16.02.2021
Kolejny tydzień (17-23 lutego) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
17 lutego
1864 – Wojna secesyjna: na redzie portu Charleston w Karolinie Południowej okręt podwodny Konfederatów „H.L. Hunley” przeprowadził pierwszy w dziejach udany atak na okręt wroga, należący do floty Unii USS „Housatonic”. W wyniku starcia obie jednostki zatonęły.
1980 – Leszek Cichy i Krzysztof Wielicki dokonali pierwszego zimowego wejścia na Mount Everest.
1996 – Komputer Deep Blue (IBM) pokonał w sześciomeczowym pojedynku szachowym (4:2) aktualnego mistrza świata, Gary’ego Kasparowa. Po raz pierwszy maszyna wygrała w tę grę z człowiekiem.
18 lutego
3102 p.n.e. – Początek Kalijugi, ery żelaznej, czwartej i ostatniej (najgorszej) epoki w dziejach obecnego świata według wierzeń hindusów, zapoczątkowanej bitwą na polu Kuru opisaną w Mahabharacie. Oznacza to, że od ponad 5000 lat nasza cywilizacja się psuje. Czasami i w niektórych miejscach wygląda na to, że to prawda.
1916 – W więzieniu Sing Sing w Ossing w stanie Nowy Jork został stracony na krześle elektrycznym zabójca kochanki w ciąży, pochodzący z Niemiec były wikary nowojorskiej parafii św. Bonifacego Hans Schmid. Jest to jedyny duchowny katolicki, na którym w USA wykonano wyrok śmierci.
1930 – Amerykański astronom, Clyde Tombaugh, odkrył Plutona. Od odkrycia do 2006 roku Pluton oficjalnie był uznawany za dziewiątą planetę Układu Słonecznego. 24 sierpnia 2006 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna odebrała Plutonowi status planety, co oznacza, że Układ Słoneczny liczy 8 planet.
19 lutego
1473 – Urodził się Mikołaj Kopernik (zm. 1543), polski astronom, matematyk, ekonomista, lekarz, strateg wojskowy, tłumacz bizantyjskiego pisarza Teofilakta Symokatty na język łaciński, autor łacińskiego poematu Septem Sidera (Siedem Gwiazd).
1819 – Brytyjski żeglarz William Smith odkrył Szetlandy Południowe w Antarktyce. Największą wyspę archipelagu nazwał Wyspą Króla Jerzego.
1989 – W Sztokholmie otwarto halę widowiskowo-sportową Globen, największy kulisty obiekt na świecie. Budynek ma średnicę 110 m i 85 m wysokości, a jego objętość wynosi 600 000 m sześć. Konstrukcja ze stali, betonu i szkła spoczywa na 48 wygiętych stalowych filarach. Podczas meczu hokejowego wewnątrz areny jest miejsce dla 13 850 osób, zaś podczas koncertu lub przedstawienia 16 000 osób. Ciekawe, kto pobije ten rekord: Chiny czy Katar?
20 lutego
1872 –– Cyrus W. Baldwin otrzymał patent w USA na elektryczną windę hydrauliczną z pionową przekładnią, która została zainstalowana w hotelu Stephens Hotel w Nowym Jorku (nr 123 761). W patencie opisano „zawieszanie i obsługiwanie wózka windy od spodu lub jego platformy”. Dołączono urządzenia zabezpieczające, aby zapobiec upadkowi w przypadku awarii urządzeń do zawieszania. Baldwin przedstawił również cechy projektowe mające na celu ograniczenie przenoszenia dźwięków do pozostałej części budynku.
1935 – Żona kapitana norweskiego statku wielorybniczego Caroline Mikkelsen została pierwszą kobietą, która postawiła nogę na Antarktydzie.
1947 – Wystrzelona przez Amerykanów rakieta V2 po raz pierwszy w historii wyniosła w przestrzeń kosmiczną (na wysokość 109 km) zwierzęta (muszki owocowe).
21 lutego
1674 – Urodził się Jethro Tull, angielski agronom, jeden z pionierów tej nauki. Przyczynił się do modernizacji uprawy roli i upowszechnienia oraz rozwoju narzędzi rolniczych. Skonstruował m.in. siewnik w 1701, pozwalający na zagłębianie nasion w ziemi na zadanej głębokości i sianie ich w rzędach. Wynalazł też konne narzędzie do plewienia chwastów.
1886 – Stary dowcip: dawno temu źle o kimś mówiąc, powiadaliśmy „o nim tylko Wasserman wyraża się dodatnio”. Ów Wasserman – przepraszam, August von Wasserman – urodził się właśnie tego dnia. Był to niemiecki bakteriolog, który odkrył w 1906 roku odczyn, stosowany przy diagnostyce kiły. Wynik dodatni odczynu oznacza duże prawdopodobieństwo syfilisu – stąd wspomniane przysłowie. Był uczniem słynnego Roberta Kocha, odkrywcy bakterii wąglika, cholery i gruźlicy.
