Leszek Kamiński: Czy w socjalizmie było miejsce na autonomiczność?

 

2018-07-23.

Co może łączyć takie osoby, jak Andrzej Bratkowski, Jerzy Buzek, Hieronim Kubiak, Stanisław Ciosek, Andrzej Micewski, Jacek Santorski czy Henryk Hoser? Otóż to, że wszyscy oni na pewnym etapie swego życia związali się ze Zrzeszeniem Studentów Polskich. I wszyscy oni (oraz wiele innych osób) w różnej formie – jako konsultanci bądź rozmówcy dostarczający wiedzy o faktach i ocenach – współpracowali z autorem książki o historii ZSP.

Głębsze znaczenie książki Ryszarda Stemplowskiego pod niezbyt nośnym marketingowo tytułem Zrzeszenie Studentów Polskich w socjalizmie państwowym 1950–1973  tkwi w fakcie, że to właśnie ruch studencki był – obok m. in. polityki wobec Kościoła oraz indywidualnego rolnictwa – elementem wyraźnie odróżniającym Polskę od innych państw bratniego obozu. Do dziś zdziwienie może budzić to, że w apogeum stalinizmu – w roku 1950 – powstała organizacja studencka, deklarująca wprawdzie przywiązanie do wartości socjalistycznych, jednak w praktyce otwarta dla wszystkich studentów, niezależnie od światopoglądu i ciesząca się znaczną (w niektórych okresach historycznych) autonomią.

Książka jest pionierską próbą całościowego opisania fenomenu ZSP – nie w formie linearnej, chronologicznie uporządkowanej opowieści o dziejach organizacji, lecz opisu jej funkcji ustrojowej, pokazania założeń i miejsca w systemie. Baza źródłowa jest imponująco obszerna, wzbogacona o liczne wywiady i rozmowy z działaczami ZSP różnych szczebli. Ale dla całościowej wymowy książki ważne jest niezwykle także to, co autor nazwał „retrospektywnym wykorzystaniem metody obserwacji uczestniczącej”. Ryszard Stemplowski był bowiem także działaczem ZSP, nawet wiceprzewodniczącym Rady Naczelnej, usuniętym z tej funkcji w marcu 1968 roku w związku z krytycznym stanowiskiem wobec represji, jakie spadły na studentów po wiecu na UW. Jako autor książki z założenia naukowej (przy tym znany historyk) świadom jest ryzyka i antycypuje niejako krytykę i oskarżenia o subiektywizm. Jednak subiektywizm (w sensie odwoływania się do osobistych przeżyć i wspomnień) oraz wyraźny w niektórych fragmentach publicystyczny temperament jest wspierany obiektywizmem w prezentacji źródeł, faktów i ich interpretacji. Poglądy innych osób dotyczące m. in. postawy kierownictwa ZSP w marcu 68 czy przyczyn tzw. zjednoczenia ruchu studenckiego w 1973 roku są także lojalnie i precyzyjnie przytaczane.

Stemplowski akcentuje funkcję ZSP, czyli zrzeszanie studentów do udziału w życiu kraju i uczelni oraz obrona ich interesów. W praktyce oznaczało to z jednej strony legitymizację ustroju, z drugiej samorządność  studencką oraz organizacyjną reprezentację środowiska. To nie było łatwe, w naturalny sposób rodziło napięcia, naciski ze strony władz i uniki ze strony ZSP. Główna teza: dominująca w latach 1956–1967 r. funkcja samorządowa przesłoniła funkcję legitymizacyjną, co doprowadziło do pewnej dysharmonii ustrojowej i w efekcie  i ZSP okazało się mniej potrzebne kierownictwu politycznemu (które, zdaniem Stemplowskiego, okazało się dość krótkowzroczne). .

Kierownictwo ZSP w 1968 zachowało się oportunistycznie. Stemplowski właśnie w tym czasie upatruje początek spadku znaczenia organizacji, którego zwieńczeniem było powstanie w 1973 roku Socjalistycznego Związku Studentów Polskich.

Nie miejsce tu na szczegółowe referowanie treści blisko czterystustronnicowej książki, bądź polemikę dotyczącą tych czy innych ocen.

Spojrzenie na ZSP jako pewną całość pozwala autorowi dokonać syntetycznej oceny jego działalności. Podkreśla dorobek, którego niektóre elementy – kultura i teatr studencki, turystyka krajowa i zagraniczna, troska o bytowe sprawy studentów – są szeroko znane, inne zaś mniej. Pozwala mu to na sformułowanie jasnej tezy, że „istotna była sama obecność tak funkcjonującej organizacji w autokratycznie wyznaczanych ramach ustroju państwa” oraz „że ZSP historyczne zapisało, mimo wszystko, jedną z jaśniejszych kart w niełatwych dziejach Polski w socjalizmie państwowym”.

Książka Stemplowskiego pokazuje, jak można pisać o najnowszej historii Polski w sposób obiektywny, rzeczowy, bez popadania w schematy czarne czy białe, jasno prezentując własne oceny polityczne i moralne i wpisując je w szerszy kontekst społeczny. Czekamy na kolejne takie książki, bo są one po prostu potrzebne.

 

Leszek Kamiński

Ryszard Stemplowski, Zrzeszenie Studentów Polskich w socjalizmie państwowym, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2018

 
Print Friendly, PDF & Email

WP Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com