03.11.2020
Kolejny tydzień (4-10 listopada) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
4 listopada
1862 – Richard Gatling opatentował swój wielolufowy karabin maszynowy. Karabin Gatlinga zapewniał dużą szybkostrzelność i łatwość ponownego ładowania. Idea broni wielolufowej odżyła w latach pięćdziesiątych XX wieku w szybkostrzelnych działkach i karabinach lotniczych oraz systemach antyrakietowych stosowanych na okrętach wojennych. Zespół luf obracany jest obecnie silnikiem elektrycznym – dzięki temu sześciolufowe działko M61 Vulcan kalibru 20 mm osiąga szybkostrzelność 6000 strzałów na minutę i jest używany do dziś.
1869 – W Londynie ukazał się pierwszy numer czasopisma „Nature”. W przeciwieństwie do ogromnej większości czasopism naukowych, z reguły wysoko wyspecjalizowanych, tygodnik „Nature” opisuje odkrycia ze wszystkich dziedzin nauk przyrodniczych, inżynieryjnych oraz (rzadziej) ścisłych i ekonomicznych. Czasopismo stosuje zasadę, że teksty powinny być zrozumiałe dla laików, ale nie powinny być nadmiernie upraszczane tak jak w innych wydawnictwach popularnonaukowych. Prace zgłaszane do publikacji są poddawane ocenie niezależnych recenzentów. Od lat „Nature” ma jeden z najwyższych wskaźników impact factor (ok. 38) spośród wszystkich czasopism naukowych wydawanych na świecie. Według ISI w roku 2014 impact factor czasopisma wyniósł 41,456. Publikacja w tygodniku jest swego rodzaju nobilitacją.
1916 – Urodziła się Ruth Handler (wł. Mosko, zm. 2002) amerykańska bizneswoman, prezes przedsiębiorstwa Mattel, a także twórczyni lalki Barbie. Była córką polskich emigrantów, Jakuba i Idy Moskowiczów. Barbie została stworzona przez Ruth Handler w 1958 na podstawie przeznaczonej dla dorosłych niemieckiej lalki Lilli. Barbie zadebiutowała 9 marca 1959 na nowojorskich targach zabawek, po wykupieniu praw do Lilli przez założone przez Ruth i Elliotta Handlerów przedsiębiorstwo Mattel. Nazwa Barbie jest zdrobnieniem od imienia córki Ruth Handler, Barbary, dla której Ruth kupiła egzemplarz Lilli podczas pobytu w Szwajcarii. Pełne nazwisko lalki to Barbara Millicent Roberts. Stanowi ono tylko część wymyślonej biografii, w której występują między innymi chłopak Barbie – Ken i jej przyjaciółki – Midge i Teresa. Barbie ma również trzy młodsze siostry o imionach Skipper, Stacie i Chelsea.
5 listopada
1929 – Niemiecki lekarz Werner Forßmann (1904-1979) poinformował w czasopiśmie medycznym o przeprowadzonym na sobie pierwszym zabiegu cewnikowania serca. Wprowadził cewnik do prawego przedsionka swojego serca, a w oddziale radiologicznym wykonano zdjęcie rentgenowskie ukazujące cewnik. Za swoje eksperymenty Forßmann został wyrzucony z pracy. W 1956 roku otrzymał Nagrodę Nobla z medycyny.
1935 — Amerykańska firma Parker Brothers wprowadziło na rynek klasyczną, wręcz ikoniczną grę planszową Monopoly. Wymyślona w Stanach Zjednoczonych w okresie Wielkiego Kryzysu przez Elizabeth Magie (1866-1948).31 grudnia tegoż roku została opatentowana, przynosząc firmie miliony. Prawa patentowe odkupiono od wynalazczyni za 500 dolarów.
2014 – Jeden z ostatnich obrazów Vincenta van Gogha Spokojne Życie, Waza ze Stokrotkami i Makami został sprzedany na aukcji w Nowym Jorku za 61,8 mln dolarów.
