30.03.2021
31 MARCA
1839 – Urodził się Nikołaj Michajłowicz Przewalski (zm.1888), rosyjski geograf, generał, badacz środkowej i wschodniej Azji. Nazwisko ma brzmiące po polsku i z Polską pewne związki: był w 1864 roku nauczycielem geografii w szkole wojskowej w Warszawie, ale poza tym niewiele więcej; wywodzi się bowiem z kozackiego rodu o nazwisku Perewalskij. Inna sprawa, że jego prapradziad otrzymał polskie szlachectwo od Stefana Batorego. Odbył liczne wyprawy – do Chin, na Syberię, do Tybetu… Jako drugi po Marco Polo Europejczyk badał jezioro Łob-Nor, odkrył pasmo gór Ałtyn-Tag. Opisał po raz pierwszy w świecie dzikiego konia, nazwanego później koniem Przewalskiego.
1889 – W Paryżu Gustave Eiffel wywiesił flagę francuską na oddanej właśnie do użytku słynnej Wieży, dziś symbolu Paryża. W czasie budowy budziła liczne kontrowersje: już w miesiąc po rozpoczęciu prac, 14 lutego 1887 roku, dziennik Le Temps opublikował słynny „Protest artystów” przeciwko budowie. Protest podpisało wiele znanych osób, między innymi: poeta Sully Prudhomme, pisarze Aleksander Dumas i Guy de Maupassant, czy kompozytor Charles Gounod. Ciekawostka: faktycznymi pomysłodawcami konstrukcji wieży byli dwaj pracownicy w biurze Gustave’a Eiffela: Maurice Koechlin i Émile Nouguier.
1978 – Zmarł Charles Herbert Best (ur. 1899), fizjolog kanadyjski, współodkrywca insuliny. Studiował medycynę na University of Toronto, gdzie został asystentem Fredericka Bantinga, z którym odkrył w 1922 roku insulinę, co stanowiło przełom w leczeniu cukrzycy. W 1923 roku Bantinga wyróżniono za to odkrycie Nagrodą Nobla, ale współlaureatem nie został jego asystent Best, tylko szef instytutu badawczego John Macleod. W akcie solidarności Banting podzielił się premią finansową z Bestem.
1 KWIETNIA
1776 – Urodziła się Marie-Sophie Germain ( zm. 27 czerwca 1831) – świetna francuska matematyczka. Matematyką zainteresowała się w wieku 13 lat, mimo silnych oporów ze strony rodziców, którzy starali się odciągnąć ją od męskich rzekomo zajęć. Musiała przez długi czas występować pod męskim pseudonimem Le Blanc; kilka lat prowadziła pod tym nazwiskiem korespondencję naukową z samym Gaussem (w końcu jednak zdradziła, że jest kobietą). Największe jej osiągnięcia dotyczą teorii liczb i teorii sprężystości.
1960 – Na orbitę wszedł TIROS-1 wystrzelony z Cape Kennedy, pierwszy w historii satelita meteorologiczny. Oznaczało to przełom w prognozowaniu pogody. Satelita pracował bez zakłóceń tylko do 15 czerwca 1960. Przez 78 dni (ok. 188 godzin pracy ciągłej) przesłał na Ziemię 22 952 zdjęcia pokrywy chmur (w tym 19 389 użytecznych pod względem meteorologicznym). Odbiorem zdjęć zajmowały się stacje odbiorcze w New Jersey i na Hawajach. Co ciekawe: do dziś pozostaje na orbicie, której trwałość określana jest na około 50 lat.
1968 – Zmarł Lew Landau, laureat nagrody Nobla z fizyki (1962) za teorie materii skondensowanej, w szczególności ciekłego helu. Jako dziecko odznaczał się nadzwyczajnym talentem matematycznym na pograniczu genialności. Aresztowany w czasie stalinowskiej Wielkiej Czystki w roku 1938, między innymi za napisanie z dwoma innymi fizykami, ulotki potępiającej reżim Stalina. Zwolniony rok później, po staraniach Piotra Kapicy, który zagroził przerwaniem wszelkiej pracy naukowej, jeżeli Landau nie będzie uwolniony. Współtwórca radzieckiej broni jądrowej.
