Bogdan Miś: Działo się (203)9 min czytania

01.10.2019

Kolejny tydzień (2-8 października) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

2 października

1535 – Francuski odkrywca Jacques Cartier, korsarz, podróżnik i odkrywca, znany z licznych, wczesnych odkryć na terytorium dzisiejszej Kanady, dotarł do indiańskiej wioski Hochelaga (obecnie Montreal).

1836 – Charles Darwin powrócił do Anglii po 5-letniej podróży dookoła świata na pokładzie statku HMS Beagle. Jeszcze nikt wtedy nie wiedział, że zaczyna się nowe widzenie świata i roli w nim człowieka. Dla wielu do dziś jest to szok. Głównie dla tych mało wykształconych, ale nadal jest ich sporo.

1888 – W piwnicy budowanej siedziby Scotland Yardu w Londynie znaleziono bezgłowy i pozbawiony kończyn tors kobiety (tzw. zagadka Whitehall). Jedna z nielicznych niezwykle znanych i nigdy nierozwiązanych zbrodni. Próbowano połączyć tę zbrodnię z działaniami Kuby Rozpruwacza, ale policja to wykluczyła.

3 października

1756 – Zmarła ostatnia osoba znająca język połabski, który był używany na lewym brzegu Łaby w okolicach miast Wustrow, Lüchow i Dannenberg. To język zachodniosłowiański, należący do tzw. grupy języków lechickich. Ludność używająca tego języka prawdopodobnie była potomkami plemienia Drzewian, wymienionego po raz pierwszy w dokumencie króla niemieckiego Henryka II z 1004 roku. Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. A oto przykład tego języka:

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. „toleke”) ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

1906 – SOS został przyjęty jako międzynarodowy sygnał ratunkowy. Przyjęto taką jego postać, gdyż jest łatwa do zapamiętania, nadawania i rozpoznania – składa się z: trzech krótkich, trzech długich i znowu trzech krótkich sygnałów. Sygnały nadawane są jednak jeden za drugim, bez przerw między trójkami jednakowych sygnałów, dlatego nie jest on równoważny nadaniu ciągu liter S-O-S. Pierwsze skuteczne wykorzystanie tego sygnału nastąpiło 10 czerwca 1909 roku: w katastrofie liniowca s/s Slavonia, który rozbił się na Azorach.

1938 – W lesie pod Moskwą utworzono pierwszą szkołę radzieckiego wywiadu zagranicznego, SZON, po upadku ZSRR przemianowaną na Akademię Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej (w 1994 roku). Szkołę ukryto w środku lasu koło miejscowości Bałaszycha, piętnaście kilometrów na wschód od obwodnicy moskiewskiej. W latach zimnej wojny szkoła nosiła kolejno nazwy „Wyższa Szkoła Wywiadu” (kryptonim „Szkoła Nr 101”), „Instytut Czerwonego Sztandaru” oraz „Instytut im. Andropowa” (od nazwiska Jurija Andropowa, przewodniczącego KGB w latach 1967–1982).

4 października

1582 – Ostatni dzień (czwartek) obowiązywania w Rzeczypospolitej kalendarza juliańskiego. Następny dzień (piątek) zgodnie z rachubą gregoriańską nosił datę 15 października. Byliśmy z tą zmianą pierwsi – obok Francji, Hiszpanii, Italii i Portugalii.

1927 – John Borglum rozpoczął wraz ze 400 współpracownikami wykuwanie głów 4 byłych prezydentów na Mount Rushmore w amerykańskim stanie Dakota Południowa. Każde popiersie ma wysokość około 18 metrów. Pomnik wykuwany był przez 14 lat. Tubylczy Amerykanie, w szczególności Dakotowie, postrzegają go jako bezczeszczenie ich miejsc świętych. Dziś bez wątpienia nie podjęto by decyzji o takiej budowie, jest zbyt dużą i zbyt brutalną ingerencją w naturę.

1957 – ZSRR wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Był to szok dla całego zachodniego świata – nie podejrzewano, że ZSRR dysponuje tak zaawansowaną techniką.

5 października

1842 – Mistrz piwowarski Josef Groll uwarzył w Pilźnie pierwszą warkę piwa Pilsner. Warka – to jeden pełny cykl produkcji brzeczki nastawnej (już wszystko rozumiemy, prawda?). Stanowi ona jednostkę miary oznaczającą porcję piwa uzyskanego z jednego warzenia. Wyrażenie jedna warka oznacza jedną partię brzeczki, ugotowanej jednorazowo na warzelni, z jednej partii słodu. W sumie — ten dzień, to ważna data w historii piwa; i tyle warto zapamiętać.

1869 – W Glasgow zwodowano statek Otago, jedyny żaglowiec, którym dowodził w latach 1888–1889 jako kapitan pisarz Józef Konrad Korzeniowski. Czyli Joseph Conrad, bo tylko pod tym nazwiskiem jest znany w świecie. Upieranie się przy polskim nazwisku jest typowym pseudopatriotycznym kopaniem się z koniem. Owszem, można w nawiasie.

1921 — W Londynie założono PEN Club w celu promowania przyjaźni oraz intelektualnej współpracy pomiędzy pisarzami z całego świata. Kieruje się zasadą, że literatura odgrywa istotną rolę w rozwoju współpracy międzynarodowej. Jest to organizacja niepolityczna i pozarządowa, związana z UNESCO oraz Komisją Ekonomiczno-Społeczną Narodów Zjednoczonych.

