Zbigniew Huzar: Dlaczego Rosja jest taka, jaka jest?88 min czytania

2. Zarys historii

2.1. Tło

Państwowość rosyjska wyłoniła się na początku dru­gie­go tysiąclecia na obszarze ziem ruskich, mniej więcej pomiędzy Bałtykiem i Morzem Czarnym oraz pomiędzy Bugiem a Dnieprem. Najwcześniejsze zapisy dotyczące tego obszaru wiążą się ze szlakiem handlowym, który prowadził od Morza Czarnego do Bałtyku – od Greków (Bizancjum) do Normanów. Północną część tego szlaku zajmowały plemiona normadzkie – Warengowie, część południową – plemiona mongolskie, zaś wnętrze – głównie ple­mio­na słowiańskie.

Na szlaku powstawały różne osady, które dały początek księstwom, których władcy tytu­ło­wali się książętami. Najstarszą jest powstały w V wieku Kijów, nieco młodszą założony w IX wieku Nowogród. Obie te miejscowości stały się ośrodkami władzy po­litycznej – Rusi Kijow­s­kiej i Rusi Nowogrodzkiej, ale to właśnie Kijów jest miejscem, w którym pod koniec X wieku, władca Rusi kijow­skiej, Włodzimierz Wielki, przyjął chrzest z rąk Patriarchy Konstantynopola, uznawany sym­bolicznie za chrzest całej Rusi. Z Kijowa wiara prawosławna powędrowała na daleki północny wschód, docie­rając do żyjących tam plemion słowiańskich i ugrofińskich, tam, gdzie później powstanie Księstwo Moskiewskie.

Dwa­dzie­ścia lat wcześniej przyjął też chrzest pierwszy władca Polan, Mieszko I, ale z rąk Papieża Rzym­skiego. W momencie przyjęcia chrztów z dwóch różnych ośrodków, fakty te nie wpro­wadzały istotnej różnicy pomiędzy ziemiami ruskimi i polskimi, ale po rozłamie chrześcijaństwa w XI wieku na Koś­ciół wschodni i zachodni, na prawosławie i katolicyzm, przyniosły głębokie konsekwencje, trwające do czasów współczesnych.

Tworzenie i rozwój księstw ruskich był uzależniony od sąsiadów, najpierw od Normanów, potem głów­­­nie od Tatarów, stanowiących część imperium mongolskiego sięgającego od Irtysza do Du­naju i od Uralu do Kaukazu. Oprócz Tatarów później uzależnionych od Turków, na ziemie ruskie mie­li ciągle wpływ Normani (Szwedzi), a później Litwini i Polacy, którzy także ze sobą toczyli spory i boje. Oczywiście, tak jak na ziemiach ruskich, tak samo i na ziemiach litewskich i polskich, tworzyły się i przekształcały struktury polityczne, z których wyrastały księstwa i królestwa. Nie wchodząc w szcze­góły warto wspomnieć, że w XI wieku Ruś Kijowska uległa rozbiciu dzielnicowemu, a znaczenie Kijowa upadło całkowicie po zniszczeniu przez Tatarów na początku XIV wieku.

W wyniku wzajem­nych tarć, walk i aliansów tworzyły się narody ruskie. Okres panowania Księstwa Kijowskiego i Księ­stwa Nowogrodzkiego stał się podłożem do uformowania trzech narodów wschodnio­sło­wiańskich: ro­syj­skiego (wielkoruskiego), ukraińskiego (małoruskiego) i białoruskiego. Należy zaznaczyć, że terminy Wielkoruś i Małoruś zostały wprowadzone przez kartografów rosyjskich, przy czym Małoruś ma zabarwienie pejoratywne. Poję­cie narodu było początkowo rozumiane potocznie jako zbiorowość związaną wspólnymi przekona­niami i wspólnym terytorium, natomiast współczesne pojęcie narodu pojawiło się dopiero pod koniec XVIII wieku i wiązało się ściśle z pojęciem państwa.

W XIV wieku dokonał się pierwszy podział Rusi na dwie części: część zachodnią (związaną z Rusią Kijowską), przyszłą Ukrainę i Białoruś, oraz wschodnią (związaną z Rusią Moskiewską), przyszłą Rosję. Mieszkańców ziem rosyjskich, czyli Rosjan, nazywano wcześniej Wielkorusami bądź Moskalami; ten ostatni termin był używany w Polsce jeszcze do II Wojny Światowej. Część zachodnia dostała się pod panowanie litewskie, a wschodnia – pod tatarskie.

