Bogdan Miś: Działo się (81)

2017-06-03.

[dropcap]K[/dropcap]olejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

30 maja

1908 – Urodził się Hannes Olof Gösta Alfvén (zm. 2 kwietnia 1995) – szwedzki fizyk i astrofizyk, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1970 za badania w zakresie magnetohydrodynamiki i ich zastosowanie do fizyki plazmy. Twórca podstaw elektrodynamiki kosmicznej, współtwórca magnetohydrodynamiki. Odkrywca fal magnetohydrodynamicznych w plazmie nazwanych na jego cześć falami Alfvena. Wykazał, że szybki ruch wirowy młodego Słońca mógł przez pola magnetyczne przenieść się na otaczający go obłok gazowy, z którego uformowały się planety. Powiązał burze słoneczne z powstawaniem zórz polarnych.

1959 – Pierwszy w historii rejs w okolicach wyspy Wight poduszkowca o kryptonimie SE.N1 którego masa wynosiła 3500 kg. Napędzany był silnikiem o mocy 540 KM, osiągał prędkość 25 węzłów. Poduszkowiec (hovercraft) to pojazd poruszający się na poduszce powietrznej. Poduszka ta powstaje gdy wentylator zasysa powietrze z otoczenia i wtłacza je pod spód pojazdu. Może przemieszczać się nad płaskim obszarem – wodą, stałym lądem, ale także nad terenem grząskim lub bagiennym i lodem. Został wynaleziony przez brytyjskiego inżyniera, sir Christophera Cockerella w 1956 roku.

Rosalyn Sussman Yalow

2011 – Zmarła Rosalyn Sussman Yalow (ur. 19 lipca 1921) – fizyczka amerykańska, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii / medycyny w 1977 za stworzenie radioimmunologicznych metod wykrywania białek i prace nad hormonami peptydowymi. Pierwsza kobieta, której przyznano Nagrodę Laskera za Podstawowe Badania Medyczne (w 1976). W latach 50. XX wieku Rosalyn Yalow i Solomon Berson opracowali nową czułą metodę wykrywania insuliny we krwi, która wykorzystywała reakcję antygen-przeciwciało oraz radioizotopy. Opracowana przez nich metoda, zwana RIA, może być stosowana także do wykrywania innych białek i związków. Yalow i Berson nie zgodzili się na jej opatentowanie.

31 maja

1578 – Przypadkowo odkryto przy Via Salaria w Rzymie słynne katakumby – cmentarz podziemny w postaci nieregularnie rozplanowanego systemu korytarzy. Nawiasem mówiąc, słowo katakumby zostało po raz pierwszy użyte właśnie przez Rzymian  by określić miejsce na Via Appia, gdzie wydobywano tuf wulkaniczny, używany do budowy umocnień. Miejsce wydobycia znajdowało się niedaleko jamy, w której pochowany był święty Sebastian. W średniowieczu o katakumbach niemal zapomniano.

Szalka Petriego

1852 – Urodził się Julius Richard Petri (zm. 20 grudnia 1921) – niemiecki bakteriolog, współpracownik Roberta Kocha. W 1877 wymyślił szalkę Petriego, naczynie laboratoryjne w kształcie okrągłej podstawki (spodka) o szerokim, płaskim dnie i niskich (w stosunku do średnicy) ścianach bocznych, wykonane ze szkła lub przezroczystych tworzyw sztucznych. Pierwotnie stosowana jako naczynie do hodowli mikroorganizmów, obecnie jako sprzęt laboratoryjny ogólnego przeznaczenia. Taka prosta rzecz, a jak kolosalną rolę odegrała w nauce!

1910 – Zmarła Elizabeth Blackwell (ur. 3 lutego 1821) – pierwsza amerykańska i brytyjska dyplomowana lekarka, feministka, walcząca o prawa kobiet i zniesienie niewolnictwa. Elizabeth starała się o przyjęcie na studia w wielu uczelniach medycznych, jednak zawsze odmawiano jej jako kobiecie. Dopiero mało znana szkoła Geneva College w Nowym Jorku przyjęła ją na studia… na skutek nieporozumienia. Władze szkoły uzależniły przyjęcie Elizabeth od tego, czy studenci zaakceptują to w głosowaniu. Studenci uznali to za żart, że kobieta ma zostać studentką i przekornie głosowali za jej kandydaturą. 11 stycznia 1849 przyznano jej jako pierwszej kobiecie w USA tytuł doktora medycyny (w dodatku z pierwszą lokatą)

