Bogdan Miś: Działo się (208)

05.11.2019

Kolejny tydzień (6 — 12 listopada) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

6 listopada

Typy przestępców. Tablica z włoskiego wydania Człowieka-zbrodniarza Lombroso

1835 — Urodził się Cesare Lombroso (wł. Ezechia Marco Lombroso, zm. 19 października 1909) — włoski psychiatra, antropolog fizyczny i kryminolog, twórca włoskiej szkoły pozytywistycznej w kryminologii, propagator antropometrii. Teorie Lombroso dotyczące wrodzonych cech anatomicznych przestępców zostały w późniejszym okresie całkowicie obalone i obecnie mają charakter historyczny. W istotny sposób przyczyniły się jednak do rozwoju kryminologii.

1880 – Francuski lekarz Charles Laveran (laureat Nobla 1907) odkrył, że przyczyną malarii jest przenoszony przez komary zarodziec. Zarodziec (Plasmodium) to rodzaj jednokomórkowego pierwotniaka pasożytniczego. Przedstawiciele rodzaju Plasmodium wywołują malarię u gadów, ptaków i ssaków (w tym ludzi). Wszystkie gatunki są przenoszone przez komary. Malaria to najczęstsza na świecie choroba zakaźna, na którą co roku zapada ponad 220 mln osób, a umiera 1-3 mln (są to głównie dzieci poniżej 5 roku życia z Czarnej Afryki).

1939 — Rozpoczęła pracę stacja WGY-TV (Schenectady, NY), pierwsza w dziejach telewizyjna stacja komercyjna.

7 listopada

1665 – Ukazało się pierwsze wydanie najstarszego brytyjskiego dziennika „London Gazette” (miała wtedy tytuł Oxford Gazette). Gazeta jest oficjalnym dziennikiem w Wielkiej Brytanii, publikującym wszelkie ogłoszenia królewskie i rządowe, m.in. nominacje i przyznane odznaczenia. Od 2005 London Gazette jest wydawana codziennie, z wyjątkiem sobót, niedziel i dni wolnych od pracy. Oto filmik reklamowy dziennika:

1801 – W Paryżu włoski fizyk i wynalazca Alessandro Volta zademonstrował francuskim akademikom i Napoleonowi Bonapartemu działanie swego ogniwa elektrycznego, w którym elektrodami są płytki cynkowa i miedziana, zanurzone w wodnym roztworze kwasu siarkowego.

Ilustracja
Maria Skłodowska-Curie

1911Maria Skłodowska-Curie została ogłoszona laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Niedawno została uznana w jakiejś ankiecie za kobietę, która wywarła największy wpływ na losy świata. W tym kontekście wybór w Polsce pewnej zabitej przez carskiego żołnierza broniącej cnoty dziewczyny za najważniejszą Polkę jest po prostu wstydliwie śmieszny. Niezależnie od tego, że katolicy uznali ją za świętą.

8 listopada

Ilustracja
Wejście do Biblioteki Bodlejańskiej

1602 – Na Uniwersytecie Oksfordzkim otwarto Bibliotekę Bodlejańską,. której księgozbiór, wraz z wchodzącymi w jej skład bibliotekami, liczy ponad jedenaście milionów książek, zajmujących biblioteczne półki o łącznej długości 180 km (około 17 000 000 woluminów). W Wielkiej Brytanii pod względem wielkości księgozbioru Biblioteka Bodlejańska ustępuje jedynie Bibliotece Brytyjskiej. W 1610 r. Bodley (dyplomata z czasów Elżbiety I, który odnowił całkowicie istniejącą jeszcze wcześniej bibliotekę Oxfordu) zawarł umowę (obowiązującą do dziś) ze Stationers’ Company of London, na mocy której kopia każdej książki wydanej w Anglii i zarejestrowanej w Stationers’ Hall zostanie zdeponowana w nowej bibliotece.