Unia Lubelska zawarta w 1569 roku pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim zapoczątkowała podział części zachodniej na Ukrainę, która przypadła Koronie, i na Biało­ruś, która przypadła Księstwu. Podział na narodowości kształtował się powoli, jeszcze w XVIII wieku nie był on dość wyraźny. Podobnie wyodrębniała się Wielkoruś (Rosja), która stanowiła część wschodnią, początkowo opanowaną przez Tatarów, a z biegiem czasu prze­cho­dziła pod panowanie Moskwy – Księ­s­twa Moskiewskiego. Rosja jako państwo istnieje co najmniej od XIII wieku jako Wielkie Księstwo Moskiewskie, znane pod nazwą Wielkoruś albo Moskwa, zaś jako Rosja pojawiła się później, w XVI wieku wraz z powstaniem Carstwa Rosyjskiego.

W przypadku Białorusi i Ukrainy od poczucia narodowości do uzyskania państwowości droga była znacznie dłuższa. Międzynarodowe uznanie jako państwa uzyskały Białoruś i Ukraina dopiero w 1991 roku, po upadku Związku Radzieckiego.

Ukraina miała wcześniej nieudane próby deklaracji niepodległości po I Wojnie Światowej, ale, co naj­ważniejsze, ma za sobą historię silnej państwowość Rusi Kijowskiej i jej walk z Tatarami i Turkami. Należy też wspomnieć o Kozakach – wolnych obywatelach zamieszkujących stepy położone na po­łud­nie od księstw ruskich. W okresie pod panowaniem Korony posiadali oni autonomiczną strukturę tery­to­rialną zwaną hetmanatem, której przywódca był wybierany spośród kozackiej starszyzny. Hetma­na­ty stano­wi­ły pewną namiastkę lokalnej państwowości. Kozacy po w serii licznych powstań w XVI i XVII wie­ku z Koroną, po powstaniu hetmana Bohdana Chmielnickiego, zwrócili się o pomoc i opiekę rosyj­skie­go cara. Ugoda pomiędzy Chmielnickim a pełnomocnikiem cara (bowiem car nie układa się z pod­danymi), zawarta w 1654 roku, w Perejesławiu, zamiast pomocy okazała się trwającą ponad trzysta lat niewolą.

2.2. Wielkie Księstwo Moskiewskie

Początki państwowości rosyjskiej, a właściwie moskiewskiej przypadają na początek XIII wieku, gdy rozdrobnione księstwa ruskie były zdominowane przez tatarską Złotą Ordę – państwo założone przez Mongołów. Jednym z nich było powstałe w 1213 roku Księstwo Moskiewskie ze stolicą w Moskwie i pozostające w stosunku lennym do Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego. W 1263 roku, z woli Aleksandra News­kie­go, zostało ono wydzielone z Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego, dla jego syna Daniela jako monarchia dziedziczna. Rozpoczyna się proces, który kończy się 1328 roku, gdy Iwan I Kalita, wnuk Aleksandra Newskiego, przenosząc stolicę Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego do Moskwy daje początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu i staje się księciem wszystkiej Rusi.

Aleksander Newski (1220-1263), książę No­wo­grodu, jest osobą, którą utożsamia się z początkiem państwowości rosyjskiej. Pokonał on naj­pierw Nor­manów (Warengów), a później Litwinów, i w 1252 roku otrzymał od tatarskiego chana tron wło­dzi­­­mier­ski oraz zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi. Otrzymując zwierzchnictwo, czyli jarłyk, Aleksander Newski stał się odpowiedzialny przed chanem za ścią­ganie danin narzu­co­nych wszystkim ruskim książętom i ich pod­da­nym. Jednocześnie prze­jął mon­golski styl zarządzania państwem i ludźmi. Podobnie działał jego wnuk, Iwan I Kalita, który uzyskał tytuł Wielkiego Księcia Moskiewskiego i prawo zbierania podatków z całej Rusi dzięki otrzymaniu jarłyka od Tatarów.

Styl ten ukształtował się w poprzedzającym ponad dwuipół­wie­ko­wym okresie panowania mongol­skie­go i odcisnął niezatarte piętno w świadomości i politycznej kulturze ziem rus­kich. Chodzi o postawę absolutnej uległości wobec wła­dzy zwierzchniej, która jest gotowa wyciąć w pień całe miasta, kiedy tylko spotka się z najmniej­szym przejawem niepo­słuszeń­stwa. Wobec abso­lut­nej władzy chana wszy­s­cy są niewolnikami, nawet książęta ruscy, którzy mogą co najwyżej uzyskać od chana jarłyk, czyli upoważnienie do sprawowania władzy pod warun­kiem spraw­nego spłacania narzucanych danin. Tak ukształtowany wzorzec absolutnej władzy i bez­względ­nego posłuszeństwa będzie przejmowany i utrwalany przez kolejnych władców rosyjskich.

Warto przypomnieć, że Aleksander Newski jest bohaterem znanego filmu Siergieja Eisen­steina z 1939 roku. W końcowych słowach Newski domyślnie przestrzega Zachód: Kto na Ruś z mie­czem przychodzi, ten od miecza zginie. Newski jest także zwycięzcą współczesnego plebiscytu na postać, którą można uważać za najbardziej godny symbol Rosji. W plebiscycie przeprowadzonym w latach 2008-2009 wzięło udział 50 mln respondentów, a kolejne miejsca w pierwszej dziesiątce zajęli: Piotr Stołypin, Stalin, Aleksander Puszkin, Piotr Wielki, Lenin, Fiodor Dostojewski, Aleksander Suworow i Dymitr Mendelejew.

