15.12.2020
Kolejny tydzień (16-22 grudnia) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
16 grudnia
1707 – Ostatnia do tej pory erupcja japońskiego wulkanu Fudżi. Ponad 300 lat spokoju…
1795 – Papież Pius VI wydał brewe potępiające insurekcję kościuszkowską, nazywając ją przedsięwzięciem bezbożnym. Brewe to urzędowe pismo papieskie dotyczące spraw mniejszej wagi. Jak dla kogo.
1910 – We francuskim Issy-les-Moulineaux swój pierwszy i jedyny lot (zakończony zniszczeniem maszyny) odbył pierwszy na świecie samolot z silnikiem odrzutowym Coandă 1910. W czasie zakończonego wypadkiem lotu jego konstruktor i pilot Rumun Henri Coandă po raz pierwszy zaobserwował efekt aerodynamiczny (przylegania strumienia gazu do zakrzywionej powierzchni), nazwany później efektem Coandy. Powszechnie uważany za pierwszy samolot odrzutowy Heinkel He 178 był pierwszym samolotem ze współcześnie używanym silnikiem turboodrzutowym.
17 grudnia
1903 – Bracia Lumière wynaleźli proces otrzymywania fotografii barwnych na płytach szklanych w postaci diapozytywów (autochrom). A wszyscy pamiętamy ich tylko z historii kina…
1964 – Premiera filmu muzycznego Grek Zorba w reżyserii Michalisa Kakojanisa. Popatrz synku, jaka piękna katastrofa… Pamiętacie? Trzy Oskary. Opowieść o nieposkromionej pasji życia, która staje się motywacją i inspiracją dla wielu innych osób.
1970 – W USA zakończono prace nad projektem „Blue Book”. Czyli pewne wariactwo. Był to wojskowy projekt Armii Stanów Zjednoczonych, dotyczył wyłącznie obserwacji Niezidentyfikowanych Obiektów Latających, zwanych w skrócie UFO. Był zapoczątkowany w 1952 i trwał nieprzerwanie do stycznia 1970. W grudniu 1969 wydano rozkaz zakończenia tego projektu. Do tego momentu przebadano 12 618 przypadków UFO, z czego większość została uznana za naturalne zjawiska lub samoloty (i inne pojazdy latające wytworzone przez człowieka), kilka za oszustwa, a 701 za niewyjaśnione (ok. 6% przypadków). Raporty zostały odtajnione. Ale zwolennicy UFO nie wierzą, że ich nie ma.
18 grudnia
1820 – Urodził się Sokrates Starynkiewicz, rosyjski generał, polityk, prezydent Warszawy (zm. 1902). Ma w Warszawie swój plac. Największą zasługą Starynkiewicza stało się zbudowanie miejskiego systemu wodno-kanalizacyjnego ze Stacją Filtrów na Koszykach, dokąd doprowadzono ze Stacji Pomp Rzecznych na Czerniakowie wodę czerpaną z Wisły. Ale to tylko jedna z jego licznych zasług dla miasta. Był powszechnie lubiany i szanowany przez mieszkańców Warszawy za uczciwość, pracowitość oraz życzliwość dla Polaków. W jego pogrzebie wzięło udział około 100 tys. osób.
1958 – Wystrzelono amerykańskiego satelitę komunikacyjnego SCORE (skrót od ang. Signal Communication by Orbiting RElay – komunikacja sygnałowa poprzez orbitujący przekaźnik), który jako pierwszy przekazał z orbity ludzki głos. Był protoplastą satelitów komunikacyjnych i pierwszym statkiem kosmicznym o przeznaczeniu ściśle praktycznym. Przez 13 dni poprzez radiowe fale krótkie przekazywał na Ziemię nagrane na taśmie świąteczne przesłanie prezydenta USA Eisenhowera. Udowodnił tym samym, że możliwe jest przekazywanie sygnałów radiowych z orbity okołoziemskiej i ich odbiór przez wiele odbiorników naziemnych w niemal dowolnym punkcie globu.
1995 – Zmarł Konrad Zuse (ur. 22 czerwca 1910) – niemiecki inżynier, konstruktor, pionier informatyki, ośmiokrotny doktor hc, dwukrotny honorowy profesor; konstruktor wczesnego komputera działającego w systemie binarnym. Maszyna Z4 (konstruowana w latach 1942–1945), częściowo zachowana po wojnie, została skompletowana i uruchomiona w 1950 roku na politechnice Eidgenössische Technische Hochschule (ETHZ) w Zurychu w Szwajcarii. Była używana do obliczeń naukowych. Kolejna konstrukcja, Z5, posłużyła do obliczeń w dziedzinie optyki dla przedsiębiorstwa Leitz.
19 grudnia
1863 – Frederick Wilson, angielski wynalazca, opatentował linoleum – materiał składający się z warstwy barwionej w masie, utwardzonej masy plastycznej (o podstawowym składzie: włókna lniane, olej lniany, kalafonia, mączka drzewna lub korkowa, pigment), nałożonej wałkiem w postaci cienkiej jak tkanina lub tapeta warstwy na osnowę z tkaniny jutowej płótno jutowe (lub podobną tkaninę).W II połowie XX wieku zastąpiony na ogół tworzywem PCW.
1871 Albert L. Jones z Nowego Jorku otrzymał pierwszy patent USA na papier falisty jako „ulepszenie papieru do pakowania” (nr 122 023). Dopiero później arkusz okładziny został nałożony na jedną lub dwie strony, aby wyprodukować tekturę falistą jednostronną lub dwustronną. Pudła wykonane z papieru falistego weszły do użytku około 1890 roku.
