2018-02-27.
Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
27 lutego
Julij Chariton na znaczku pocztowym
1904 – Urodził się Julij Borisowicz Chariton (zm. 18 grudnia 1996) – radziecki fizyk jądrowy, kierownik naukowy ośrodka badań atomowych na poligonie Arzamas-16 oraz główny konstruktor radzieckich bomb atomowych i termojądrowych. W latach 1926-1928 był stażystą w Laboratorium Cavendisha (Cambridge, Anglia) pod kierunkiem dwóch noblistów: Ernesta Rutherforda i Jamesa Chadwicka; otrzymał tam doktorat. W 1949 roku, tuż przed próbnym wybuchem radzieckiej bomby jądrowej Józef Stalin na spotkaniu zapytał Charitona, czy zamiast jednej bomby z posiadanego materiału rozszczepialnego da się zbudować kilka mniejszych. Chariton odpowiedział stanowczo i odważnie „niet”.
1940 – Dwa wydarzenia godne uwagi: amerykański pilot Richard Byrd odkrył Wyspę Thurstona (początkowo uznano ją za półwysep, a dopiero w 1960 odkryto, że jest wyspą) na Antarktydzie; tegoż dnia odkryto (Martin Kamen i Sam Ruben) izotop promieniotwórczy węgla – węgiel-14.
1989 – Zmarł Konrad Lorenz (ur. 7 listopada) – austriacki zoolog i ornitolog, twórca nowoczesnej etologii (nauki o zachowaniu zwierząt), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1973 roku. W 1963 opublikował swoją najbardziej znaną książkę Das sogenannte Böse (Tak zwane zło). W ostatnich latach życia Lorenz wspierał austriacką Partię Zielonych, stając się jej symbolem. Był jednym z najbardziej prominentnych obrońców środowiska naturalnego. Niestety, ten wielki uczony ma w biografii pewien incydent faszystowski: w 1938 roku złożył wniosek o przyjęcie do NSDAP, zaś w 1941 roku wstąpił do armii niemieckiej. Z tych powodów w roku 2015 uniwersytet w Salzburgu odebrał mu doktorat honorowy. W okresie 1944 (według autobiografii Lorenza w latach 1942) –1948 był rosyjskim jeńcem wojennym.
28 lutego
1893 – Edward G. Acheson (1856-1931), amerykański inżynier i chemik, opatentował pierwszą metodę otrzymywania karborundu, tj. węglika krzemu. Karborund występuje w naturze jako niezwykle rzadki minerał moissanit. Główną zaletą węgliku krzemu jest jego twardość, której wartość wynosi według skali Mohsa 9,5. Inną jego zaletą jest bardzo wysoka odporność termiczna. Jest to jednak materiał kruchy. Bywa stosowany do pokrywania powierzchni ciernych pracujących w wysokich temperaturach, na przykład powierzchni bocznych cylindrów silników, a także jako osłony termiczne w pojazdach kosmicznych.
1901 – Urodził się Linus Carl Pauling (zm. 19 sierpnia 1994) – amerykański fizyk i chemik, aktywny również w wielu innych dziedzinach nauki oraz w polityce, dotychczas jedyny dwukrotny laureat indywidualnej Nagrody Nobla: w dziedzinie chemii (1954) i pokojowej (1962). Jest uważany za największego chemika XX wieku. Po prostu nie da się opisać ogromu jego osiągnięć. Był jednym z najaktywniejszych obrońców pokoju i przeciwników broni jądrowej. Był też gorącym zwolennikiem antynowotworowej aktywności witaminy C, co do dziś budzi kontrowersje (choć większość uczonych uważa, że w tym wypadku Pauling nie miał racji).
1953 – Zmarł Eleazar Lipa Sukenik (ur. 12 sierpnia 1889 w Białymstoku) – izraelski archeolog. Był pierwszym archeologiem zatrudnionym na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. W 1938 roku doprowadził do utworzenia tam Wydziału Archeologii. Do jego największych odkryć należą: synagoga w Bet Alfa, Hamat Gader i trzeci mur obronny Jerozolimy (z czasów trzeciej Świątyni Jerozolimskiej). Zainicjował gromadzenie kolekcji zabytków judaistycznych. Do końca życia pracował nad słynnymi rękopisami z Qumran. W 1948 roku opublikował pierwszy artykuł łączący zwoje ze społecznością Esseńczyków. Jego publikacje stały się podstawą późniejszych interpretacji na temat ich pochodzenia.
1 marca
1642 – W Padwie niemiecki anatom Johann Georg Wirsung podczas sekcji zwłok straconego mordercy Zuane Viaro della Badia, odkrył i opisał przewód trzustkowy.
1808 – Dekretem Napoleona wprowadzona została heraldyka napoleońska. Celem było powołanie do życia nowej warstwy szlacheckiej (stare tytuły unieważniono) . Wprowadzono rangi i tytuły: kawaler, baron, hrabia, prince i duc. Ciekawostka: tytuły otrzymało 73 Polaków, w tym Colonna-Walewski (nieślubny syn Napoleona), Krasiński, Pac, Potocki, Zajączek – hrabiowskie. Odznaczeni Legią Honorową otrzymywali szlachectwo „z automatu”.
