Stanisław Obirek: Pogromca watykańskiego systemu

zmarł Hans Küng (1928-2021)

07.04.2021

Hans Küng był wyjątkowym teologiem w kościele katolickim. Pewnie dlatego, że był Szwajcarem, choć całe życie teologiczne przeżył w Niemczech. Z rodzimej Szwajcarii wyniósł niezależność, a Niemcy dały mu solidne podstawy systemu filozoficzno-teologicznego.

Hans Küng. Fot. Wikipedia

Cenił przede wszystkim niezależność myślenia i próbował rozumieć dogmaty, a nie tylko je bezmyślnie przekazywać jako prawdy objawione. Wydawało się, że stanie się jednym z filarów odnowionego katolicyzmu.

Tak się nie stało głównie „dzięki” polskiemu papieżowi.

W 1979 roku Jan Paweł II pozbawił go prawa nauczania teologii katolickiej. Paradoksalnie to Küngowi nie tylko nie zaszkodziło, ale stało się początkiem jego światowej kariery jako teologa, specjalisty od dialogu międzyreligijnego. Jego kolegą w Tybindze był Joseph Ratzinger, który w późniejszych latach zrezygnował z teologicznej dociekliwości i oddał swój umysł całkowicie na służbę skostniałego systemu watykańskich instytucji. Bronił jej kosztem autonomii teologicznej.

Küng nigdy nie potrafił zrozumieć, dlaczego Ratzinger zdradził młodzieńcze ideały. Choć po wyborze na papieża Benedykt XVI zaprosił Künga na wielogodzinną rozmowę do Watykanu, nigdy nie uznał błędu, jakim było pozbawienie starszego kolegi praw nauczania teologii, której był jednym z najbardziej twórczych przedstawicieli.

Sam Küng odpowiadając na często zadawane mu pytanie, dlaczego nie wystąpił z prześladującego go Kościoła odpowiedział: „Zbyt wiele sam zaangażowałem się w przemianę i odnowę, żebym mógł sprawić zawód tym, którzy angażowali się wespół ze mną”

Można tę deklarację odczytać również jako odmowę kościelnym biurokratom prawa do decydowania kto spełnia warunki przynależności do wspólnoty katolickiej.

Dzisiaj gdy coraz jaśniej widzimy jak wypływają obrzydliwe brudy, które skrywał Watykan w chwili gdy pozbawiał go prawa nauczania, słowa tego najsłynniejszego bodajże dysydenta brzmią wręcz proroczo.

Już początki jego teologicznej drogi wskazywały na „niezdrową ciekawość”. W roku 1957 jako młody absolwent Collegium Germanicum et Hungaricum w Rzymie, Küng wywołał sensację rozprawą poświęconą doktrynie usprawiedliwienia protestanckiego teologa Karla Bartha. W 1960 roku otrzymał swoją pierwszą katedrę na Uniwersytecie w Tybindze. Ale zarówno jako profesor, jak i teolog soboru u boku biskupa Rottenburga Carla Josefa Leiprechta, Küng zawsze mówił zarówno we własnym imieniu – jak i w imieniu Kościoła.

Usztywnienie teologii w okresie posoborowym, czego wyrazem była np. encyklika „Humanae vitae” (1968), utwierdziło go w przekonaniu, że nieomylność papieża jest źródłem wszelkiego zła w Kościele katolickim. To stanowisko było powodem wspomnianego pozbawienia go prawa nauczania teologii katolickiej, co bynajmniej nie wpłynęło na jego popularność.

Wszystkie jego książki były bestselerami. Najważniejsze z nich to Być chrześcijaninem (1974) i Czy Bóg istnieje? (1978). Niestety nie zostały przetłumaczone na język polski. O tej pierwszej w 1976 roku Joseph Ratzinger napisał: „Mogłaby ona stanowić znakomitą »Summę dla pogan« (Summa pro paganis) czyli jakiś przedpokój do wejścia w teologię”. Od siebie dodam, że ten przedpokój jest o wiele ciekawszy niż opasłe tomy opresyjnej teologii produkowanej w zaciszach watykańskich murów.

Choć dzięki Tadeuszowi Zatorskiemu mamy przekład krytycznej analizy dogmatu o nieomylności papieskiej Nieomylny? (1970, przekł. pol. 1995), a dzięki Ignacemu Bokwie Credo. Apostolskie wyznanie wiary objaśnione ludziom współczesnym (1993, przekł, pol. 1995). Do polskiego wydania tej pierwszej książki Küng napisał: „Autora niniejszej książki próbowano w jego Kościele izolować przy pomocy sankcji dyscyplinarnych. Próbowano zmusić go do milczenia i zepchnąć na margines. Zamiar ten jednak nie powiódł się”.

Wręcz przeciwnie, jak pisał w 1999 roku w wykładzie poświęconym „Długiej drodze do Weltethos”, ten zakaz oka się błogosławieństwem, bo uwolnił go od krępującego gorsetu rzymskiego nadzoru.

A na koniec wspomnianego słowa do polskiego wydania Nieomylny? dodawał:

Mimo wszelkich represji, jakich doznałem od rzymskiego systemu, pozostałem z przekonaniem katolickim kapłanem i z radością katolickim teologiem. Nie chciałbym, aby Kościół skurczył się w trzecim tysiącleciu do rozmiarów dużej sekty. Pragnę, by nadal pozostał dla milionów ludzi na całym świecie intelektualną ojczyzną, duchową siłą i wiarygodnym moralnie autorytetem.

Można powiedzieć, że tam, gdzie jego książki są czytane i komentowane, to się udało. Niestety Polska nie należy do tych obszarów, w których orzeźwiający powiew idei tego myśliciela się zadomowił. Wręcz przeciwnie, to wpływ watykańskich restrykcji zamknął usta wielu myślącym teologom, otwierając drzwi umysłom służalczym i ograniczonym.

Od lat dziewięćdziesiątych Küng zajmował się głównie możliwościami dialogu między religiami. Powołał też fundację „Global Ethic”, której celem było znajdywaniem punktów wspólnych wszystkich religii. Całe życie był związany z Uniwersytetem w Tybindze, gdzie uczył aż do przejścia na emeryturę w 1996 roku.

W mojej podręcznej bibliotece mam dwie ostatnie jego książki z dedykacją Po co Weltethos? (2009) i Czy Kościół można jeszcze uratować? (2011). Obie w dużym stopniu określają moje myślenie zarówno o innych religiach jak i o Kościele katolickim.

Oczywiście: Hans Küng był dzieckiem swego czasu, ale dzieckiem, które swój czas (przynajmniej w sensie teologicznym) współkształtowało. Dzisiaj jesteśmy w innym punkcie i mniej nas emocjonują wewnętrzne problemy chrześcijaństwa czy nawet religii. Znacznie ciekawszy jest dialog z ateizmem i stosunek do nauki. Jednak dla szanującego się teologia lektura książek Künga to teologiczny elementarz.

Jedno ze źródeł upadku teologii w Polsce upatruję w braku recepcji myśli teologicznej szwajcarskiego teologa. Główny nurt polskiej teologii to bezrefleksyjne powtarzanie orzeczeń watykańskich urzędów.

Stanisław Obirek

Profesor

Teolog, historyk, antropolog kultury, profesor nauk humanistycznych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, były jezuita. Ur. 1956.
Więcej w Wikipedii

Ostatnie artykuły Autora

6 najnowszych

Print Friendly, PDF & Email
WP Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com