Bogdan Miś: Działo się… (45)5 min czytania

2016-09-25

I znowu w kalendarzu pojawiają się ważne dla historii cywilizacji człowieka, smutne, zabawne lub po prostu ciekawe wydarzenia. Oto one:

23 września

1632 – Galileusz otrzymał list, wzywający go do stawienia się przed obliczem Inkwizycji.

1819 – W Paryżu urodził się Armand Hippolyte Fizeau, który pierwszy zmierzył prędkość światła w warunkach ziemskich. Dokładność jego pomiaru wyniosła 5%.

Autograf Freuda

1932 – Po latach intensywnego palenia cygar zmarł na raka gardła i jamy ustnej Zygmunt Freud, jedna z ikonicznych postaci współczesnej psychologii, twórca psychoanalizy.

24 września

Cardano

1501 – W Padwie urodził się Girolemo Cardano, włoski lekarz (jako pierwszy opisał klinicznie dur brzuszny), a także… światowej klasy matematyk. Onże hazardzista, oszust i bufon. Ale jego dzieło Ars Magna stanowi milowy krok w rozwoju algebry…

1858 – W Birmingham w stanie Nowy Jork położono kamień węgielny pod pierwszy w świecie szpital dla alkoholików. Organizatorem był dr James Turner, zaś szpital był pomyślany początkowo jako przytułek dla bezdomnych pijaków.

1992 – Opublikowano (w prestiżowym New England Journal od Medicine) test, pozwalający w bardzo krótkim czasie po zapłodnieniu określić ryzyko pojawienia się u dziecka groźnych chorób genetycznych – jak mukowiscydoza, zanik mięśni czy hemofilia. Osiągnięcie uznano za kontrowersyjne jako skłaniające w określonych sytuacjach do aborcji płodu.

25 września

de Balboa

1513 – Hiszpański podróżnik Vasco Núñez de Balboa jako pierwszy Europejczyk ujrzał wschodnie wybrzeże Pacyfiku, przebywając Przesmyk Panamski. Źle skończył: Pizarro oskarżył go o zdradę i nakazał ściąć.

1644 – W Danii urodził się Olaus Roemer, który w 1670 roku dokonał pomiaru prędkości światła (metodami astronomicznymi) w sposób niezaburzony reakcją ludzką.

1992 – Wystartowała pierwsza od 17 lata rakieta amerykańska Titan 3, która miała osiągnąć Marsa (i osiągnęła: dokonał tego próbnik Mars Observer). W przygotowaniu ekspedycji uczestniczyło 11 naukowców z Rosji.

26 września

1849 – W Riazaniu w Rosji urodził się Iwan Pawłow, odkrywca odruchów warunkowych, który zrewolucjonizował psychologię zwierząt. W 1904 roku otrzymał nagrodę Nobla z medycyny i fizjologii, której prestiż pozwolił mu uniknąć prześladowań w okresie bolszewizmu. A miał początkowo zostać popem…

1871 – David Oliver Saylor z Pensylwanii otrzymał patent na cement portlandzki, będący mieszaniną marglu i wapienia. Przez ponad ćwierć wieku nie był jednak w stanie wygrać realizacji z cementami angielskimi; ale za to potem zwycięstwo było kompletne.

Wygląd Biosfery 2 w roku 2011. Od 2006 roku nie jest już szczelna.

1991 – Rozpoczął się eksperyment Biosfera 2. Czterech mężczyzn i cztery kobiety weszło do zlokalizowanej w Arizonie, zajmującej 1,28 hektara kopuły ze stali i szkła, pomyślanej jako model stacji kosmicznej. Badacze przebywali w niej 3 lata; przez cały niemal czas byli niemal całkowicie samowystarczalni. Były tylko dwie poważne tzw. sytuacje nadzwyczajne: jedną osobę trzeba było zabrać do szpitala na zabieg operacyjny i raz trzeba było uzupełnić w kopule zasoby tlenu. Przy okazji: nie istniał eksperyment o numerze 1. Dwójka w nazwie ma oznaczać biosferę alternatywną dla naszej, ziemskiej.

Projekt pochłonął 200 mln dolarów i nie dał odpowiedzi na pytanie o możliwość długotrwałego przebywania ludzi w całkowitej izolacji

27 września

1818 – W Eliehausen koło Getyngi w Niemczech urodził się (jako jeden z 15 dzieci miejscowego pastora – ależ ci ówcześni duchowni byli płodni!) Adolph Wilhelm Hermann Kolbe, który jako drugi człowiek w historii zsyntetyzował związek organiczny: kwas octowy (poprzednio zsyntetyzowany był mocznik). Potem uzyskał kwas salicylowy. To Kolbe wprowadził do nauki termin „synteza”. 

Darlington dziś

1825 – Ten dzień można uważać za narodziny kolei. Skonstruowana przez George’a Stephensona lokomotywa „Active” (potem przemianowana na „Locomotion”) pociągnęła 18 wagonów z 450 osobami z Darlington do Stockton w Anglii z przeciętną szybkością 24 km/h. W Darlington jest dziś godne uwagi muzeum kolejnictwa.

1854 – Pierwsza katastrofa morska z udziałem liniowca atlantyckiego. Zatonął parowiec „Arctic” z 300 pasażerami.

28 września

1698 – We Francji urodził się matematyk i kosmolog Pierre Louis Moreau de Maupertuis. To on sformułował tzw. zasadę najmniejszego działania (wyjaśnia ona m. in. kształt bańki mydlanej, ale to oczywiście najmniej ważne).

Henri Moissan

1852 – W Paryżu urodził się Henri Moissan, odkrywca najbardziej aktywnego chemicznie pierwiastka – fluoru, za co w 1906 roku otrzymał Nobla. Jego głównym kontrkandydatem był sam Dymitr Mendelejew. Niestety, wkrótce po odebraniu nagrody zmarł – zatruty niesłychanie agresywnymi związkami badanego fluoru.

1895 – O 4.40 rano zmarł we śnie w swoim domu w otoczeniu rodziny Louis Pasteur, jeden z największych biologów wszech czasów.

29 września

Trofim Łysenko

1898 – Na Ukrainie urodził się „wybitny radziecki biolog”, Trofim Łysenko. Piszę z użyciem cudzysłowu, bo w istocie był to nieuk, hochsztapler i zwykły przestępca. Miał jednak ogromny prestiż w ZSRR, ponieważ niezachwianie popierał go osobiście Stalin. Szkody, poczynione w radzieckiej biologii przez to indywiduum, były potworne, a za przeciwstawianie się jego obłędnym teoriom (jak hodowla roślin bez nawożenia czy opinia o możliwości przemian gatunków – jednego w drugi) wielu autentycznych uczonych wylądowało w obozach pracy Gułagu. Co ciekawe: przetrzymał swego protektora i robił karierę jeszcze za czasów Chruszczowa. Zmarł w roku 1976. Ówczesne władze ZSRR nie zgodziły się na jego pochówek na cmentarzu dla zasłużonych.

1901 – W Rzymie urodził się Enrico Fermi, który 2 grudnia 1942 roku w Chicago przeprowadził pierwszą w dziejach kontrolowaną reakcję łańcuchową. Rozpoczęła się w ten sposób „era atomowa”.

1943 – Duński fizyk Niels Bohr (pamiętacie ze szkoły „model atomu Bohra”?) dowiedział się, że hitlerowcy planują zatrzymanie go i wywiezienie do Niemiec. Natychmiast uciekł motorówką do Szwecji, gdzie zajął się – poza badaniami naukowymi – organizacją ucieczek Żydów z Danii.

Wyszperał

Bogdan Miś