1923 — Urodził się Jack St. Clair Kilby (zm. 20 czerwca 2005) — amerykański inżynier, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (2000). W lecie 1958 roku stworzył z germanu konstrukcję pierwszego układu scalonego, którą zaprezentował zarządowi 12 września. 6 lutego 1959 roku jego wynalazek został opatentowany. Mniej więcej w tym samym czasie układ scalony skonstruował także Robert Noyce z Fairchild Semiconductor. Opatentował ponad 60 wynalazków. Jest m.in. odkrywcą podstaw krzemowych baterii słonecznych, wynalazcą kalkulatora oraz druku termicznego.

1950Wojna koreańska: w pierwszym w historii pojedynku między myśliwcami odrzutowymi chiński MiG-15 zestrzelił amerykańskiego Lockheeda F-80.

9 listopada

1799 – Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu i przejął władzę we Francji. Zaczęła się nowe era w dziejach Europy.

Elizabeth Garrett Anderson

1908Elizabeth Garrett Anderson (ur. 1836) została jako pierwsza kobieta w Anglii wybrana na urząd burmistrza (miasta Aldeburgh). Była ona medyczką: prywatnie studiowała anatomię w London Hospital. Udało jej się uzyskać dyplom, teoretycznie uprawniający do prowadzenia praktyki lekarskiej. Po wielu nieudanych próbach została w końcu przyjęta do Society of Apothecaries. W 1870 uzyskała tytuł naukowy z medycyny na Uniwersytecie Paryskim. W tym samym roku została wybrana do London School Board, jako reprezentantka okręgu Marylebone. Rozpoczęła również pracę w East London Hospital for Children, ale ostatecznie zrezygnowała z tej pracy i poświęciła się działalności w New Hospital for Women. Przez 19 lat, od 1873, Garrett Anderson była jedyną kobietą w Brytyjskim Towarzystwie Medycznym. Zmarła w roku 1917. Jest brytyjską ikoną walki o równouprawnienie kobiet.

1952 — Urodził się Jack William Szostak — amerykański biolog, profesor genetyki w Massachusetts General Hospital. W 2009, wraz z Carol W. Greider i Elizabeth Blackburn, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za „odkrycie jak zakończenia chromosomów są chronione przez struktury zwane telomerami oraz enzym telomerazę”. Pradziadek Szostaka wyemigrował z Polski do Stanów Zjednoczonych na przełomie XIX i XX w. Nasz człowiek, ale dlaczego się nim nie chwalimy? Że zwykły człowiek nie ma pojęcia, co to telomeraza? Zwykły człowiek o wielu sprawach nie ma pojęcia, a jednak się nimi zajmuje.

10 listopada

Stanley spotyka Livingstone’a

1871 Henry Morton Stanley odnalazł w Afryce uznanego od roku za zaginionego odkrywcę i misjonarza Davida Livingstone’a. Jedna z ikonicznych scen historii odkryć geograficznych. I słynne „Doktor Livingstone, jak sądzę?”, gdy Stanley tracił na podróżnika. Livingstone zmarł dwa lata później w zagubionej w głębi kontynentu osadzie Chitambo. Po śmierci jego szczątki zostały przewiezione do Wielkiej Brytanii, gdzie z wielkimi honorami pochowano je w opactwie Westminster.

1942 — Winston Churchill wypowiedział słynne słowa dotyczące zwycięskiej II bitwy pod El Alamein: To nie jest koniec. To nie jest nawet początek końca. Ale to jest, być może, koniec początku. Wielokrotnie je powtarzano w różnych okazjach. Ostatnio słyszałem je po wyborach w Polsce.

1969 – Wyemitowano w sieci National Education Television (NET) premierowe wydanie amerykańskiego telewizyjnego programu Ulica Sezamkowa. To klasyka programów dziecięcych. Była obecna w Telewizji Polskiej długie lata (po roku 1990 do 1995 w całości, w wersji zdubbingowanej), ale potem uznano ją za niewartą bezpośredniej kontynuacji; kilkakrotnie usiłowano bez większych sukcesów oryginał zmieniać i adaptować, ostatecznie na przełomie stuleci serial zniknął z anteny. Jest wspaniałym przykładem wykorzystania edukacji rozrywkowej w procesie edukacji społecznej, w tym wypadku edukacji najmłodszych. Jest nadawany od 1969 aż do dziś w ponad 20 wersjach językowych. Ma ponad 4300 odcinków. Cechą charakterystyczną programu jest udział muppetów opracowanych przez znanego lalkarza amerykańskiego Jima Hensona.