1 czerwca

Nicolas Léonard Sadi Carnot

1796 – Urodził się Nicolas Léonard Sadi Carnot (zm. 24 sierpnia 1832) – fizyk, inżynier wojskowy i matematyk francuski. Jeden z twórców podstaw współczesnej termodynamiki, autor teorii silników cieplnych, w tym cyklu idealnego silnika cieplnego – tzw. cyklu Carnota, zwolennik teorii cieplika. Wykazał, że ciepło jest w stanie wykonać pracę tylko przy przejściu z ciała cieplejszego do zimniejszego.

1950 – Ukazał się komunikat prasowy Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych o zrzuceniu przez amerykańskie samoloty u polskiego wybrzeża masowych ilości stonki ziemniaczanej, która po wydostaniu się na brzeg miała się rozplenić po całym kraju. To chyba jedna z najsłynniejszych bredni propagandy w PRL.

1980 –  Wystartowała telewizja informacyjna CNN, założona przez Teda Turnera. David Walker i Lois Hart przedstawili widzom pierwsze informacje. Stacja nadająca programy informacyjne przez całą dobę była pierwszym kanałem telewizyjnym tego typu na świecie. Sieć ma 36 biur (10 krajowych, 26 międzynarodowych), 900 stowarzyszonych lokalnych stacji telewizyjnych, i kilka regionalnych na całym świecie. Obecnie należy do koncernu Time Warner.

2 czerwca

1953Elżbieta II została koronowana na królową Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

Mark Lewis Polansky

1956 – Urodził się Mark Lewis Polansky – amerykański astronauta, inżynier, pilot wojskowy. W roku 2001 uczestniczył w locie STS-98 na pokładzie wahadłowca Atlantis. 10–22 grudnia 2006 – uczestniczył w dwunastodniowej wyprawie STS-116 (dowodził nią) 15–31 lipca 2009 odbył swoją trzecią wyprawę kosmiczną jako dowódca misji STS-127, realizowanej przez załogę wahadłowca Endeavour. Ojciec Marka Polansky’ego – Irving – był pochodzenia żydowskiego, natomiast przodkowie jego urodzonej na Hawajach matki – Edith – wywodzą się z Korei. Astronauta nosi przydomek „Roman”. Chodzi oczywiście o zbieżność nazwisk ze znanym reżyserem.

1966 – Amerykańska sonda Surveyor 1 wylądowała na Księżycu, stając się pierwszym amerykańskim statkiem kosmicznym, który wylądował na innym ciele niebieskim.

3 czerwca

Budowa szrapnela

1761 – Urodził się Henry Shrapnel (zm. 13 marca 1842), oficer armii brytyjskiej i wynalazca, znany przede wszystkim jako wynalazca amunicji typu „szrapnel”. Za zasługi dla armii brytyjskiej w 1814 otrzymał dożywotnią pensję w ogromnej wówczas wysokości 1200 funtów. Szrapnel zawiera lotki (np. w postaci ołowianych kulek lub strzałek), wyrzucane z pocisku za pomocą ładunku prochowego, przy wykorzystaniu zapalnika czasowego. Po wyrzuceniu z korpusu lotki rozlatują się stożkowo na odległość 150–200 m. Obecnie w klasycznej postaci nie jest używany w wojsku.

1880Alexander Graham Bell po raz pierwszy pokazał swój „fotofon”, urządzenie do bezprzewodowego przekazywania wiadomości telefonicznych. Nie zrobiło kariery – w odróżnieniu od samego telefonu. Wynalazca był silnie związany z Kanadą, do której pojechał w 1870 roku na rehabilitację po zapaleniu płuc. Zawiązana w Halifaksie Aerial Experiment Association w ciągu półtora roku prac doprowadziła do historycznego dla Kanady wydarzenia: kontrolowanego lotu w 1909 roku maszyny o nazwie Silver Dart nad zamarzniętymi wodami jeziora Bras d’Or w Nowej Szkocji. To mało znany wkład Bella w rozwój lotnictwa.