Na początku XX wieku, jako pochodna mongolskiego stylu, wyłoniła się w rosyjskiej myśli politycz­nej idea eurozjanizmu – nurtu, który stwierdza, że okrucieństwa i najazdy mongolskie uchroniły Ruś przed dominacją łacińską Zachodniej Europy i zapewniły w ten sposób utworzenie wielkiego, nieza­leżnego państwa. Stąd wynika współczesne przekonanie Rosji o swojej wielkości, która musi się bro­nić przed zagrożeniem płynącym z Zachodu.

Wielkie Księstwo Moskiewskie prowadziło walki w pierwszej kolejności o przetrwanie, a następnie o posze­rzenie terytoriów i wpływów walcząc z Litwinami, Polakami, a także z Tatarami, od których byli naj­bardziej uzależnieni. W bitwie na Kulikowym Polu, w1380 roku, Księstwo pokonało mongolską Złotą Ordę, a po jej upadku, na początku XV wieku, rozpoczęli walki o uniezależnienie się od Chanatu Krymskiego, następcy Ordy. Ostatecznie, na początku XVI wieku Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jedynym niezależnym od Tatarów państwem ruskim.

Warto jeszcze wspomnieć o księciu moskiewskim Iwanie I Kalicie – wnuku Aleksandra Newskiego. Z nim właśnie wiąże się hasło „zbierania ziem ruskich”. Nie było to tylko hasło dla potomnych, ale również odzwierciedlało jego starania poszerzania księstwa o nowe ziemie zdobywane podstępem lub za pieniądze.

2.3. Carstwo Rosyjskie

Początkowy okres rozwoju państwowości rosyjskiej, Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, trwał prawie trzysta lat. Jego spadkobiercą stało się Carstwo Rosyjskie, którego pierwszym władcą był książę moskiewski Iwan IV Groźny (1530-1584), koronowany na cara całej Wszechrusi w 1547 roku, ale pierwszym władcą, który użył tytułu cara całej Rusi w 1478 roku był Iwan III Srogi.

Wraz z tytułem cara został wprowadzony termin samodzierżawie. Dla tego pojęcia nie ma odpowied­nika w języku polskim ani żadnym innym europejskim. Początkowo miało ono oznaczać suwerenność rzą­dów cara rosyjskiego od chanów Złotej Ory i ewentualnie innych władców. Z czasem znaczenie to stało się synonimem autokracji, czyli jedynowładztwa. Praktyka władzy samodzierżawnej zmieniała się w zależności od sytuacji, raz przybierała formę terroru, innym razem oświeconego absolutyzmu lub liberalizmu, w każdym jednak przypadku oznaczała absolutną władzę nad państwem i człowie­kiem.

Należy podkreślić specyficzny i istotny dla dalszej historii kontekst czasów koronacji Iwana Groźnego. Mianowicie, pod koniec XV wieku narodziła się koncepcja tzw. Trzeciego Rzymu. Za jej autora uważa się mnicha Filoteusza z Pskowa, który głosił, że pierwszy Rzym upadł na skutek herezji (połowa VI wieku), drugi Rzym, czyli Konstantynopol – na skutek zdrady prawdziwej wiary w połowie XV wieku), a trzecim i ostatnim Rzymem jest Moskwa. Co więcej, na całym świecie jest tylko jeden car chrześcijański, car Wszechrusi. Misją cara jest rozszerzanie granic królestwa prawosławnego. Car nie ponosi odpowiedzialności przed ludźmi, lecz wyłącznie przed Bogiem, a nieposłuszeństwo carowi to bunt przeciwko Bogu. W tej koncepcji utrwala się samodzierżawie, absolutyzm i imperializm jako istota władzy carskiej.

Absolutyzm carów rosyjskich okazał się zupełnie czymś innym niż absolutyzm władców euro­pejskich – cesarzy i królów europejskich, spadkobierców części zachodniej Cesarstwa Rzymskiego. Żaden z carów rosyj­skich nie powiedziałby tego, co powiedział w XVII wieku król francuski Ludwik XIV: Państwo to ja, bowiem car to coś więcej niż państwo. Car to emanacja Boga, jest tylko od Boga za­leżny, zaś państ­wo wraz z jego poddanymi to jego własność, ich los zależał wyłącznie od łaski bądź kaprysu władcy. W tym okresie w Europie Zachodniej władza królewska też była sprawowana z łaski Boga, ale była w różny sposób ograniczana, najpierw siłą przeciwników królewskich, a w później­szym okresie siłą prawa. Wsparciem dla carskiej władzy była Cerkiew Prawosławna. Podobnie wspar­ciem władzy królewskiej w Europie Zachodniej był Kościół Katolicki, ale Cerkiew pozostawała niemal całkowicie zależna od cara, podczas gdy w Europie Zachodniej, to raczej władcy byli bardziej zależni od Kościoła.

