14.05.2019
Kolejny tydzień (15-21 maja) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
15 maja
1618 – Johannes Kepler sformułował swoje trzecie prawo. Przypomnijmy: stosunek kwadratu okresu obiegu planety wokół Słońca do sześcianu wielkiej półosi jej orbity (czyli średniej odległości od Słońca) jest stały dla wszystkich planet w Układzie Słonecznym. Z prawa tego wynika, że im większa orbita, tym dłuższy okres obiegu, oraz że prędkość liniowa na orbicie jest odwrotnie proporcjonalna do pierwiastka promienia orbity (dla orbity kołowej).
Mickey Mouse w kolorze od lat 30.
1928 – Premiera pierwszego filmu rysunkowego z Myszką Miki. A właściwe z Myszkiem Miki, bo to przecież w filmie chłopak… Pierwszy raz pojawił się w filmie Plane Crazy.
1930 – Ellen Church jako pierwsza w historii stewardesa obsługiwała pasażerów w samolocie United Airlines, lecącym z Oakland w Kalifornii do Chicago.
16 maja
1836 – Amerykański poeta i nowelista Edgar Allan Poe poślubił swą 13-letnią kuzynkę Virginię. Dziś by go pewno zamknęli…
Tak wyglądał wynalazek Berlinera w latach 30.
1888 – Amerykański wynalazca i przemysłowiec ego Emil Berliner (1851-1979) zaprezentował skonstruowany przez siebie gramofon.
1960 – Uruchomiono pierwszy laser (rubinowy) skonstruowany przez amerykańskiego fizyka Theodore’a Maimana.
17 maja
1642 – Francuzi założyli fort Ville-Marie, gdzie potem powstała niewielka osada francuska, na cześć królewską nazwana Mont Royal – „Wzgórze królewskie” – stąd obecna nazwa. Montreal.
USS Holland (SS-1)
1897 – Został zwodowany USS Holland, pierwszy okręt podwodny pełniący służbę w US Navy i jednocześnie pierwszy na świecie wcielony do służby, w którym zastosowano napęd spalinowy na powierzchni i elektryczny w zanurzeniu.
1954 – W amerykańskich szkołach została zniesiona segregacja rasowa. Był to szok dla konserwatywnej prawicy, która długo jeszcze nie pozwalała na pełną realizację tego ustalenia. Zinstytucjonalizowana segregacja rasowa została zakończona dzięki wysiłkom takich aktywistów na rzecz praw człowieka, jak Rosa Parks i Martin Luther King, pracujących od zakończenia wojny aż do chwili przyjęcia Voting Rights Act (ustawa o prawie do głosowania) i Civil Rights Act (ustawa o prawach obywatelskich) w 1964 r., popartych przez prezydenta Lyndona Johnsona 3 lipca tegoż roku.
18 maja
1912 – W Palo Alto Amerykanin George Horine jako pierwszy osiągnął granicę 2 metrów w skoku wzwyż. Obecny rekord świata wynosi 2,45 m i ustanowił go w roku 1993 Javier Sotomayor z Kuby.
1929 – Podczas konferencji w Barcelonie FIFA wyznaczyła Urugwaj na organizatora I Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej w roku następnym. Czyli szaleństwo futbolowe kończy dzisiaj 90 lat.
Helen Sharman (2015)
1991 — Rozpoczęła się załogowa misja statku Sojuz TM-12 na stację orbitalną Mir, m.in. z pierwszą w historii kosmonautyki obywatelką brytyjską Helen Sharman na pokładzie. Urodziła się w roku 1963, z zawodu jest chemiczką i popularyzatorką nauki. Była w Kosmosie niejako nieoficjalnie, bo rząd brytyjski nie udzielił jej misji żadnego wsparcia. Lot jej został sfinansowany (11,2 mln dolarów) prywatnie w ramach „Projektu Juno”, do którego dołożyli się również Rosjanie. Ale Order Imperium Brytyjskiego dostała; dobre i to. Obecnie (2016) pracuje jako kierownik do spraw operacyjnych na wydziale chemii Imperial College London.