Wybuch bomby termojądrowej na atolu Bikini (1954)
1954 – Na atolu Bikini Amerykanie przeprowadzili test z bombą wodorową o sile odpowiadającej 1000 bomb zrzuconych na Hiroszimę.
2 marca
Telegraf optyczny systemu Claude’a Chappe’a koło Nalbach w Niemczech
1791 – We Francji bracia Chappe rozpoczęli eksperymenty z przesyłaniem wiadomości przy użyciu semaforowego telegrafu optycznego. Pamiętacie, jaką rolę telegraf ten odgrywa w dziejach hrabiego Monte Christo pióra Aleksandra Dumasa?
1840 – Zmarł Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers (ur. 11 października 1758) – niemiecki astronom, lekarz i fizyk, z wykształcenia inżynier. W 1779 opracował nową metodę liczenia orbit komet. Odkrył dwie planetoidy i sześć komet. Sformułował słynny paradoks: dlaczego w nocy niebo jest ciemne, skoro patrząc w każdym kierunku, patrzę na jakąś gwiazdę? Wbrew pozorom, wyjaśnienie nie jest jednoznaczne ani proste. Może się wiązać z ekspansją Wszechświata wskutek Wielkiego Wybuchu, a może materia (według Mandelbrota) nie jest rozłożona w przestrzeni jednorodnie, a fraktalnie?
1969 – Dokonano oblotu brytyjsko-francuskiego pasażerskiego samolotu naddźwiękowego Concorde.
3 marca
1845 – Urodził się Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (zm. 6 stycznia 1918), genialny niemiecki matematyk, twórca Teorii Mnogości. Odkrył m.in., że zbiory nieskończone mogą być różnej „wielkości” – w szczególności odkrył pojęcie przeliczalności i dowiódł, że zbiór liczb naturalnych nie jest równoliczny ze zbiorem liczb rzeczywistych. Jak wielu wybitnych uczonych, początkowo zetknął się z ostrą krytyką swoich koncepcji. Obecnie jednak jego wyniki są nie tylko w pełni akceptowane, ale uznawane za przełomowe w historii matematyki.
1923 – Ukazało się pierwsze wydanie legendarnego największego amerykańskiego tygodnika „Time”. Został on założony przez Britona Haddena i Henry’ego Luce. Jego pierwsi redaktorzy naczelni traktowali po części pracę w redakcji jako zabawę, przez co „Time” do dziś jest krytykowany za zbyt swobodne podejście do poważnych tematów. Ma cztery wersje (poza podstawową): europejską (Londyn), azjatycką (Hong Kong), kanadyjską (Toronto) i australijską. Corocznie – od 1927 roku – wybiera „Człowieka roku”; pierwszym był Charles Lindbergh.W 1982 roku tytuł przyznano… komputerowi. Człowiekiem ubiegłego stulecia wybrano Alberta Einsteina.
Elvis Presley (1957)
1955 – W programie muzycznym Louisiana Hayride po raz pierwszy na antenie telewizyjnej wystąpił Elvis Presley (1935-1977). Narodziła się mega gwiazda popkultury, „Król”.
4 marca
Jean-François Champollion
1832 – Zmarł Jean-François Champollion (ur. 23 grudnia 1790) – francuski językoznawca, archeolog, egiptolog i poliglota. Uznawany za twórcę nowoczesnej egiptologii.
1904 – Urodził się George Gamow (zm. 19 sierpnia 1968) – amerykański fizyk jądrowy i kosmolog pochodzenia rosyjskiego. Gamow był świetnym popularyzatorem nauki, autorem cyklu książek o Panu Tompkinsie, w żartobliwy sposób przedstawiających m.in. teorię względności. Niżej podpisany zaczytywał się jego książkami.
1954 – Joseph Murray i John Merrill dokonali w Bostonie pierwszego udanego zabiegu przeszczepienia nerki (od brata bliźniaka pacjenta).
5 marca
Mapa Europy autorstwa Merkatora
1512 – Urodził się Gerard Merkator, właśc. Gerhard Kremer (łac. Gerardus Mercator, zm. 2 grudnia 1594) – flamandzki matematyk i geograf, prekursor współczesnej kartografii. Autor odwzorowania walcowego wiernokątnego, znanego jako odwzorowanie Merkatora. Merkator to zlatynizowana forma jego nazwiska, która oznacza kupca. W latach 1585–1595 wydał zbiór map w formie księgi, wykorzystując jako pierwszy określenie atlas.
1872 – Amerykanin George Westinghouse (1846-1914) uzyskał patent na kolejowy hamulec pneumatyczny. Jako współwłaściciel Western Union Company pomógł Nikoli Tesli zbudować pierwszą elektrownię prądu przemiennego i linię przesyłową, która zasiliła oparte na świetlówkach oświetlenie wszystkich stacji kolejowych Western Union na północnym wschodzie USA. W 1911 został wyróżniony Medalem Edisona za Wybitne osiągnięcia w wynalazkach i rozwoju systemów i urządzeń prądu przemiennego.
1946– W przemówieniu w Fulton w stanie Missouri Winston Churchill po raz pierwszy użył określenia „żelazna kurtyna”, określającego linię podziału Europy na blok wschodni i zachodni. Przemówienie to przyjmuje się za początek zimnej wojny. Na świecie zapanowało coś w rodzaju średniowiecza. W nauce i kulturze również.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