Iwan Groźny rozpoczął urzędowanie z rozmachem i okrucieństwem. Kosztem bojarów przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego i usprawnił administrację. Zasłynął okrucieństwem, z jego roz­kazu stracono około stu tysięcy ludzi, w napadzie szału zamordował jednego ze swych synów. Jego despotyzm był wzmocnioną okrucieństwem kopią tatarskiego (mongolskiego) systemu władzy, obec­nego już we wcześniej istniejących księstwach ruskich. Odtąd absolutyzm i despotyzm stał się atry­bu­tem władzy we wszystkich kolejnych etapach rozwoju państwowości rosyjskiej.

Iwan Groźny prowadził agresywną politykę wobec swoich sąsiadów – walczył z Chanatem Krym­s­kim, państwem krzyżackim w Inflantach, Księstwem Litewskim i Koroną. Poszerzył swe ziemie o nowe tereny, a zagrożenie jakie wywarł na Księstwie skłoniło je się do zawarcia, w 1569 roku, Unii Lubelskiej z Koroną.

2.4. Imperium Rosyjskie

Okres Carstwa Rosyjskiego trwał prawie dwieście lat. Kolejny okres Imperium Rosyjskiego obejmuje dwustoletni okres historii Rosji i był najbardziej dynamicznym okresem rozwoju rosyjskiej państwo­wości – Rosja stała się potęgą europejską.

Początek Imperium wiąże się z Piotrem I Wielkim (1672-1725), jego twórcą. Był on jednocześnie ostatnim carem i pierwszym imperatorem. Jako car rozpoczął swą władzę w 1682 roku, a w 1721 roku przyjął tytuł imperatora podkreślając tym swoją władzę jako wyższą od władzy królew­skiej. Gosudar’ impierator był kimś więcej niż tylko osobą fizyczną. Był straż­nikiem idei państwa rosyjskiego, wyrazicielem woli narodu, obrońcą jedności ogromnego teryto­rium.

Piotr I gruntownie zmodernizował państwo przeprowadzając reformy wojska, administracji, reformy podatkowe i gospodarcze oraz cerkiewne, doprowadził do nadania Rosji statusu mocarstwa euro­pej­s­kiego. Zainicjował okres bezprecedensowej ekspansji terytorialnej, która realizowana przez kolejnych carów-imperatorów trwała nieprzerwanie prawie do końca XIX wieku. Rosja stała się największym państwem na świecie, w pewnym okresie rozłożonym na trzech kontynentach. Mało znany jest fakt, że oprócz Alaski w pierwszej połowie XIX wieku Rosjanie skolonizowali rów­nież część Kalifornii.

Szczególnie ważny z uwagi na dalszą historię jest fakt przyłączenia Kry­mu do Imperium przez żonę Piotra, Katarzynę II, którą w 1724 roku, na rok przed swoją śmiercią, uczynił formalną współwładczy­nią Rosji. Najpierw, w 1774 roku, Chanat Krymski, który dotąd był pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego, przyszłą Turcję, przeszedł pod skrzydła Rosji, a następnie, po likwidacji dawnego po­rządku politycznego i społecznego, w 1783 roku, Katarzyna ogłosiła przyłą­cze­nie Krymu do Rosji. Ten sam schemat postępowania – najpierw podporządkowanie, a następnie rusyfikacja – został zasto­sowany podczas rozbiorów Królestwa Polskiego.

Przyłączenie Krymu do Rosji nie zakończyło, ale raczej zachęciło Rosję do dalszej ekspansji w kie­run­ku Bałkanów i, kosztem Imperium Osmańskiego, uczynienia z Morza Czarnego wewnętrznego morza Rosji. Ekspansja ta była formą ucieczki od problemów wewnętrznych, które przyniosła Wiosna Ludów w latach 1848-1849. Zamierzenia Rosji spotkały się z odporem Francji i Anglii, które również były zainteresowane obszarem Morza Czarnego i Bałkanów. Efektem była wojna krymska, toczona w latach 1853-1856, w której Rosja poniosła upokarzającą klęskę. Klęsce tej zawdzięczają rosyjscy chło­pi uwłasz­cze­nie – w 1861 roku zyskali wolność osobistą przestając być przedmiotem lub towarem.

W połowie XIX wieku wykrystalizował się teoretyczny model ustroju Rosji w postaci zestawu trzech pojęć: prawosławie, samodzierżawie i narodnost’ (ludowość). O ile dwa pierwsze były pojęciami zna­nymi wcześniej, to ostatnie było nowym pojęciem, które można kojarzyć z pewną formą ludowości, ale, jak okazywało się później, lepiej chyba powiedzieć, że kojarzyło się z nacjonalizmem mającym spajać ludy słowiańskie.