6 października

1889 — W Paryżu otwarto kabaret Moulin Rouge. Położony w dzielnicy czerwonych latarni niedaleko Montmartre w Paryżu, jest znany z wielkiej, czerwonej imitacji młyna na dachu. Kabaret od czasu powstania prezentuje przedstawienia taneczne, w których na scenie występują tancerze i tancerki ubrani w kolorowe, wymyślne stroje. Tancerki często prezentują się topless, ozdobione biżuterią lub barwnymi piórami. Na przestrzeni lat Moulin Rouge stało się słynne z wykonywanego tu kankana. Słowem ruja, porubstwo, obraza boska i kabaret na najwyższym światowym poziomie.

1927 – W Nowym Jorku odbyła się premiera pierwszego filmu dźwiękowego Śpiewak jazzbandu w reżyserii Alana Croslanda. Rok wcześniej, w sierpniu 1926, odbyła się premiera filmu Don Juan, gdzie taśmę filmową udźwiękowiono płytami gramofonowymi z muzyką, lecz bez dialogów. Właściwie Śpiewak jazzbandu był klasycznym filmem niemym (dialogi przedstawiano na tablicach z napisami) jednak na udźwiękowionej taśmie filmowej oprócz muzyki pojawiają się obszerne wstawki śpiewane, realistycznie zsynchronizowane z obrazem. Film stanowił rewolucję, która zakończyła erę kina niemego.

1995 – Odkryto planetę pozasłoneczną 51 Pegasi b. (czyli Dimidium, nieoficjalnie „Bellerofont”) – orbitującą wokół gwiazdy Helvetios (51 Pegasi). Pierwszy odkryty gorący jowisz (czyli gazowy olbrzym) i pierwsza znana planeta, krążąca dookoła gwiazdy podobnej do Słońca.

7 października

1948 – Urodziła się Diane Ackerman, amerykańska pisarka i poetka zajmująca się też przyrodoznawstwem. Jest autorką dzieł z zakresu literatury pięknej i literatury faktu oraz wyborną popularyzatorką nauki, ale napisała też kilka książek dla dzieci. Wykładała na kilku uczelniach, między innymi na Columbia University i Cornell University, jej eseje pojawiają się regularnie w czasopismach literackich. Ma doktorat z nauk przyrodniczych, jej promotorem był Carl Sagan. Kilka jej książek przełożono na polski. Ciekawostka: jedną z substancji organicznych, wydzielanych przez krokodyle nazwano na jej cześć dianeackerone …

1992 – Zmarł turecki rolnik Tevfik Esenç, ostatni znany użytkownik języka ubyskiego. To język, należący do północno-zachodniokaukaskiej rodziny językowej (także: abchasko-adygejskiej), w skład której wchodziły również języki: abchaski, abazyński, adygejski oraz kabardyjski.

2008 — Nad Sudanem spłonęła w atmosferze 2-metrowa planetoida 2008 TC3, pierwsza odkryta przed kolizją z Ziemią. Odkryta zresztą raptem dwa dni wcześniej. W ciągu 19 godzin między odkryciem a uderzeniem w atmosferę Ziemi dokonano ponad 550 obserwacji i pomiarów planetoidy, a samo odkrycie było szeroko komentowane w fachowych i popularnych mediach. W kilka dni po tym wydarzeniu rząd amerykański wydał oświadczenie, że impakt asteroidy był też uchwycony przez bliżej nienazwane satelity amerykańskie. Wszystkie służby świata wiedzą zazwyczaj dużo więcej, niż ujawniają. Ale czasem dają głos. Mieliśmy sporo szczęścia, że to było niewielkie ciało niebieskie…

8 października

1806 — Pod Boulogne użyto po raz pierwszy tzw. rakiet Congreve’a, czyli pierwszej artylerii rakietowej. Skonstruował je Sir William Congreve (1772-1828) – angielski wynalazca, pionier badań nad bronią rakietową, baronet. Spalono znaczną część miasta. W roku 1809 utworzono dwie konne kompanie wojsk rakietowych w armii brytyjskiej, walczące m.in. z sukcesami w bitwie pod Lipskiem w roku 1813. W Polsce te rakiety nazywane były racami kongrewskimi. Używał ich Józef Bem.

1958 – W klinice Karolinska Sjukhuset w Sztokholmie wszczepiono pierwszy rozrusznik serca. Elektrody tego rozrusznika były umieszczone na nasierdziu, a nie wewnątrz jam serca. Rozrusznik zawiódł po 3 godzinach. A dziś to do tego stopnia rutynowa operacja, że w Polsce żyje ponad 100 000 osób z wszczepionym kardiostymulatorem, a liczbę wszczepień szacuje się na 9500 rocznie. W ciągu życia Szwed Arne Larsson, który był tym pierwszym pacjentem ze wszczepionym urządzeniem, zanim zmarł w wieku 86 lat w 2001 r., miał zamontowane 24 rozruszniki i przeżył zarówno jego wynalazcę, jak i „swego” chirurga.

2009 — Amerykański Kongres nadał pośmiertnie gen. Kazimierzowi Pułaskiemu jako siódmej osobie w historii tytuł Honorowego Obywatela Stanów Zjednoczonych. Obywatelstwo to przyznano do tej pory 8 osobom, z czego jedynie Winston Churchill oraz Matka Teresa z Kalkuty otrzymali je za życia.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.