2 KWIETNIA
1922 – Zmarł Hermann Rorschach szwajcarski psychiatra i psychoanalityk. Twórca testu plam atramentowych Rorschacha stosowanego dla celów klinicznych w psychopatologii diagnostycznej. Test opiera się na ludzkiej skłonności do reagowania na różnorodne bodźce – w tym przypadku widok plamy atramentowej – poprzez interpretacje i odczucia. Właściwie przygotowany obserwator jest podobno w stanie ustalić nieuświadomione lub skrywane cechy charakteru i odruchy badanego. Opracowane przez Rorschacha narzędzia są od tamtej pory szeroko stosowane w ocenie i diagnozie psychologicznej. Obecnie test jest uważany za mocno kontrowersyjny.
1934 – Urodził się Paul Joseph Cohen, który udowodnił niezależność tzw. pewnika wyboru oraz hipotezy continuum od pozostałych aksjomatów matematyki. Oznaczało to – w szczególności – rozwiązanie słynnego Problemu Nr 1 Davida Hilberta, jednego z najtrudniejszych i najważniejszych filozoficznie zagadnień matematyki współczesnej. Cohen dostał za to w 1966 roku Medal Fieldsa, najwyższy honor, jaki może otrzymać matematyk. Najogólniej – i dość nieściśle – mówiąc, Cohen dowiódł, że nie istnieje jedna „uniwersalna” matematyka, wynikająca z jakichś rzekomych „praw natury”, Było to osiągnięcie nieco podobne do odkrycia geometrii nieeuklidesowych. Cohen zmarł w roku 2007.
1953 – Znane pismo Nature opublikowało artykuł Francisa Cricka i Jamesa Watsona, w którym uczeni opisali strukturę kwasów nukleinowych, słynną „podwójną helisę”, wyjaśniającą budowę DNA. Oznaczało to przełom w genetyce.
3 KWIETNIA
1827 – Zmarł w wieku 71 lat we Wrocławiu Ernst Florens Friedrich Chladni, niemiecki fizyk i geolog, badacz meteorytów. Ustalił prędkość rozchodzenia się fal podłużnych w licznych metalach i drewnie, a także prędkość dźwięku w szeregu gazów. Od jego nazwiska pochodzi nazwa odkrytego przezeń zjawiska zwanego figurami Chladniego. Zasłynął jako jeden z pierwszych uczonych wyznających pogląd o kosmicznym pochodzeniu meteorytów, w związku z czym uchodzi za ojca współczesnej meteorytyki.
1934 – Urodziła się w Londynie Jane Goodall, właśc. baronessa Valerie Jane Morris-Goodall, brytyjska badaczka w dziedzinie nauki o ssakach naczelnych, etologii i antropologii. Odkryła m.in., że szympansy posługują się narzędziami. Uchodzi za największą specjalistkę w historii od badań nad szympansami.
1965 – Tego dnia pojawił się na orbicie wokółziemskiej pierwszy w dziejach kosmiczny reaktor jądrowy SNAP10A. Umieszczono go na satelicie Snapshot (Space Nuclear Auxiliary Power Shot). Silnik został wyłączony po godzinie pracy, gdy pojawiły się skoki wysokiego napięcia, które powodowały interferencję z czujnikami systemu kierowania położeniem statku (sztucznym horyzontem). Reaktor kontynuował pracę z mocą cieplną 39 kW (500 W elektrycznej) przez kolejne 43 dni, aż do usterki układu telemetrii satelity. Snapshot pozostaje na orbicie okołoziemskiej, której trwałość szacuje się na 4000-5000 lat.
4 KWIETNIA
1846 – Urodził się Raoul-Pierre Pictet (zm. 27 lipca 1929) – szwajcarski fizyk. Od 1879 roku profesor uniwersytetu w Genewie. Prowadził badania w zakresie niskich temperatur. Opracował projekt pierwszej maszyny chłodniczej, zrealizowany w 1875 we Francji. Badał właściwości substancji w niskich temperaturach. Jeden z pionierów kriogeniki.
1932 – Zmarł Wilhelm Friedrich Ostwald (ur. 2 września 1853 w Rydze) – łotewski chemik i filozof przyrody pochodzenia niemieckiego, profesor chemii w Polytechnikum Riga (1882–1887) i chemii fizycznej Uniwersytetu w Lipsku (1887–1906); laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w roku 1909 za prace dotyczące katalizy, warunków równowagi chemicznej oraz szybkości reakcji chemicznych; twórca systemu barw.
1969 – Dr Denton Cooley (1920-2016), wielki amerykański kardiochirurg, wszczepił pacjentowi pierwsze w historii całkowicie sztuczne serce. Był autorem lub współautorem ponad 1400 artykułów naukowych oraz 12 książek. Ciekawostka: był (podobno doskonałym) kontrabasistą jazzowym i niezłym koszykarzem. Inna ciekawostka: miał pięć córek.
