22.09.2020
Kolejny tydzień (23-29 września) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
23 września
1122 – Papież Kalikst II i cesarz niemiecki Henryk V Salicki zawarli konkordat wormacki, co zakończyło zwycięstwem papistów tzw. spór o inwestyturę. Był to spór między cesarzem Henrykiem IV a papieżem Grzegorzem VII o mianowanie biskupów, zaczęty w 1075 roku. Spór ten w istocie dotyczył przywództwa w ówczesnym świecie chrześcijańskim, ponieważ obozy papieski (gregoriański) i cesarski chciały realizować sprzeczne wizje Europy. Otwartym kodem mówiąc: kto ma nią rządzić.
1913 – Francuski pilot Roland Garros jako pierwszy przeleciał nad Morzem Śródziemnym. Garros był prawdopodobnie pierwszym myśliwskim pilotem na świecie. Zginął w boju w październiku 1918 r., zestrzelony przez pilota niemieckiego. W latach 30. nazwiskiem Rolanda Garrosa zostały nazwane korty tenisowe w Paryżu, na których rozgrywany jest turniej French Open.
1939 – Podczas Wystawy Światowej w Nowym Jorku zapieczętowano i zamurowano kapsułę czasu zawierającą m.in. 1100 mikrofilmów. Kapsuła ma zostać otwarta w 6939 roku. Optymizm.
24 września
1501 – Urodził się Girolamo Cardano (zm. 21 września 1576) – włoski matematyk, astrolog i lekarz epoki renesansu. W 1539 r. Cardano nawiązał kontakt z Tartaglią, który zyskał sławę odkrywcy metody rozwiązywania równań sześciennych. Po początkowych oporach Tartaglia opisał mu swoją metodę, uzyskując wpierw zobowiązanie Cardana do dochowania tajemnicy i nieujawniania szczegółów. Rok później Lodovico Ferrari, asystent Cardana, odkrył metodę redukcji równań czwartego stopnia do równań sześciennych. Razem z metodą rozwiązywania tych ostatnich pozwalało to rozwiązać wszystkie typy równań do stopnia 4. Cardano uznał, że obietnica dana Tartaglii nie obowiązuje go więcej i opublikował metodę rozwiązywania równań 3. i 4. stopnia w swoim największym dziele Artis Magnæ, Sive de Regulis Algebraicis Liber Unus w 1545. Mimo że to nie on był odkrywcą tych wzorów, podane przez niego wzory noszą dziś nazwę wzorów Cardana. W gruncie rzeczy był cwanym plagiatorem.
1960 – Zwodowano USS Enterprise – amerykański lotniskowiec, pierwszą na świecie jednostkę tej klasy z napędem jądrowym. Jest jedynym przedstawicielem swojego typu. Wyposażony w osiem reaktorów jądrowych, pozostawał w służbie United States Navy przez pół wieku, uczestnicząc w większości kryzysów i konfliktów czasów zimnej wojny oraz po jej zakończeniu, w które zaangażowana była amerykańska marynarka wojenna.
2014 – Indyjska sonda Mars Orbiter Mission weszła na orbitę Marsa. Statek, który miał działać jedynie przez pół roku i być demonstracją możliwości wysłania i operowania przez Indie sondą kosmiczną wokół innej planety, przekroczył wszelkie oczekiwania. Jest na orbicie do dziś. Indie stały się pierwszym krajem, któremu udała się za pierwszym razem misja do Marsa. Sonda ta jest też najtańszą misją międzyplanetarną w historii.
25 września
1555 – W Augsburgu podpisano pokój między cesarzem Karolem V Habsburgiem a protestanckimi książętami Rzeszy (tzw. związkiem szmalkaldzkim), który wprowadzał zasadę Cuius regio, eius religio (Czyje panowanie, tego religia rządzi). Prawo dawało książętom możliwość wyboru wyznania (katolicyzmu lub luteranizmu) oraz narzucenia go swoim poddanym, niezależnie od woli cesarza. W gruncie rzeczy było to rozstrzygnięcie nieco cyniczne, ale ograniczające nie tylko władzę centralną, lecz także odsuwające na dalszy plan władzę duchowną.
1974 — W „Nature” ukazał się artykuł sugerujący, że freony mogą być odpowiedzialne za niszczenie warstwy ozonowej. Freony były masowo stosowane jako ciecze chłodnicze w chłodziarkach, gaz nośny w aerozolowych kosmetykach oraz do produkcji spienionych polimerów, aż do odkrycia, że są to substancje zubożające warstwę ozonową. W latach 90. XX wieku uznano je powszechnie za szkodliwe dla środowiska, ich produkcja i wykorzystanie zostały znacząco zredukowane.