1995 – Zmarł John Presper Eckert (ur. 9 kwietnia), inżynier amerykański. Konstruktor (wspólnie z J. W. Mauchlym) słynnego komputera ENIAC, a także pierwszego komputera będącego produktem handlowym (UNIVAC I, 1951). Jeden z twórców pierwszych pamięci komputerowych. Legenda informatyki.

4 czerwca

1910 – Urodził się Christopher Cockerell (zm. 1 czerwca 1999) – inżynier brytyjski, wynalazca poduszkowca. Podczas II wojny światowej opracował też nową technologię radaru, za co otrzymał pochwałę od Winstona Churchilla. Jego wynalazek miał istotne znaczenie dla przebiegu wojny i pozycji Brytyjczyków. W 1935 zaczął pracować dla przedsiębiorstwa Marconi, dla którego opracował 36 wynalazków, m.in. kompas lotniczy. Za swoje osiągnięcia w dziedzinie inżynierii otrzymał w 1969 roku tytuł szlachecki.

1962– W Kanadzie ruszył reaktor jądrowy NPD, zlokalizowany 3 km na wschód od Rolphton w prowincji Ontario. Dostarczył on prąd do sieci energetycznej Ontario. Był to prototypowy reaktor CANDU (CANada Deuterium Uranium), napędzany naturalnym uranem i wykorzystujący ciężką wodę jako moderator i chłodziwo. Pierwszy raz pełną moc reaktor osiągnął 28 czerwca 1962 r. Zakończył działanie ze względu na nieopłacalność w roku 1987.

Fréchet

1973 – Zmarł Maurice René Fréchet (ur. 2 września) – francuski matematyk, który zyskał wielkie uznanie za wkład w rozwój topologii, analizy funkcjonalnej, statystyki, teorii prawdopodobieństwa. W swojej rozprawie doktorskiej wprowadził pojęcie przestrzeni metrycznej (w której w pewien sposób określona jest odległość), choć sam tej nazwy nie używał. W matematyce bada się też przestrzeń Frécheta (inaczej: F-przestrzeń; dla ciekawych: każdy punkt domknięcia takiej przestrzeni jest granicą pewnego ciągu jej punktów. Nie rozumiecie – nie szkodzi, to faktycznie dość zaawansowana matematyka…)

5 czerwca

1783 – Na pierwszym pokazie publicznym na łące koło Annonay, napełniony rozgrzanym powietrzem płócienny balon braci Montgolfier (o średnicy 11,7 m i objętości 900 m³) wzniósł się na wysokość 1600–2000 m. W czasie lotu, który trwał 9½ minuty, przebył on odległość blisko 2,5 km. Niektóre źródła podają, że nastąpiło to dzień wcześniej.

1865 – Zmarł Sir John Richardson (ur. 5 listopada 1787) – szkocki chirurg okrętowy, przyrodnik, badacz Arktyki. Był lekarzem wojskowym m.in. na okręcie uczestniczącym w bombardowaniu Kopenhagi w 1807, na okręcie biorącym udział w blokadzie Tag podczas wojny na Półwyspie Iberyjskim oraz w konwojach do Hiszpanii i Quebecu zawdzięczmy mu dokładniejsze zbadanie Arktyki kanadyjskiej) oraz na Maderę. W 1846 roku otrzymał tytuł szlachecki.

Ruth Benedict

1887 – Urodziła się Ruth Benedict (zm. 17 września 1948) – słynna amerykańska badaczka z dziedziny antropologii. Od 1919 roku studiowała na Uniwersytecie Columbia. W 1923 roku otrzymała doktorat i rozpoczęła pracę na wydziale. Do jej studentów należała m.in. także ogromnie sławna uczona Margaret Mead, z którą miała romans (ale poza tym była przedtem mężatką, rozwiodła się). Jej największe dzieło to Wzory kultury (Patterns of Culture, 1934). Badała plemiona Ameryki Północnej, w tym kalifornijskie plemię Serrano i kanadyjskie Czarne Stopy. Zajmowała się relacjami pomiędzy osobowością, sztuką, językiem i kulturą. Nacisk kładła na fakt, że żaden z tych elementów nie istnieje w izolacji. Nie można oceniać ludzi tylko według naszych standardów– uważała. Moralność według niej jest relatywna, zależna od wartości wyznawanych w danej kulturze. Oj, nie podobało się to wyznawcom wielu religii…

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.

Print Friendly, PDF & Email

WP Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com