6 listopada
1880 – Francuski lekarz Charles Laveran odkrył, że przyczyną malarii jest przenoszony przez komary pierwotniak zarodziec. Laveran został w roku 1907 uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie medycyny. Terytorium Polski w przeszłości należało do terenów, na których malaria występowała endemicznie. Pierwsze doniesienia o zachorowaniach na malarię pochodzą z XIX wieku. Ważniejsze epidemie malarii stwierdzono w latach: 1846, 1847, 1854-1856, 1873, 1898, 1920-1923 oraz 1946-1949. Wyraźny i stały spadek zachorowań na malarię stwierdzano od roku 1950, a od 1956 notowano tylko sporadyczne zachorowania zawleczone z innych krajów. W roku 1968 Światowa Organizacja Zdrowia uznała Polskę za kraj wolny od zimnicy endemicznej. Aktualnie na terenie Polski choroba nie występuje. Okropne w tym jest to, że zwalczono ją w okresie PRL.
1932 – NSDAP wygrała przedterminowe wybory parlamentarne w Niemczech. Warto pamiętać: całkowicie demokratycznie.
1572 – Odkryta została SN 1572, „gwiazda Tychona” – supernowa w Kasjopei, obserwowana przez Tychona Brahe, który w książce „De Nova Stella” po raz pierwszy użył określenia „nova”. Supernowa to termin określający kilka rodzajów kosmicznych eksplozji powodujących powstanie na niebie niezwykle jasnego obiektu, który już po kilku tygodniach bądź miesiącach staje się niemal niewidoczny. Pierwsza supernowa została odnotowana w roku 185 n.e. Jej rozbłysk był widoczny w pobliżu gwiazdy Alfa Centauri. Obserwowana w Chinach i prawdopodobnie w Europie. Pozostawała widoczna na nocnym niebie przez osiem miesięcy. W sumie odnotowano osiem wybuchów supernowych, ostatni w roku 2005, jak dotychczas najsilniejszy.
7 listopada
1801 – W Paryżu włoski fizyk i wynalazca Alessandro Volta zademonstrował francuskim akademikom i Napoleonowi Bonapartemu działanie swego ogniwa elektrycznego. Jakoś ostatnio nie słyszałem, żeby uczony coś demonstrował rządzącym, zwłaszcza w Polsce, chyba że w przenośni. I wcale nie dlatego, że uczeni tacy są skupieni na sobie. Raczej chodzi o to, że rządzący by niewiele rozumieli.
1917 — Krążownik „Aurora” oddał wystrzał dając tym jakoby sygnał do rozpoczęcia rewolucji październikowej w Rosji. Słynne salwy były więc w gruncie rzeczy pojedynczym strzałem ślepym nabojem, w dodatku najprawdopodobniej nie był to sygnał do niczego, dorobiono potem do faktów zgrabną propagandową historyjkę. Sami marynarze „Aurory” w liście otwartym w gazecie Prawda dwa dni później zdementowali pogłoski, że okręt ostrzeliwał Pałac Zimowy, gdyż jego artyleria mogła zaszkodzić mieszkańcom, natomiast stwierdzili, że ich wystrzał miał zaalarmować pozostałe okręty na Newie do stanu gotowości.
1957 – W fabryce w Zwickau z linii produkcyjnej zjechał pierwszy Trabant. Był produkowany do 1991 roku. Był rozwinięciem taniego i małego samochodu osobowego AWZ P70, produkowanego w tych samych zakładach od 1955 roku. Wszystkich modeli Trabanta wyprodukowano w Zwickau 3 096 099 sztuk, z których w chwili zjednoczenia Niemiec było eksploatowanych ok. 2 miliony i głównie dzięki Trabantom NRD była najbardziej zmotoryzowanym krajem bloku wschodniego (w roku 1989 na jeden samochód osobowy przypadały 4 osoby). Sam miałem model 1.1 z czterosuwowym silnikiem VW.
8 listopada
1602 – Na Uniwersytecie Oksfordzkim otwarto Bibliotekę Bodlejańską. To jedna z najstarszych bibliotek europejskich; główna biblioteka Uniwersytetu Oksfordzkiego, której księgozbiór, wraz z wchodzącymi w jej skład bibliotekami, liczy ponad jedenaście milionów książek, zajmujących biblioteczne półki o łącznej długości 180 km (około 17 000 000 woluminów). Wśród zbiorów są także libri polonici, od XVI w., ok. 1 600 woluminów. W Wielkiej Brytanii pod względem wielkości księgozbioru Biblioteka Bodlejańska ustępuje jedynie Bibliotece Brytyjskiej. Przed nią działała w Oksfordzie też biblioteka (od 1320 roku); do dziś istnieją pomieszczenia, stanowiące wówczas tę instytucję — jest to zakrystia i sala spotkań dla kościoła uniwersyteckiego. W 1598 r. stara biblioteka została odnowiona sumptem sir Thomasa Bodleya – stąd dziwna z pozoru nazwa dzisiejszej.
