24.08.2021
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
25 sierpnia
1796 – Urodził się James Lick ( zm. 1 października 1876) – amerykański stolarz, budowniczy fortepianów, inwestor, milioner, filantrop, sponsor nauki. W momencie śmierci był najbogatszym człowiekiem w Kalifornii, sfinansował budowę największego (w latach 80. XIX wieku) teleskopu na świecie. Jego ciało zostało umieszczone pod kopułą teleskopu. Słynne Obserwatorium Licka znajduje się na szczycie góry Mount Hamilton na wschód od San Jose, w stanie Kalifornia, na wysokości 1283 m n.p.m.
1894 – Od tego dnia wiadomo, co powoduje dżumę. Japoński lekarz i bakteriolog Shibasaburō Kitasato (1853-1931)odkrył wywołującą dżumę bakterię Pasteurella pestis. Dokonał tego prawie jednocześnie z Alexandrem Yersinem (francuski bakteriolog pochodzenia szwajcarskiego, w 1897 roku opracował skuteczną metodę leczenia dżumy za pomocą swoistej surowicy).
1959 – Ustanowiono National Medal of Science (Narodowy Medal Nauki) – wyróżnienia przyznawane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych naukowcom za znaczący wkład w rozwój nauk społecznych, biologicznych, chemicznych, technicznych, matematycznych i fizycznych. Pierwszym odznaczony został nim inżynier lotniczy pochodzenia węgierskiego Theodore von Kármán (1962). Z Polaków: Jerzy Spława-Neyman i Antoni Zygmund (matematycy). Przez wiele lat nie przyznawano żadnych medali. Lata te obejmują: 1985, 1984, 1980, 1978, 1977, 1972 i 1971. Donald J. Trump nie nadał żadnego. Ostatni raz medal został przyznany 19 maja 2016 roku, kiedy prezydent Barack Obama przyznał medale za lata 2013 i 2014.
26 sierpnia
1951 – Urodził się Edward Witten – amerykański fizyk-teoretyk i matematyk, jeden z najważniejszych badaczy teorii strun. Profesor Institute for Advanced Study. Zajmował się głównie kwantową teorią pola, teorią strun oraz pokrewnymi obszarami topologii i geometrii. Do jego najważniejszych osiągnięć należą prace nad supersymetrią, wprowadzenie topologicznej kwantowej teorii pola oraz zaproponowanie uogólnionej teorii superstrun, (M-teorii, 1995). Jego prace miały ogromny wpływ na rozwój współczesnej matematyki. W 1990 r. otrzymał medal Fieldsa – najwyższą nagrodę przyznawaną matematykom.
1961 – W kanadyjskim Toronto otwarto Hockey Hall of Fame, galerię sławy, a zarazem muzeum, poświęcone historii hokeja na lodzie. Są w niej wystawiane trofea National Hockey League. Większość członków Hockey Hall of Fame (bardzo trudno tę godność uzyskać) to Kanadyjczycy, ale są wśród nich również: Amerykanie, Rosjanie, Słowacy oraz Australijczyk, Anglik, Fin, Szkot i Szwed. W 2010 roku do grona przyjęto także dwie pierwsze kobiety-hokeistki.
1974 – Zmarł Charles Augustus Lindbergh (ur. 4 lutego 1902) – amerykański pionier lotnictwa, wsławiony pierwszym samolotowym samotnym przelotem między lądem Ameryki Północnej a Europą bez międzylądowań w 1927, generał brygady US Army, doktor honoris causa Uniwersytetu Illinois i innych uczelni.
27 sierpnia
1858 – Urodził się Giuseppe Peano (zm. 20 kwietnia 1932) – włoski matematyk i logik. Od 1890 profesor matematyki na Uniwersytecie w Turynie, a w latach 1887-1901 w akademii wojskowej w Turynie. Opracował stosowaną powszechnie aksjomatykę arytmetyki liczb naturalnych (tzw. Aksjomaty Peana). Skonstruował też przykład funkcji ciągłej przekształcającej odcinek domknięty na kwadrat domknięty, co jest sprzeczne z powszechną intuicją. Odwzorowanie to jest zwane krzywą Peana. Peano był również twórcą międzynarodowego sztucznego języka latina sine flexione.
1859 – Edwin L. Drake i William A. Smith w Titusville w Pensylwanii wydobyli po raz pierwszy ropę naftową przy pomocy odwiertu. Do tego czasu ropę pozyskiwano z naturalnych wycieków.