1908 – Urodziła się Anne Anastasi (zm. 4 maja 2001) – psycholożka amerykańska o dużym wkładzie do rozwoju psychometrii. Wydała 150 publikacji naukowych, obejmujących artykuły, książki, wielokrotnie wznawiane podręczniki i monografie. Zwracała w swoich publikacjach dużą uwagę na wpływ kontekstu sytuacyjnego i warunków testowych na rezultaty narzędzi psychometrycznych. Rozwijała konceptualizację podstawowych dla psychometrii pojęć takich jak trafność testu i zaznaczała, że miary inteligencji i osobowości mają pod względem tego kryterium głębokie słabości. Była krytyczna wobec prób stworzenia testów w pełni nieobciążonych kulturowo.
20 grudnia
1879 — Thomas A. Edison zademonstrował w Menlo Park w stanie New Jersey swoją żarówkę. Wynalazł ją 21 października 1879 roku, po 13 miesiącach eksperymentów, aby znaleźć odpowiedni materiał na żarnik. Odkrył, że zwęglone włókna bawełniane mogą działać przez 40 godzin w próżni wewnątrz szklanej bańki. Kiedy pierwsza publiczna demonstracja odbyła się w Menlo Park 31 grudnia 1879 r., Pennsylvania Railroad Company uruchomiła tam specjalne pociągi, aby umożliwić publiczności obejrzenie pokazu.
1951 — W elektrowni w Idaho Falls reaktor jądrowy EBR-1 jako pierwszy w świecie dostarczył energii elektrycznej, zapalając 4 żarówki po 200 W.
1996 – Zmarł Carl Edward Sagan (ur. 9 listopada 1934) – amerykański astronom i popularyzator nauki, pionier w dziedzinie egzobiologii. Był współzałożycielem The Planetary Society i Committee for the Scientific Investigation of Claims Of the Paranormal. Wspierał projekt SETI (the Search for Extraterrestrial Intelligence – poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji). Światowy rozgłos uzyskał jako autor książek popularnonaukowych oraz współautor i prowadzący serial telewizyjny Cosmos.
21 grudnia
401 – Papieżem został Innocenty I. Tegoż dnia, tylko w roku 1124 został papieżem Honoriusz II. Niespecjalnie to dziwne: oficjalna lista papieży liczy 266 nazwisk, a jak się doliczy jeszcze ok. 40 tzw. antypapieży, to okaże się, że średnio każdego dnia w roku wypada początek jakiegoś pontyfikatu. Ciekawostka: przez sektę katolików zwanych sedewakantystami (to nieuznający za ważny Sobór Vaticanum II) za antypapieży uznawani są ostatni papieże. Według większości z nich ostatnim prawowitym papieżem był Pius XII, ale istnieją również nurty sedewakantyzmu uznające za ostatniego papieża Jana XXIII czy Piusa IX.
1846 – Szkocki chirurg Robert Liston przeprowadził w Londynie pierwszą w Europie operację w znieczuleniu ogólnym, z wykorzystaniem eteru.
1913 – Na łamach dziennika „New York World” (ściślej: jego dodatku „Fun”) ukazała się pierwsza na świecie krzyżówka. Pomysłodawcą krzyżówki jest Amerykanin Arthur Wynne, pracownik „działu sztuczek i kawałów” gazety. Pomysł spotkał się z tak dużym entuzjazmem ze strony czytelników, że w 1924 r. ukazała się książka Crossworld puzzle. Zawierała wybór 50 krzyżówek publikowanych dotychczas w „Fun”. Okazała się bestsellerem. W ciągu miesiąca rozeszła się w nakładzie przeszło pół miliona egzemplarzy.
22 grudnia
1216 — Papież Honoriusz III wydał bullę zatwierdzającą zakon dominikanów, czyli „psów pańskich” (Domini canes). Zakon został założony (przez św. Dominika, stąd naprawdę nazwa…) w Tuluzie przede wszystkim dla zwalczania herezji i schizmy. Stąd dosyć wcześnie papież Grzegorz IX powierzył im Urząd Inkwizycji. Zakon nazywa się oficjalnie po łacinie Ordo Praedicatorum (pol. Zakon Kaznodziejów), stąd skrót przy nazwisku „OP”.
1887 – Urodził się Srinivasa Aiyangar Ramanujan (zm. 26 kwietnia 1920) – indyjski matematyk. Ramanujan nie miał pełnego wykształcenia matematycznego, był genialnym samoukiem. Mawiał, że bogini Namagiri zsyła mu natchnienie, wzory i wyniki w snach. W 1976 r. w Trinity College znaleziono pudełko ze 130-stronicowym zbiorem kartek, zwanym potem Zaginionym notatnikiem. Jego spuścizna matematyczna to ok. 4000 wzorów. Niektórych z jego liczbowych zależności, będących najczęściej zaczątkiem nowych teorii, nikt dotąd nie jest w stanie udowodnić.
1938 — Niemiecki fizyk Otto Hahn przeprowadził pierwszą próbę rozszczepienia jądra atomowego. W 1999 roku niemiecki magazyn „Focus” opublikował wyniki sondy wśród 500 czołowych naukowców w dziedzinie nauk przyrodniczych, inżynierów i fizyków na temat największych naukowców XX wieku. Hahn zajął 3 miejsce (za Albertem Einsteinem i Maksem Planckiem) i był pierwszym wśród uczonych empiryków (nie-teoretyków).
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