5 KWIETNIA
1827 – Urodził się Joseph Lister (zm. 10 lutego 1912) – chirurg brytyjski, inicjator antyseptyki. W swoich szpitalach wprowadził zasadę dezynfekcji kwasem karbolowym narzędzi chirurgicznych i rąk, wzbudzając ostrą niechęć ówczesnego Angielskiego Towarzystwa Medycznego. Dzięki niemu i wykorzystaniu przez niego antyseptycznej teorii Pasteura liczba zgonów operowanych pacjentów z ponad polowy zmalała do 10%.
1923 – Zmarł George Edward Stanhope Molyneux Herbert, 5 Earl of Carnarvon, wicehrabia Porchester (ur. 26 czerwca 1866). W 1903 roku wyjechał do Egiptu dla podratowania zdrowia. Starożytna cywilizacja i ślady jej minionej wielkości olśniły go. Powracał do Egiptu każdej zimy. W 1906 roku uzyskał od Departamentu Służby Starożytności koncesję na prowadzenie wykopalisk w rejonie na zachód od Luksoru. Nie mając fachowego przygotowania do tego typu prac, Carnarvon prowadził je w sposób całkowicie amatorski i chaotyczny. Jego wysiłki spełzły początkowo na niczym. Zaangażował więc fachowego asystenta. Tym asystentem został słynny Howard Carter. Razem odkryli 16 lutego 1923 roku grób Tutenchamona.
1933 – W Barnes Hospital w St. Louis dr Evarts Amrose Graham dokonał pierwszej w dziejach udanej operacji całkowitego usunięcia płuca. Pacjentem był inny lekarz tego szpitala, chory na raka płuc.
6 KWIETNIA
1327 – Włoski poeta Francesco Petrarca (1304-1374) w kościele w Awinionie po raz pierwszy ujrzał podobno Laurę, której poświęcił później 366 utworów poetyckich, do dziś uważanych za arcydzieła. Ciekawostka: był tercjarzem franciszkańskim, czyli świeckim zakonnikiem. Do tercjarzy mogą należeć jednak także osoby duchowne – z Polaków tercjarzami np. byli m.in.: Józef Haller, Jacek Malczewski, ks. Jerzy Popiełuszko, kard. Stefan Wyszyński i kard. Henryk Gulbinowicz.
1528 – Zmarł Albrecht Dürer, ur. 21 maja 1471 w Norymberdze – niemiecki malarz, grafik, rysownik i teoretyk sztuki, uważany za najwybitniejszego artystę niemieckiego renesansu. Z pochodzenia był Węgrem, jego ojciec przybył z Węgier do Norymbergi w roku 1455. Miał siedemnaścioro rodzeństwa; uff… Najistotniejszą z zasług Dürera jest jego szczególny wkład w rozwój drzeworytnictwa i miedziorytnictwa.
1910 – W swój dziewiczy rejs wypłynął z Hamburga słynny polski żaglowiec „Dar Pomorza”. Tyle że w tym momencie był to niemiecki statek szkolny „Prinzess Eitel Friedrich”. Jest to trzymasztowa fregata, którą zakupiło społeczeństwo Pomorza w 1929 r. dla Szkoły Morskiej w Gdyni. Obecnie jest to statek-muzeum, oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Wyszperał
Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.
Opinie i komentarze autora.
Bogdan Miś
Za pionierskie teorie w materii skondensowanej – było ich wiele, i rzeczywiście jak napisano: w szczególności ciekłego helu. Ciekawe gdyż te prace Landaua dotyczyły własności helu nadcieklego i helu jako cieczy kwantowej, w sumie faktycznie ciekłego helu. Jak może zwykle odnajduje się przy tym jeszcze parę ciekawostek.