1958 – Zmarł Ernest Orlando Lawrence (ur. 8 sierpnia 1901) – amerykański fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za wynalezienie (1931) i udoskonalenie cyklotronu (urządzenie do przyspieszania cząstek, obdarzonych ładunkiem elektrycznym) oraz za wyniki uzyskane przy jego użyciu, w szczególności odnoszące się do pierwiastków sztucznie promieniotwórczych
28 sierpnia
1877 – Urodził się Charles Stewart Rolls – brytyjski przedsiębiorca i konstruktor lotniczy, arystokrata, jeden z pionierów motoryzacji i awiacji, razem z Henrym Roycem współtwórca przedsiębiorstwa motoryzacyjnego Rolls-Royce. Zginął w wypadku lotniczym 12 lipca 1910. Był pierwszą ofiarą katastrofy lotniczej w Wielkiej Brytanii, a także pierwszym człowiekiem, który przeleciał nad kanałem La Manche w obie strony bez międzylądowania.
1898 – Farmaceuta Caleb Bradham z New Bern w Karolinie Północnej zmienił nazwę stworzonego i sprzedawanego przez siebie Napoju Brada na Pepsi-Cola. Słowo „pepsi” pochodzi od ang. pepsine – pepsyna. Napój miał początkowo dodatek tego enzymu i miał służyć jako lekarstwo na niestrawność. Tak zaczął się podział świata na dwa imperia: Pepsi i Cola…
1938 – W Stoczni Gdyńskiej położono stępkę pod drobnicowiec SS Olza – pierwszy statek pełnomorski zbudowany w II RP. Statek miał nośność 1250 ton, długość całkowita wynosiła 68,22 m, projektantem był mgr inż. Henryk Giełdzik. Wodowanie przewidziane na wrzesień 1939 r. nie odbyło się z powodu wybuchu wojny. 8 września Polacy celowo dokonali wodowania blokującego pochylnię. Zwodowany przez Niemców w maju 1941 roku jako „Westpreussen”. W 1958 roku został ukończony przez ZSRR (z nową maszyną) jako statek-baza kaliningradzkiej floty rybackiej „Inguł”. W czerwcu 1970 statek został wycofany i prawdopodobnie skierowany na złom.
29 sierpnia
1831 – Brytyjski fizyk Michael Faraday (1791-1867), eksperymentator, samouk, profesor Instytutu Królewskiego i Uniwersytetu Oksfordzkiego, członek Royal Society odkrył zjawisko indukcji elektromagnetycznej. W 1825 roku odkrył benzen, wydzielił naftalen, heksachloroetan, koloidalne złoto. Był też twórcą prostej metody skraplania gazów. W latach 1833-1834 sformułował prawa elektrolizy i wprowadził nomenklaturę dla opisu tego zjawiska.
1865 – Zmarł Robert Remak (ur. 26 lipca 1815 r.) – polski (urodzony w Poznaniu, najważniejszą pracę opublikował po polsku) i niemiecki lekarz, embriolog, histolog, fizjolog i neurolog, profesor Uniwersytetu Berlińskiego. Twórca nowoczesnej embriologii. Odkrył, że wszystkie komórki pochodzą od innych komórek. Odkrycie to było powszechnie przypisywane Rudolfowi Virchowowi. Obecnie uważa się, że Virchow potwierdził tylko wyniki Remaka.
1904 – Urodził się Werner Forßmann (zm. 1 czerwca 1979 r.) – niemiecki lekarz z Eberswalde, absolwent Uniwersytetu Berlińskiego (1929). Stworzył nowe sposoby diagnostyki ludzkiego serca za pomocą cewnikowania. W 1929 r. wprowadził cewnik do prawego przedsionka swojego serca, a w oddziale radiologicznym wykonano zdjęcie rentgenowskie ukazujące cewnik. Za swoje eksperymenty Forßmann został wyrzucony z pracy. Mimo to, w 1956 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny.
30 sierpnia
1546 – W kalwińskiej Genewie ukazał się dekret zabraniający nadawania dzieciom imion innych niż biblijne. Śmieszne miewaliśmy pomysły jako ludzkość, nieprawdaż?
1901 – Hubert Cecil Booth (1871-1955), brytyjski inżynier, przedsiębiorca i wynalazca otrzymał brytyjski patent na odkurzacz w formie urządzenia napędzanego silnikiem spalinowym i umieszczonego na ramie wozu konnego. Wyprowadzano z niego długie rury, którymi przez okna odkurzano budynki.
