dodatkowe światło na tytułową monografię Księga światów Tobiasza Kohna. Między wiedzą naukową a religijną mądrością, ale pokazują, że jest ona niejako zwieńczeniem dotychczasowych poszukiwań badacza dobrze obeznanego z tematem.
Przechodząc do samej monografii,o należy stwierdzić, że została napisana językiem jasnym, zwięzłym i zrozumiałym również dla czytelnika nieznającego specjalistycznej terminologii z zakresu medycyny, filozofii i historii religii. Nie jest też przeciążona faktografią, ale przedstawia to, co konieczne dla zrozumienia życia i dokonań Tobiasza Kohna. Urodzony w Metzu w 1652 roku, został wcześnie osierocony (ojciec Mojżesz umiera w 1659, a matka Feige w 1666) i jako nastolatek wraca do Rzeczpospolitej Obojga Narodów, by w Krakowie zanurzyć się w studiach nad Talmudem. Po 10 latach znów wyjeżdża, tym razem na studia medyczne do Frankfurtu nad Odrą w 1678 roku by po trzech latach przenieść się do najsłynniejszego bodajże wówczas uniwersytetu medycznego w Padwie, gdzie w 1683 roku zdobywa podwójny doktorat z medycyny i filozofii. Po studiach wraca do Polski, gdzie zatrzymuje się zaledwie na dwa lata i już w 1685 roku wyjeżdża do Konstantynopola, gdzie z nielicznymi przerwami przebywa do 1715 roku. Ostatnie kilkanaście lat spędza w Jerozolimie, gdzie umiera w 1729 roku. O tym wszystkim dowiadujemy się z pierwszego rozdziału „Wędrówka za wiedzą w poszukiwaniu mądrości”.
Okazała się ona nader owocna, o czym przekonuje nas dokładny rozbiór głównego dzieła w rozdziale drugim. Szczególne intrygującym, a nawet bulwersującym aspektem Dzieła Tobiasza jest radykalne odrzucenie systemu kopernikańskiego, którego twórcę Kohn nazywa wręcz „pomiotem szatana”. Śnieżyński zaleca jednak ostrożność w nazbyt pospiesznym osądzeniu tego mocnego określenia podejmując niezwykle subtelną hermeneutykę pozwalającą zrozumieć strategie epistemologiczne autora zawieszonego między podziwem dla osiągnięć nauki i wiernością tradycji. Ostatni rozdział jest udaną próbą wejścia w dwa, tylko pozornie niekompatybilne światy nauki i religii. Jestem przekonany, że rekonstrukcja systemu myślowego Tobiasza Kohna jest czymś więcej niż tylko archeologiczną ciekawostką z historii nauki, a zwłaszcza z dziejów recepcji systemu heliocentrycznego, czy wdrażania w praktykę medyczną najnowszych odkryć anatomii człowieka. Stanowi bowiem wgląd w pełną napięć i dramatycznych zwrotów biografię autora, który nie tylko przykuwał uwagę swoich współczesnych, ale z powodzeniem włączył się w dzieło naprawy świata (udział w negocjacjach, dotyczących spłaty zadłużenia wspólnoty aszkenazyjskiej w Jerozolimie w 1725 roku). A wszystko zgodnie z żydowską zasadą tikkun olam. Było to więc życie nie tyle intelektualisty oderwanego od świata, ale w pełni zanurzonego w jego bólach i radościach.
Podsumowując należy stwierdzić, że monografia pt. Księga światów Tobiasza Kohna. Między wiedzą naukową a religijną mądrością Adama Świeżyńskiego, opublikowana w 2026 roku przez Wydawnictwo Naukowe UKSW w Warszawie oraz Wydawnictwo Liberi Libri, powinna stać się lekturą obowiązkową dla każdego, kto jest zainteresowany przywróceniem tytułowego myśliciela europejskiej tradycji naukowej i jej związkom z religią żydowską, która jest jej integralną częścią. Należy też mieć nadzieję, że stanie się punktem wyjścia do tak potrzebnej Polsce debaty na temat jakości refleksji naukowej, która powinna nawiązać partnerski z nowoczesną myślą humanistyczną. Można też powiedzieć, że myśl Tobiasza Kohna skrywa olbrzymi potencjał międzyreligijny i międzykulturowy w tym najszlachetniejszym tego słowa znaczeniu, tzn. umożliwia powrót do wspólnych źródeł tradycji religijnej otwartej na inne kultury i przede wszystkim na nowe odkrycia naukowe. Szczególnie powinni sięgnąć po nią koledzy autora, księża katoliccy, którzy mienią się znawcami judaizmu i jego świętych ksiąg. Czytając wynurzenia niektórych z nich, nie mogę się oprzeć wrażeniu, że znacznie pilniej czytają Protokoły mędrców Syjonu niż Biblię.