19 maja
1868 — Urodził się John Fillmore Hayford (zm. 10 marca 1925) — amerykański geodeta. W 1909 roku wyznaczył elementy elipsoidy ziemskiej. Sformułował jedną z hipotez izostazji. Na jego cześć nazwano krater Hayford na niewidocznej stronie Księżyca. Uważa się go za twórcę nowoczesnych pomiarów Ziemi.
1935 — Zmarł Thomas Edward Lawrence (Lawrence z Arabii, ur. 16 sierpnia 1888) — brytyjski archeolog, podróżnik, wojskowy, pisarz i dyplomata. Służył jako oficer armii brytyjskiej na Bliskim Wschodzie, istotnie przyczyniając się do zwycięstwa arabskiej rewolty skierowanej przeciwko Imperium Osmańskiemu. W roli doradcy wojskowego przy sztabie księcia Fajsala wziął udział w kluczowych dla powstania starciach: zdobyciu Akaby i bitwie pod Megiddo, znacząco wpływając na ich przebieg. Przyczynił się do powstania częściowo niepodległych państw, Iraku i Transjordanii (od 1949 r. – Jordania). Jego życie stało się kanwą dla wielu powieści, sztuk teatralnych i filmów, z których najbardziej znanym jest Lawrence z Arabii w reżyserii Davida Leana.
Kopia stacji Wenera 1 znajduje się Muzeum Astronautyki w Moskwie.
1961 – Radziecka sonda Wenera 1 po utracie łączności z Ziemią przeleciała w odległości 100 tys. km. od Wenus. Głównym celem było zbadanie promieniowania korpuskularnego i pola magnetycznego między Ziemią a Wenus oraz w otoczeniu Wenus. Sonda miała zderzyć się z powierzchnią planety. Ale i tak Wenera 1 była pierwszym statkiem w historii pomyślnie wysłanym w kierunku Wenus.
20 maja
1570 – W Antwerpii został wydany pierwszy nowożytny atlas świata Theatrum orbis terrarum. Jego autorem jest kartograf Abraham Ortelius. Ortelius regularnie poprawiał i rozbudowywał atlas, wydając łącznie 31 edycji w różnych formatach, aż do swojej śmierci w 1598 roku. W rezultacie opublikowano 70 map i 87 odniesień bibliograficznych w pierwszym wydaniu w 1570 roku, a 167 map i 183 odniesień w 1612 roku
1873 – Levi Strauss (pochodził z Niemiec) i Jacob Davis uzyskali amerykański patent na dżinsy. Zaprojektował je sam Strauss jako strój roboczy dla górników i farmerów. Ze względu na swoją ponadpokoleniową popularność, dżinsy zyskały status jednej z ikon popkultury XX wieku. Matka niżej podpisanego, zobaczywszy moje pierwsze dżinsy, powiedziała „Naprawdę masz zamiar to nosić”? Odpowiedziałem jej: „Jak będę miał siedemdziesiąt lat, też je będę nosił”. Pomyliłem się: noszę je do dziś stale.
Samolot Lindbergha, Spirit of St. Louis w National Air and Space Museum, w Waszyngtonie
1927 – Amerykański pilot Charles Lindbergh wystartował z lotniska w Garden City pod Nowym Jorkiem w pierwszy w historii samotny lot transatlantycki bez międzylądowań, zakończony po 33,5 godz. lądowaniem w Paryżu.
21 maja
1892 – W mediolańskim Teatro Dal Verme odbyła się premiera opery werystycznej Pajace Ruggiera Leoncavalla. W odróżnieniu od pozostałych dzieł Leoncavalla, Pajace od dnia swej prapremiery cieszą się ogromną popularnością. Były zarówno pierwszą operą w całości nagraną (w roku 1907), jak i w całości sfilmowaną (w roku 1931).
1932 — Amelia Earhart jako pierwsza kobieta przeleciała samotnie Atlantyk na trasie Nowa Fundlandia-Irlandia.
Kolejka Kingda-Ka
2005 — W New Jersey otwarto Kingda Ka, jedną z najszybszych i najwyższą (139 m) kolejkę górską na świecie. Kolejka ma też największy na świecie spadek. Oficjalny czas trwania całego przejazdu to 50,6 s. Do dziś kolejka odnotowała 4 wypadki. Nikt nie zginął, ale kolejka była długo nieczynna.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii.
Opinie i komentarze autora.