11 listopada

1572 – Duński astronom Tycho Brahe odkrył supernową w gwiazdozbiorze Kasjopei. (nazwaną później na jego cześć Gwiazdą Tychona), która świeciła przez szesnaście miesięcy. Obserwacje nowej gwiazdy opisał w pracy De Nova Stella (O nowej gwieździe) w 1573. Zarówno to odkrycie, jak i liczne obserwacje komet, podważały starożytną tezę o niezmienności niebios.

Ilustracja
Portret Leibniza pędzla Bernharda Christopha Franckego, Brunszwik, Herzog Anton Ulrich-Museum, ok. 1700

1675 — Genialny niemiecki matematyk Gottfried Wilhelm Leibniz po raz pierwszy zademonstrował, jak dzięki stworzonemu przez niego rachunkowi różniczkowemu i całkowemu można obliczyć pole pod wykresem dowolnej funkcji. Niezależnie od niego ten rachunek stworzył także Newton, ale symbolika, użyta przez Leibniza okazała się dużo praktyczniejsza.

1938 – Zmarła w Nowym Jorku słynna „Tyfusowa Mary” (Mary Mallon, ur. 28 listopada 1869) – irlandzka kucharka i pomoc domowa, która przeszła do historii medycyny. Okazała się ona nosicielką tyfusu – wszędzie, gdzie pracowała, pojawiała się ta choroba. Nie chciała się jednak dobrowolnie poddać badaniom, więc została aresztowana. Siedziała dwa lata, oficjalne badania wciąż wykazywały, że jest nosicielką – ale badania robione przez nią prywatnie to wykluczały. Po wypuszczeniu (decyzją administracyjną komisarza zdrowia) … znów zaczęła zarażać. Poddano ją zatem dożywotniej kwarantannie, w której trakcie zmarła. Po śmierci Mary Mallon określenie „Tyfusowa Mary” (Typhoid Mary) weszło na stałe do anglosaskiej popkultury i języka. Określa się nim nie tylko nieświadomego roznosiciela zarazków chorobotwórczych, ale także rozsiewających wirusy komputerowe, a nawet osoby często zmieniające pracę.

12 listopada

1802 – Brytyjski uczony John Dalton zademonstrował sformułowane przez siebie prawo stosunków wielokrotnych. Orzeka ono: jeżeli dwa pierwiastki A i B tworzą ze sobą więcej niż jeden związek, to masy pierwiastka A przypadające na taką samą masę pierwiastka B mają się do siebie jak niewielkie liczby całkowite. Niezbyt to jest zrozumiałe? Nie szkodzi. Można przeżyć życie bez znajomości tego prawa. No, chyba że ktoś chce studiować chemię. Wtedy to obowiązek.

1881 – W Nowym Jorku odbyła się prapremiera II Koncertu fortepianowego Piotra Czajkowskiego. Partię solową wykonała pianistka Madeline Schiller. Towarzyszyła jej Filharmonia Nowojorska, a dyrygentem był Theodore Thomas. Pierwsze wykonanie utworu w Rosji nastąpiło w Moskwie w maju 1882.

Ilustracja
Sonda Rosetta z lądownikiem Philae, przed separacją

2014 – Lądownik Philae, który odłączył się od należącej do Europejskiej Agencji Kosmicznej sondy Rosetta, wylądował pierwszy raz w historii na jądrze komety (67P/Czuriumow-Gierasimienko). 27 lipca 2016 w sondzie wyłączono urządzenie odpowiedzialne za łączność z Philae. 5 września 2016 ESA poinformowała, że na zdjęciach wykonanych przez sondę Rosetta dnia 2 września, z odległości 2,7 km odnaleziono lądownik wciśnięty w ciemną szczelinę na powierzchni komety.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii.
Opinie i komentarze autora.

Print Friendly, PDF & Email
WP Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com