1895 – Wilhelm Röntgen (1845-1923) rozpoczął obserwację promieniowania rentgenowskiego (promieni X). Za odkrycie dostał pierwszą w historii Nagrodę Nobla z fizyki (1901).
1923 – Urodził się Jack St. Clair Kilby (zm. 20 czerwca 2005) – amerykański inżynier, wynalazca układu scalonego (1958), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (2000). W roku 1958 podjął pracę dla korporacji Texas Instruments i resztę swojej kariery związał z tą firmą. W lecie 1958 roku stworzył z germanu konstrukcję pierwszego układu scalonego, którą zaprezentował zarządowi 12 września. 6 lutego 1959 roku jego wynalazek został opatentowany. Mniej więcej w tym samym czasie układ scalony skonstruował także Robert Noyce z Fairchild Semiconductor. Opatentował ponad 60 wynalazków. Jest m.in. odkrywcą podstaw krzemowych baterii słonecznych, wynalazcą kalkulatora oraz druku termicznego.
9 listopada
1846 – Papież Pius IX ogłosił zawierającą krytykę racjonalizmu encyklikę Qui Pluribus. Na początku dokumentu papież przedstawia krótko te tezy głoszone przez współczesnych mu racjonalistów, które potępia. Następnie przypomina nauczanie Kościoła na temat statusu i boskiego pochodzenia Magisterium Kościoła oraz omawia szczegółowo sprzeczne z nim punkty w poglądach racjonalistów. Na końcu encykliki wyróżnione są zalecenia, które mają ochronić wiernych i hierarchię Kościoła przed wpływami błędnych filozofii. W sumie zdarzały się papieżom mądrzejsze wypowiedzi.
1906 – Theodore Roosevelt jako pierwszy urzędujący prezydent USA odbył podróż zagraniczną (wizytował budowę Kanału Panamskiego). Macie pojęcie? 25 poprzednich prezydentów nie złożyło nigdy żadnej wizyty poza USA za czasów swego urzędowania!
1908 – Elizabeth Garrett Anderson (1836-1917) została jako pierwsza kobieta w Anglii wybrana na urząd burmistrza (miasta Aldeburgh). Działała w ruchu sufrażystek. W latach 60. zaczęła studia medyczne. Odbyła praktykę w Middlesex Hospital w Londynie, ale odmówiono jej przyjęcia na studia medyczne w większości szkół, do których złożyła podania. Ostatecznie prywatnie studiowała anatomię w London Hospital. Udało jej się uzyskać dyplom uprawniający do prowadzenia praktyki lekarskiej.
10 listopada
1865 – W Waszyngtonie został powieszony kapitan Henry Wirz, jeden z dwóch oficerów Armii Konfederacji sądzonych i skazanych na karę śmierci po zakończeniu wojny secesyjnej za zbrodnie wojenne, jakich się dopuścił pełniąc obowiązki komendanta obozu jenieckiego Camp Sumter w pobliżu Andersonville w stanie Georgia.
1918 — Obalony cesarz Niemiec Wilhelm II Hohenzollern udał się na wygnanie do Holandii. Mało kto wie, że zmarł dopiero w czasie II wojny światowej, w czerwcu 1941 roku. Zaszokował opinię publiczną telegramem do Adolfa Hitlera, w którym pogratulował mu zajęcia Paryża. Ostatnio okazało się, że były cesarz nie był nawet autorem telegramu; został on wysłany bez jego wiedzy.
1969 – Wyemitowano premierowe wydanie amerykańskiego telewizyjnego programu dla dzieci Ulica Sezamkowa. Jest dobrym przykładem wykorzystania edukacji rozrywkowej w procesie edukacji społecznej, w tym wypadku edukacji najmłodszych. Jest nadawany od 1969 aż do dziś. Ma ponad 4300 odcinków. Cechą charakterystyczną programu jest udział muppetów opracowanych przez znanego lalkarza amerykańskiego Jima Hensona. Serial (nie cały!) emitowano również w Polsce.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