1947 – zademonstrował światu swój wynalazek o nazwie polaroid, rodzaj aparatu fotograficznego, umożliwiającego niemal natychmiastowe wywołanie zdjęcia. Polaroidy miały swój okres świetności, po triumfie fotografii cyfrowej straciły znaczenie. W roku 2008 produkcję polaroidów i filmów do nich na pewien czas wstrzymano.
22 lutego
1903 – Wybrańcy bogów umierają młodo – powiada znane przysłowie. Frank Plumpton Ramsey, urodzony tego dnia, żył zaledwie 26 lat, ale zostawił po sobie ogromną spuściznę. Był to angielski filozof, matematyk, logik i ekonomista. Jego trwałym wkładem w ekonomię były m.in. badania nad zachowaniem się podmiotów monopolistycznych w sytuacji, gdy celem do osiągnięcia jest maksymalne zadowolenie konsumentów przy jednoczesnym pokryciu swoich kosztów. Matematycy specjalizujący się w teorii grafów znają z kolei ważne „liczby Ramseya”, których wyznaczanie jest piekielnie trudne. Jego prace miały ogromny wpływ na poglądy słynnego ekonomisty Johna Keynesa. Chorował na wątrobę, z tego powodu operowano go w roku 1929. Nieskutecznie.
1949 — Zmarł w wieku 75 lat Félix d’Hérelle, kanadyjsko-francuski (urodzony w Montrealu) bakteriolog, odkrywca bakteriofagów, czyli wirusów atakujących bakterie. Kandydował z tego tytułu do Nagrody Nobla, ale jej ostatecznie nie dostał. Ściślej biorąc, nie on je odkrył (bo dokonał tego Anglik Frederick Twort), ale jako pierwszy wyizolował i pierwszy zastosował tzw. kurację fagową do walki z chorobą. Dzięki jego pracom śmiertelność ubogich w Indiach na cholerę spadła z 60 do 8 procent. Po odkryciu antybiotyków terapia fagowa straciła na znaczeniu.
1995 – Steve Fossett, amerykański milioner i podróżnik, zakończył pierwszy przelot balonem na gorące powietrze nad Pacyfikiem (ok. 9600 km). Miał całą masę innych dokonań, m.in. w 2000 roku odrzutowcem Cessna Citation dwukrotnie okrążył Ziemię, za każdym razem z rekordową prędkością; w 2002 roku okrążył samotnie kulę ziemską balonem; 5 kwietnia 2004 wraz z 12-osobową załogą na pokładzie ogromnego katamaranu Cheyenne opłynął kulę ziemską w 58 dni i 9 godzin; w dniach 8–11 stycznia 2005 samotnie pilotując samolot GlobalFlyer pokonał dystans 42 467,5 km. Wystartował z Przylądka Canaveral na Florydzie i dwukrotnie przeleciawszy nad Atlantykiem wylądował na lotnisku w Bournemouth (na południowym wybrzeżu Anglii). Lot trwał 76 godzin i 45 minut i odbył się bez międzylądowania, samolot nie tankował także w powietrzu. Po lądowaniu pozostało mu 90 kg paliwa (z 8210 kg zatankowanych przed startem); w 2005 roku jako pierwszy człowiek, samotnie, bez międzylądowań i bez uzupełnienia paliwa, obleciał świat w czasie 67 godzin. Zginął w katastrofie prywatnego samolotu w roku 2007.
23 lutego
1884 – Urodził się w Warszawie Kazimierz Funk (zm. 1977 w USA), twórca nauki o witaminach (to on zresztą wprowadził to słowo do języka). W 1939, po wybuchu II wojny światowej, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie pozostał do końca życia. W ostatnim okresie życia Funk zajmował się badaniem przyczyn raka.
1855 – Myślę czasem, że trochę tu za dużo matematyków w tej rubryce. Ale jak tu nie odnotować śmierci tego dnia Carla Friedricha Gaussa, „Księcia matematyków”, „tytana nauki” (tak go nazywano)? Gauss był Niemcem, jego dorobek obejmuje niemal wszystkie dziedziny ówczesnej matematyki, a poza tym astronomię, fizykę i geodezję. Pierwszym jego ważnym odkryciem było podanie sposobu konstrukcji siedemnastokąta foremnego przy użyciu cyrkla i linijki i podanie warunków, żeby – w ogólnym przypadku – podobna konstrukcja była możliwa. A potem już poszło… Twierdzeń i pojęć noszących jego nazwisko są dziesiątki, jeśli nie setki.
1997 – Doniesiono o pierwszy udanym sklonowaniu ssaka; była nim słynna owca „Dolly”, która żyła do 14 lutego 2003 roku. Dolly została sklonowana przez naukowców z Instytutu Roslin we wsi Roslin pod Edynburgiem w Szkocji – Iana Wilmuta i Keitha Campbella wraz z zespołem. Ale przed nią sklonowano już w 1952 roku żabę, a w 1963 – karpia. W 2000 roku sklonowano małpę.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
Sprawa z H.L.Hunley jest o tyle niejasna, że poprzednio już tonął kilka razy w tym raz przekręcił się dnem do góry. Tak miał. Także po udanym ataku (wbił we wroga minę na tyczce) zrobił co miał w swoim zwyczaju – odpłynął i zatonął.