Druga połowa XIX wieku przyniosła wzrost nastrojów rewolucyjnych powodowanych rosnącym roz­warst­weniem majątkowym wśród chłopstwa oraz z przemieszczaniem się bezrolnego chłopstwa do miast w związku z szybkim rozwojem przemysłu. Nastąpił rozwój ruchu robotniczego i przenikanie do Rosji ideologii marksizmu. Wyrazem sytuacji był skuteczny zamach na cara Aleksandra II w 1881 roku. W tym samym roku powstała Ochrana – tajna policja, mająca na celu tropienie przeciwników władzy. Ochrana przetrwała do 1917 roku, gdy została zastą­piona utworzoną przez bolszewików Czeką, czyli Wszechrosyjską Komisją Nadzwyczajną do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. Fun­kcjo­nariusze tej organizacji, czekiści, stali się tak rozpoznawalni, że czekistami nazywano pracow­ników później powstałych organów bezpieczeństwa państwa.

Sytuacja po dramatycznej porażce Rosji w wojnie z Japonią, w 1905 roku, doprowadziła do rewolu­cyj­nego wrzenia. Próbując opanować sytuację ostatni car Mikołaj II (1868-1918) dopuścił pewną liberalizację polity­czną, zezwolił na utworzenie i działanie partii politycznych oraz wprowadził pewne formy parlamen­ta­ryzmu. Wszczęte ostre walki polityczne doprowadziły w marcu 1917 roku do abdykacji cara Miko­łaja II, co było symbolicznym końcem epoki Imperium. W tym samym roku wybuchła bolszewicka rewolucja październikowa. Przejęcie władzy przez bolszewików i utworzenie Armii Czerwonej do­pro­wadziły do wybuchu wojny domowej. Działania wojenne trwały aż do 1922 roku, chociaż za koniec wojny domowej przyjmuje się zdobycie dwa lata wcześniej Krymu przez Armię Czerwoną.

2.5. Związek Radziecki

Nowy okres, po rewolucji październikowej, stanowił fenomen w skali światowej. Powstałe na gruzach Imperium Rosyjskiego nowe państwo, Związek Socjalistycznych Republik i Rad (ZSRR), było pier­w­szym państwem komunistycznym. Wcześniej powstały cztery, formalnie niezależne Socjali­styczne Re­publiki Radzieckie (SRR): Rosyjska Federacyjna SRR, Białoruska SRR, Ukraińska SRR i Zakau­kaska Federacyjna SRR. Republiki te 20 grudnia 1922 roku podpisały traktat założycielski, powołując do życia ZSRR.

Okoliczności powstania tych republik są złożone, a ich tłem jest niestabilny okres po klęsce Rosji w I Wojnie Światowej. Upadek Imperium próbowały wykorzystać do uzyskania niepodległości różne gru­py narodowościowe. Między innymi dotyczyło to Białorusi i Ukrainy, które podjęły próby de­kla­racji republik narodowych, całkowicie niezależnych od Rosji. Bolszewicy, którzy po rewolucji październi­kowej, 8 listopada 1919 roku, utworzyli Rosyjską Federacyjną SRR, trzymali rękę na pulsie, próby te spacyfikowali, ale dopuścili, jako przykrywkę, na utworzenie socjalistycznych, a nie narodowo­ś­cio­wych republik. Co więcej, aby uwiarygodnić dobrowolność przystąpienia do ZSRR, Białoruskiej i Ukraińskiej SRR pozostawiono międzynarodową podmiotowość. Dzięki temu obie – Białoruska i Ukraińska SRR, obok Rosyjskiej Federacyjnej SRR zostały, już po zakończeniu II Wojny Światowej, założycielami ONZ. Oczywiście, RFSRR jako powierzchniowo i ludnościowo największa miała decydujący wpływ na kształt federacji, a pozo­stałe republiki związkowe pozostały tym samym, czym były za czasów Imperium. RFSRR miała w swoim składzie 16 republik autonomicznych, z których żadnej nie pytano o zgodę – była to naturalna sukcesja po Imperium.

Nowe państwo wdrażając idee komunistyczne wykluczyło posiadanie wszelkiej własności prywatnej. Nastąpiło wywłaszczenie posiadaczy przedsiębiorstw i zakładów przemysłowych – przemysł został upaństwowiony, zaś chłopi zostali całkowicie pozbawieni ziemi uprawnej i zmuszeni do kolektywi­zacji. Opory stawiane przymusowej industrializacji i kolektywizacji pociągnęły masowe represje. Powstała rozległa, pokrywająca niemal cały kraj, sieć obozów przymusowej pracy – system Gułag, który w szczytowym 1950 roku, więził około 2,6 mln osób. Do obozów trafiali nie tylko obszarnicy, kułacy, spekulanci, kryminaliści, ale wszelcy – faktyczni lub wymyśleni – oponenci reżimu. Aby zostać przeciwnikiem reżimu, wystarczało wypowiedzenie jednego nieodpowiedniego słowa, nie tylko publicznie, ale niekiedy nawet w domowym zaciszu. Skala tych represji była nieporównywalna z tym, co stoso­wano za czasów Carstwa lub Imperium, gdy powszechnie stosowano okresowe lub trwałe wywózki na Sybir.