1919 – Urodził się Maurice Ralph Hilleman, (zm. 11 kwietnia 2005) − amerykański mikrobiolog, wakcynolog. Opracował ponad 30 szczepionek, w tym osiem z czternastu najczęściej używanych na świecie. Jest m.in. twórcą szczepionek przeciw wirusom odry, ospy wietrznej, świnki, różyczki, dwoince zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, dwoince zapalenia płuc oraz kombinowanej szczepionki przeciw odrze, różyczce i śwince (MMR). Zapoczątkował także badania nad szczepionkami przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu A (HAV) i wirusowi zapalenia wątroby typu B (HBV). Dzięki niemu zapewne żyje dziś masa idiotów, organizujących się w tzw. ruch antyszczepionkowy…
31 sierpnia
1842 – Urodziła się Mary Corinna Jacobi z domu Putnam (zm. 10 czerwca 1906) – amerykańska lekarka, pisarka i sufrażystka, pierwsza kobieta, która otrzymała członkostwo amerykańskiej Akademii Medycyny. Była też pierwszą kobietą przyjętą na studia w paryskiej Ecole de Médecine. Uważana za najwybitniejszą lekarkę swoich czasów.
1945 – Zmarł na raka płuc Stefan Banach (ur. 30 marca 1892), jeden z najwybitniejszych matematyków w dziejach świata, twórca tzw. Analizy Funkcjonalnej. Nigdy nie ukończył studiów matematycznych; jego największym studenckim osiągnięciem formalnym był tzw. półdyplom Politechniki Lwowskiej. Mimo to otrzymał w 1920 roku stopień doktora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie również w dwa lata później uzyskał habilitację. Niewiarygodnie ciekawa postać. Niżej podpisany miał zaszczyt być magistrantem i asystentem jego wybitnego ucznia i przyjaciela, Stanisława Mazura.
2005 – Zmarł Józef Rotblat (ur. 4 listopada 1908 w Warszawie) – polski fizyk i radiobiolog, współzałożyciel i lider pacyfistycznego ruchu naukowców Pugwash, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1995. W 1938 r. obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. W 1946 roku przyjął obywatelstwo brytyjskie. W 1998 otrzymał brytyjski tytuł szlachecki. Współtwórca pierwszej bomby atomowej (z tzw. Projektu Manhattan wycofał się w 1944 roku). Postulował, aby naukowcy przyjęli sposób postępowania na wzór lekarskiej przysięgi Hipokratesa, tzn. aby powstrzymywali zaspokajanie własnej ciekawości naukowej i samoograniczali się w badaniach, jeśli ich wyniki mogłyby okazać się zgubne dla świata. Jako naukowiec zajmował się medycyną nuklearną. Od 1966 był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk.
Bogdan Miś
Urodzony w roku 1936. Matematyk, dziennikarz. Członek Towarzystwa Dziennikarskiego,
Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Informatycznego.
ad 2005. Znałem kiedyś asystenta tego Pugwasha. Nie podam nazwiska, bo może on jeszcze żyje i by nie chciał. Kiedyś może (Insz Allach) opiszę jego przepiękną rozgrywkę z polską ubecją, co próbowała z niego zrobić tam, w Anglii, swoją wtykę. Przegrał, bo ubecja przekonała Anglików, że on szpieguje dla nich, więc sami go wydalili. Mam dla niego dożywotni szacun, bo zorganizował mi wspaniałe zastosowanie dla mojego świeżo zdobytego w Niemczech (też dzięki niemu) dostawczaka. To była wyprawa klubu wysokogórskiego Zakopane na Annapurnę (zawieźliśmy ich do Pokhary) i (półtora miesiąca później) z powrotem, przez całe Indie, do Bombaju. Podczas tego powrotu zdarzyło się, że padła mi stacyjka. Spiąłem ją, jak głupi, na krótko, w kabinie, paroma kawałkami przewodów 220V. I to oczywiście natychmiast wesoło zapłonęło. Więc zacząłem szarpać gołymi łapami płonące przewody. A on stał spokojnie za mną, z pianową gaśnicą w ręku i czekał na wynik. Na obu dłoniach miałem paskudne oparzenia, więc nie wstrzymałem się od zapytania. Odpowiedział : nie masz pojęcia, jak to by w tym upale śmierdziało. W życiu nie znałem drugiego tak opanowanego sk… !