Warto może dodać, że „Hunley” został 25 lat temu odnaleziony i podniesiony z dna w 2000 roku. Po oczyszczeniu wraku przez archeologów zorganizowano w 2004 roku uroczysty pogrzeb załogi, a sam okręt ma dzisiaj swoje niewielkie muzeum w Charlston, Karolina Południowa, Bardzo fajne muzeum.
Mikołaj Kopernik – student Uniwersytetu Jagiellońskiego :), mojej alma mater. Poddany króla Rzeczpospolitej, w domu rodziców prawdopodobnie mówił głównie po niemiecku, a w pracy po łacińsku i polsku. Biegle znał też grekę. Co ciekawe, jak sugerują niektóre źródła, w swoim służbowym domu we Fromborku mieszkał ze swoją partnerką (sam był biskupem, sic!) i polski był językiem jego prywatnego życia.
Pasją do astronomii zaraził go jego nauczyciel akademicki – Albert z Brudzewa (rodzina liczyła na karierę medyczną Mikołaja). Źródła historyczne sugerują, że krakowski uniwersytet był w owym czasie wyjątkowo otwartym miejscem na wiedze, a tacy wspaniali nauczyciele jak Albert z Brudzewa posiadali dzieła arabskich i perskich astronomów, nielegalnie, ponieważ zakazane one były w całej ówczesnej katolickiej Europie. Cóż, do dzisiaj wszyscy szczycimy się UJ i Kopernikiem, a nie pamiętamy (lub nie chcemy pamiętać) co powoduje, że Nikuś z Torunia staje się Nicolaus Copernicus. Wolność naukowa, nieskrępowana otwartość myślenia, finansowanie edukacji, wychowywanie dzieci i młodzieży w kulcie racjonalnego argumentu, pozyskiwanie i troska o najlepszych nauczycieli, otwartość na inne kultury i tradycje, Bez tego zawsze dostaniemy to, co stało się z tym samym UJ w XVIII w. – pisanie przez profesorów indywidualnych horoskopów na zamówienie mieszczan jako ich główna działalność zarobkowa.
Ale jak sprytnie publikował. Wprawdzie pomylił się z tymi okręgami w „O obrotach..” no ale szczęśliwym zbiegiem okoliczności Osiander wyrzucił jego przedmowę dopisując własną (nawet jej nie podpisawszy) wyjaśniając, że to po prostu hipoteza służąca obliczeniom. Przede wszystkim jednak przez trzydzieści pięć lat (!) był kierownikiem najlepszej szkoły we Wrocławiu będąc kanonikiem wrocławskiej kapituły do której sięgają początki wrocławskiej Leopoldiny czyli późniejszego uniwersytetu. Nie wiem jak tam w Krakowie ale niezależność publikacji dla tej Akademii Przyrodników i najstarszego niemieckiego towarzystwa naukowego w drugiej połowie XVII wieku zagwarantował Leopold I Habsburg i podobno działało to dobrze aż do 1933. Spaceruję sobie często pod jego domem na Katedralnej to może ukłonię się nisko 19 lutego, w Dzień Nauki Polskiej.
Ciekawe, czy wylew u Kopernika obciąża sumienie Osiandera? Nawet zasłużony człowiek miewa gorsze chwile i pomysły 🙂
kanonikiem, nie biskupem, sorry
Dla mojego pokolenia Jethro Tull, to przede wszystkim grupa rockowa. Do dzisiaj po wpisaniu na naszym Google tej nazwy pojawia się przede wszystkim ten zespół. Żeby znaleźć agronoma Jethro Tull’a trzeba wpisać słowo agronom i wtedy nasza polska edycja Wikipedii podaje o nim „łaskawie” trzy zdania. Na szczęście brytyjska notka biograficzna w tej encyklopedii jest obszerna i chociaż w części pokazuje jak ważną i epokową postacią był Jethro Tull. Był wybitnym wynalazcą oraz innowatorem rolnictwa brytyjskiego i europejskiego, przyczyniając się swoimi pracami do powaznego rozwoju technologii agrarnych. (Warto pamietać, ze w tamtym czasie ok. 1700 roku Polska lizała rany po wyniszczających wojnach, w tym potopie szwedzkim i aż do rozbiorów nie wróciła do dawnej świetności.
Dopiero ponad sto lat później Dezydery Chłapowski, zresztą generał napoleoński, zaczął korzystać z wiedzy i technologii agronomicznej Brytyjczyków.
Imię Jethro Tull, oprócz grupy muzycznej nosi takze ulica Jethro Tull Gardens w miejscowości Crowmarsh Gifford koło Wallingford.