Kiedy Landau założył szkołę fizyki teoretycznej (kandydaci zdawali u niego słynne teorminimum) jego numerem 5 został Laszlo Tisza. Tisza wcześniej uczył się u Borna, pracował z Heisenbergiem, potem zaczął z Tellerem a kiedy wyszedł w 1935 z węgierskiego więzienia za komunizm, z polecenia Tellera trafił do szkoły Landaua w Charkowie. W 1937 musiał jednak uciekać przed antysemityzmem i tak trafił do Paryża. Tam spotkał się i zaczął współpracować z urodzonym we Wrocławiu fizykiem Fritzem Londonem (tym od elektrodynamicznej teorii nadprzewodnictwa, przygotowanej w 1935 w Oxfordzie razem z młodszym bratem Heinzem). O nich tutaj gdyż właśnie oni pracowali w Paryżu nad nadciekłością helu i Tisza wtedy w 1938 proponował w Nature model dwu-cieczowy z jego składową nadciekłą. Razem z Fritzem Londonem do 1938 wyjaśnili w zasadzie wszystkie dostępne rezultaty doświadczalne. Tymczasem w marcu 1938 Landaua na jak się okazało około roku zamknęło NKWD zaś w styczniu 1938 Kapica opublikował w Nature swoje doniesienie o nadciekłości helu (w tym samym numerze ukazała się także niezależna praca Allena i Misenera, którzy pracowali w dawnym laboratorium Kapicy w Cambridge, założył je Rutherford, Allen przyjął się tam za połowę pensji po Kapicy zaś drugą połowę dostał Peierls, ale to inna historia a poza tym wysłali tą pracę dziewiętnaście dni później).
Kapica miał wtedy w Rosji sowieckiej wiele do powiedzenia. Trzy lata wcześniej nie pozwolono mu wrócić do Anglii, nie wiadomo wprawdzie do końca czy nie bez jego samego inwencji, od Stalina otrzymał wtedy potężne środki i dla niego wybudowano instytut w Moskwie. Nie tyle więc Kapica zagroził, że przestanie w tym instytucie pracować, jeśli Landaua nie zwolnią, co argumentował, że ma właśnie zakomunikować nowe ważne odkrycia a bez pomocy najlepszego w sowieckiej Rosji fizyka teoretyka nie da sobie z tym rady. Odpisali, że Landau to szpieg i najgorszy kryminał lecz gdy za niego zaręczy słowem, zaręczył i Landaua zwolnili.
W 1941 w Physical Review ukazały się dwa listy Landaua i Kapicy w których Landau zapisał: jak powszechnie wiadomo ciekły hel w niskich temperaturach posiada wiele osobliwych własności z najważniejszą, którą jest nadciekłość odkryta przez Kapicę. i wyprowadził swoją świetną teorię cieczy kwantowych. Odniósł się przy tym do modelu Tiszy jednak jedynie go krytykując i wcześniejszych prac ani Tiszy ani Fritza Londona nie cytował. Przy czym Londona w dodatku wyraźnie nie lubił. Doczekało się to wcale pokaźnej dyskusji. Tisza publikował po francusku więc argumentowano, że mógł nie przeczytać. Rzecz skomplikował później Abrikosow, wspominając, że Landau wprawdzie świetnie po francusku, lecz o przeglądanie literatury miał zwyczaj prosić Lifszyca a ten już po francusku nie umiał.
Landau otrzymał nagrodę Nobla w 1962 i gdyby wcześniej Fritz London, którego do nagrody nominował między innymi Einstein, nie umarł w 1954, przypuszczalnie by się z nim nagrodą podzielił. W 1978 za prace w dziedzinie fizyki niskich temperatur nagrodę otrzymał Kapica i o Allenie i jego postdocu Misenerze wtedy nie wspominano, zresztą Kapica mówił wtedy o fuzji.
W sierpniu 1939 wrocławianin Fritz London zdążył na statek z Paryża do Nowego Jorku i przyjął posadę profesora chemii teoretycznej na Duke University a w 1960 Landau otrzymał nagrodę im. Fritza Londona za wybitne osiągnięcia w fizyce niskich temperatur. Nominował do niej Landaua jego dawny postdoc nr 5 Laszlo Tisza, rozumiawszy, że zaproponował wcześniej model, który Landau poprawił przy czym nie zgadzał się z Fritzem Londonem a on poprawnie opisywał stan podstawowy nadciekłego helu, zgodnie ze statystyką Bosego-Einsteina i zgodnie z jego Tiszy z Fritzem Londonem dyskusjami w Paryżu.
Landau lubił robić kawały. Kiedyś odwiedziła go w gabinecie grupa wybitnych fizyków teoretyków. Landau pokazał im stojący na biurku okrągły szklany wazon z kwiatami i zapytał jak wyjaśnili by fakt, że wazon od strony słońca padającego przez okno jest zimniejszy niż od strony przeciwnej. Fizycy łamali sobie głowę nad wyjaśnieniem zjawiska. Po pewnym czasie Landau wyjaśnił, że tuż przed ich przyjściem obrócił wazon o 180 stopni.