Ignacy Daszyński, wybitny polski polityk, lider Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, tak to podsumowuje:

Dyktatura proletariatu jest w Rosji bolszewickiej od początku rządem gwałtu i przemocy mniejszości nad większością. Mniejszość rządząca nie wynosi nawet pół procenta ludności i utrzymuje się przy władzy przez tak okrutną i krwawą przemoc, że żadne inne cywilizowane społeczeństwo podobnie dzikiej tyranii nie zniosłoby.

Potęga totalitarnego państwa próbowała wychować czło­wieka nowego typu, uczynić go maszyną, nie tylko wykonującą rozkazy, ale nawet myślącą na rozkaz. Ktoś, kto był na zewnątrz nie mógł sobie wyobrazić, jak ta potęga mogła wpływać na człowieka. Wasilij Grossman pisze w swojej książce Życie i los:

Tylko ludzie, którzy nie mieli do czynienia z podobną siłą, skłonni są dziwić się tym, którzy jej się podporządkowują. Ludzie, którzy poczuli skutki jej działania na sobie dziwią się czemu innemu – zdolności do wybuchu, choćby chwilowego, choćby jednego gestu dezaprobaty, jednego gniewnego słowa.

Otwarcie antyreligijna polityka państwa doprowadziła do niemal całkowitego upadku Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, która dotychczas stanowiła wsparcie i atrybut systemu władzy. Ostatecznie absolutyzm carski został zastąpiony dyktaturą proletariatu, której emanacją była Komu­ni­styczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR). Partia stała się odpowiednikiem Cerkwi za czasów im­perium, a rolę carów przejęli jej sekretarze generalni. Dyktatura przyjmowała różne formy, naj­pierw, do 1953 roku, był to okres Wielkiego Terroru Stalina (1878-1953), potem autorytaryzm Chruszczowa (1894-1971), a po nim okres zastoju gospodarczego Breżniewa (1906-1982) i kolejnych ich następców.

Szczególne, ciągle nieosiągalne „zasługi” ma okres stalinowski. Odnosząc się tylko do spraw zwią­za­nych z Ukrainą należy przede wszystkim przypomnieć wielki głód na terytorium ówczesnej Ukraiń­skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Wywołana sztucznie klęska głodu w latach 1932-1933, pochłonęła miliony ofiar, według różnych szacunków od 3 do 10 mln. Drugim faktem, pośrednio związanym z Ukrainą, jest przesiedlenie wszystkich 200 tysięcy Tatarów krymskich do Uzbekistanu w 1944 roku. Tatarzy, którzy pod koniec XVII wieku stanowili ponad 85% ludności Krymu, w wyniku polityki Imperium skurczyli się do około 25%, a od 1944 do 1959 roku stanowili 0%. Po upadku ZSRR rozpoczął się proces stopniowego powrotu z zesłania i obecnie Tatarzy stanowią około 12% ludności Krymu.

Narzędziem – tarczą i mieczem – partii komunistycznej stał się Komitet Bezpieczeństwa Państwo­we­go (KGB), formalnie zastępującym Czeka i NKWD. NKWD zbudował Stalin na bezprizornych. Miliony osieroconych, głodnych i bosych dzieci błąkało się po drogach Rosji, kradnąc co się dało. Stalin zamknął ich w internatach. Tam nauczyli się nienawiści, a kiedy dorośli, zostali ubrani w mundury NKWD. NKWD trzymało naród w zwierzęcym strachu. KGB był organem kontynuującym w bardzo rozwiniętej formie, działalność utworzonej pod koniec XIX wieku tajnej policji carskiej – ochrany. Służby rzadko się myliły, a że wyrosły na powszechnym donosicielstwie i strachu, powstał samonapędzający się mechanizm: oni wiedzą wszystko, więc lepiej nie popadać z nimi w konflikt. Z upływem czasu KGB stawała się siłą górującą nad KPZR.

Z II Wojny Światowej, dzięki materialnemu i militarnemu wsparciu aliantów, ZSRR wyszła nie tylko zwycięsko, ale ponadto maksymalnie poszerzyła swoje terytorium. Wcieliła do siebie kraje bałtyckie (Litwę, Łotwę i Estonię), okroiła Polskę, ale także wzięła jako swoje lenno tak zwaną Wspólnotę Państw Socjalistycznych (Polskę, Czechosłowację, Bułgarię, Rumunię, Węgry, NRD jako część Niemiec). Władcy Wspólnoty, tak jak w czasach mongolskich, otrzymali jarłyk, czyli upoważnienie do sprawowania władzy. Na wszelki wypadek wojska radzieckie na terenie Wspólnoty utworzyły swoje bazy, a specjaliści do spraw bezpieczeństwa służyli władzy swą radą w sprawowaniu jej obowiązków. Wkrótce, w 1955 roku w Warszawie, został podpisany Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej, który sankcjonował militarne i gospodarcze podporządkowanie ZSSR państw Europy Wschodniej. W ten sposób ZSRR stał się mocarstwem konkurującym z USA.

Rozpoczęta zimna wojna i wyścig zbrojeń dopro­wa­dziły ZSRR do kryzysu gospodarczego. Próby reform Gorbaczowa, ostat­nie­go generalnego sekretarza KPZR w latach 1985-1991, prowadzone pod hasłem głasnosti i pierie­stroj­ki, nie powstrzymały kry­zy­su i upadku państwa. W efekcie ZSRR przestało istnieć, a na jego miejsce, na mocy porozu­mie­nia białowieskiego z 1991 roku, powstała Wspólnota Niepodległych Państw. Wspól­nota początkowo obejmo­wała Rosję, Białoruś i Ukrainę, wkrótce dołączyły do niej Azerbej­dżan, Armenia, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawia, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan. Natomiast nie przystąpiły do niej kraje bałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia. Wspólnota Niepodległych Państw do złudzenia przypomina okres tuż przed powołaniem ZSRR.

2.6. Federacja Rosyjska

ZSRR przerwał siedemdziesiąt lat, zaś jego następca, Federacja Rosyjska, trwa już trzydzieści lat. Federacja przejęła po ZSRR strategiczną pozycję atomowego supermocarstwa. Formalnie Federacja ma ustrój demokratyczny, faktycznie ma ustrój autorytarny, w którym pełnią władzy dysponuje pre­zy­dent. Ma on szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej i wyko­naw­czej, jest też naczel­nym dowódcą sił zbrojnych. Drugim organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament – Zgromadzenie Federalne, a drugim organem władzy wyko­nawczej rząd, na którego czele stoi premier powoływany przez prezydenta i zatwierdzany przez parlament.

W Rosji formalnie jest system wielopartyjny. W wyniku wyborów w 2011 roku do parlamentu weszły cztery partie, a wśród nich dwie największe: partia prezydencka Jedina Rossija z prawie 50% miejsc w parlamencie, i partia komunistyczna z prawie 20% miejsc. Role partii są inne niż w demokracjach za­chodnich, w uproszczeniu: Jedina Rossija pełni w zasadzie rolę public relations prezydenta, partia komunistyczna jest reliktem minionej wspaniałej przeszłości, natomiast pozostałe partie mają prakty­cz­nie rolę dekoracyjną.

W odróżnieniu od ZSRR Federacja Rosyjska deklaruje, że jest państwem świeckim gwarantującym wol­ność sumienia i wyznania. Można z tym stwierdzeniem zgodzić się co do wyznania, a nawet wię­cej – Cerkiew Prawosławna cieszy się wyraźnym poparciem władzy, ale w zamian władza oczekuje od niej wsparcia swoich działań. Natomiast nie przybyło wiele wolności sumienia, której zresztą nie było wcale w czasach ZSRR. Ujawnianie głosu sumienia jest bardzo ograniczane. Obecnie, w trakcie woj­ny w Ukrainie, samo publiczne wspomnienie o wojnie, nie mówiąc o swojej opinii o tej wojnie, zagro­żo­ne jest wieloletnim uwięzieniem w kolonii karnej. O tym, jakie opinie są słuszne i jak można je wyrażać, informują środki masowego przekazu, głównie telewizja państwowa. Inne telewizje i prasa, jeśli tylko wyjdą poza określone ramy, są zagrożone zamknięciem, a zawód dziennikarza należy w Rosji do niebez­pie­cznych.

Federacja kontynuuje główne tradycje ZSRR i formacji poprzednich. Oznacza to absolutyzm władzy i pełne podporządkowanie obywateli tyle, że realizowane w nieco zmodernizowanej formie – w szacie pseudodemokracji.

2.7. Białoruś i Ukraina

Białoruś i Ukraina są dwoma państwami, które powstały po upadku ZSSR. Wcześniej, pozostawały częściowo bądź całkowicie zależne od Imperium Rosyjskiego i Związku Radzieckiego. Obecnie po­zostają ze sobą w związkach, które narzuca wojna Rosji z Ukrainą. Początki obu państw można kojarzyć z Rusią Kijowską i późniejszym jej rozbiciem dzielnicowym. Podczas XIV-wiecznego podziału ziem ruskich na część wschodnią i zachodnią, w części wschodniej uformowała się przyszła Rosja, zaś w części zachodniej wyłoniły się zalążki Białorusi na północy i Ukrainy na południu; zaś same nazwy tych państw pojawiły się znacznie później.

Białoruś była częścią państwa polsko-litewskiego, a właściwie Litwy, aż do czasów zaborów w 1795 roku. Po rozbiorach Polski Białoruś znalazła się w granicach Imperium Rosyjskiego. Pomimo pro­ce­sów rusyfika­cyj­­nych, na przełomie XIX i XX wieku, kształtuje się elita kulturalna i polityczna roz­pow­szechniająca ideę narodu białoruskiego. W tym okresie kształtował się białoruski język literacki, ale należy pa­mię­tać, że język białoruski wyodrębnił się już wcześniej z języka ruskiego w XIV wieku.

Pod koniec I woj­­ny światowej, w marcu 1918 roku, gdy terytorium Białorusi było jeszcze okupowane przez Niem­ców, ogłoszono formalnie powstanie niepodległej Białoruskiej Republiki Ludowej. Repu­bli­ka ta nie przetrwała roku, w styczniu 1919 roku, Armia Czerwona ogarnęła ziemie białoruskie i utwo­rzono Białoruską SRR, która wkrótce staje się częścią ZSRR. Po upadku ZSRR Białoruś staje się państwem formalnie niezależnym, ale w sytuacji kłopotów gospodarczych i braku tradycji demokraty­cznych, ulega demagogii Alaksandra Łukaszenki, który wygrywając wybory prezydenckie w 1994 roku, oka­zał się nieusuwalnym dyktatorem szukającym wsparcia we władzach Federacji Rosyjskiej. Ceną wspar­cia okazało się coraz większe uzależnienie Białorusi, które ostatecznie doprowadziło do udo­stęp­nienia jej terytorium, jako bazy wypadowej, dla Rosji w wojnie z Ukrainą.

Podobnie jak Białoruś, Ukraina była częścią państwa polsko-litewskiego, ale głównie Korony, aż do czasów zaborów w 1795 roku. Do końca XVI wieku termin Ukraina oznaczał krańce obszarów pod kontrolą różnych państw; jako nazwa urzędowa pojawił się w 1590 roku w tytule konstytucji sejmo­wej pierwszej Rzeczypospolitej.

W odróżnieniu od Białorusi w tym okresie towarzyszy jej bogatsza historia walk o własną państwo­wość. Ukraina była obszarem starć głównie wpływów polskich, ale także litewskich i moskiewskich. Istotne jest to, że ludzie żyjący na ziemiach ruskich poza zasięgiem Moskwy, mimo różnych ograni­czeń cieszyli się pewną auto­no­mią. Byli to tak zwani Kozacy, których można uważać za protoplastów Ukraińców. W drugiej połowie XVI wieku wojskowa społeczność Kozaków zaporoskich utworzyła hetmanat przeznaczony do ochro­ny obszaru tak zwanych Dzikich Pól przed najazdami Tatarów krymskich. Kozacy bronili swej nieza­leż­ności, między innymi, w serii powstań przeciwko Polsce. Po upadku Rzeczypospolitej hetmanat stał się częścią Imperium Rosyjskiego i wkrótce potem został zlikwidowany. W XIX wieku rozpoczyna się odrodzenie narodowe i formowanie nowożytnego języka ukraińskiego, natomiast pierwsze ślady języka pojawiają się już w XIII-XIV wieku. Bezpośrednio po rewolucji październikowej, w listopadzie 1917 roku, powstaje Ukraińska Republika Ludowa, która w styczniu 1918 roku proklamuje niepodległość. Po krótkim okresie starć i sporów z bolszewikami, w styczniu następnego roku Armia Czerwona przesądza o utworzeniu Ukraińskiej SRR, a rząd URL przenosi się na emigrację. Podobnie jak Białoruś Ukraina wyłania się jako niepodległe państwo dopiero po upadku ZSRR.

Od początku nowe niepodległe państwo stara się nawiązać do wartości demokracji i w perspektywie dołączyć do wspólnoty europejskiej, planuje podpisać umowę stowarzyszeniową z Unią Europejską. Niestety, Wiktor Janukowych, prezydent urzędujący w okresie przewidzianym na podpisanie umowy, prowadzi politykę zbliżenia do Rosji i nieoczekiwanie odkłada jej podpisanie. Wywołuje to falę pro­testów i doprowadza, w 2014 roku, do obalenia Janukowycza i jego ucieczki do Rosji. Fakt ten stał się w istocie niejawnym wypowiedzeniem wojny przez Rosję. W tym samym roku rząd krymski ogłasza secesję i Krym zostaje wcielony do Federacji Rosyjskiej, a na wschodzie Ukrainy ogłaszają suweren­ność, wspierane przez Federację, samozwańcze ludowe republiki Doniecka i Ługańska. Wreszcie 24 lutego 2022 roku prezydent Putin wypowiada wojnę Ukrainie ogłaszając specjalną operację wojskową w celu „denazyfikacji i demilitaryzacji ukraińskich faszystów”. Tego samego dnia prezydent Ukrainy, Wołodomyr Zełenski, podpisuje dekret o stanie wojennym i powszechnej mobilizacji.