1996 – W Irlandii zamknięto ostatnie azyle sióstr magdalenek. W większości azyli od mieszkanek wymagano ciężkiej pracy fizycznej, głównie w pralniach, dlatego w Irlandii azyle były potocznie nazywane „pralniami magdalenek” (ang. Magdalene Laundries). W ciągu 150-letniej historii istnienia azyli instytucja ta przyjęła około 30 tysięcy kobiet, często wbrew ich woli. Rząd Irlandii wydał specjalne oświadczenie, przepraszające za nadużycia w azylach i uruchomił fundusz pomocy dla ofiar. Kościół katolicki odmówił dołożenia się do tego funduszu. Zakon, jedna z ohydniejszych instytucji kościelnych działa nadal…
26 września
1889 – Pierwsza Generalna Konferencja Miar ustaliła (obowiązującą do 1960 roku) definicję metra jako odległość w temperaturze 0 stopni C i przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym między dwiema głównymi kreskami na platynowo-irydowym wzorcu złożonym w Międzynarodowym Biurze Miar w Sèvres pod Paryżem – oraz definicję i wzorzec kilograma. Obecnie wszystkie jednostki są zdefiniowane znacznie precyzyjniej i w sposób uniwersalny, ale zrozumieć te definicje bez ścisłego wyższego wykształcenia raczej trudno…
1902 – Zmarł Oskar Levi Strauss, właściwie Oskar Löb Strauß (ur. 26 lutego 1829) – twórca pierwszego przedsiębiorstwa produkującego dżinsy. Był pochodzącym z Niemiec żydowskim imigrantem w USA. Założone przez niego przedsiębiorstwo Levi Strauss & Co. rozpoczęło działalność w 1853 roku w San Francisco, w stanie Kalifornia. Można chyba powiedzieć, że ubrał cały świat.
1960 — John F. Kennedy i Richard Nixon zmierzyli się w pierwszej w historii telewizyjnej debacie przed wyborami prezydenckimi w USA. Ważna data w historii mediów, których rola polityczna wydatnie z tym momentem wzrosła. Czy to dobrze – to inna sprawa.
27 września
1590 – 13 dni po wyborze zmarł na malarię papież Urban VII, kończąc w ten sposób najkrótszy pontyfikat w historii papiestwa. Odnotowujemy jedynie jako ciekawostkę.
1825 – Pierwszy na świecie pociąg w regularnej komunikacji kolejowej odbył z 600 pasażerami przejazd na liczącej 15 km trasie Stockton-Darlington w Anglii.
2003 – Wystartowała pierwsza wspólna europejska misja księżycowa o nazwie SMART-1. Bezzałogowa sonda kosmiczna Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). przeznaczona była do testowania nowych technologii, które mają zostać wykorzystane w konstrukcji przyszłych sond. Od listopada 2004 do września 2006 sztuczny satelita Księżyca. Wyniesiona rakietą Ariane-5. Głównym wykonawcą sondy i jej wyposażenia była szwedzka firma Swedish Space Corporation. 8 czerwca 2005 ESA ogłosiła, że na Księżycu został wykryty wapń.
28 września
480 p.n.e. – II wojna perska: flota grecka pod znakomitym dowództwem Temistoklesa pokonała Persów w bitwie pod Salaminą. Zwycięstwo niewielkiej floty greckiej nad perską zadecydowało o dalszych losach wojny. Bitwa ta jest uważana za jedną z tych, które zmieniły bieg historii. Zapewne świat wyglądałby dziś inaczej, gdyby to flota króla Kserksesa odniosła zwycięstwo. Może nie mówilibyśmy o cywilizacji grecko-łacińskiej? Swoją drogą ciekawi mnie, czy i ile mówi się dziś o tej bitwie w szkole? Za moich czasów było o tym sporo.
1864 – W Londynie została utworzona I Międzynarodówka, czyli Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników. Jej założycielami było 20 osób, m.in.: Henri Tolain, Konstanty Bobczyński (żaden robotnik, oficer węgierskich wojsk powstańczych okresu Wiosny Ludów), Ludwig Wolff. Za cel stawiała sobie koordynację działalności organizacji robotniczych z różnych krajów świata, wymianę doświadczeń i poglądów organizacji socjalistycznych oraz pomoc dla strajkujących i walczących o prawa robotnicze. Była forum, gdzie ścierały się osoby o bardzo zróżnicowanych poglądach od radykalnych działaczy anarchistycznych i komunistycznych do utopijnych socjalistów i umiarkowanych socjaldemokratów. Pierwszym przewodniczącym był Karol Marks a pierwszą siedzibą Londyn. Następnie siedziba została przeniesiona do Nowego Jorku. W 1876 roku na kongresie w Filadelfii I Międzynarodówka została rozwiązana ze względu na nie dające się pogodzić konflikty między anarchistami i marksistami.
1928 – Szkocki bakteriolog i lekarz Alexander Fleming odkrył pierwszy antybiotyk: penicylinę. Jak powiada satyryk dzięki niemu możemy sobie dziś pozwolić na niejedną przyjemną chorobę. Tyle że to już nieprawda, na wiele chorób, z którymi początkowo łatwo radziła sobie penicylina, dziś trzeba środków znacznie silniejszych: bakterie uodporniają się.
29 września
1829 — Założono Scotland Yard. To znaczy świeżo zorganizowana londyńska policja lokalna pełniąca rolę policji terytorialnej na obszarze wszystkich gmin Wielkiego Londynu z wyjątkiem City of London wprowadziła się do budynku przy ulicy o takiej właśnie nazwie (Szkocki Dziedziniec) i mieściła się tu aż do roku 1890. Obecna siedziba Policji Metropolitalnej położona jest przy Victoria Street w dzielnicy Westminster, w odległości ok. 450 metrów od Pałacu Westminsterskiego. A niektórzy myślą, że Scotland Yard to jakaś ogólnobrytyjska tajna super służba specjalna…
1903 – W Prusach jako pierwszym kraju na świecie wprowadzono obowiązek posiadania prawa jazdy. Ordnung zaś ale musi być, rechts?
1954 – Powstała Europejska Organizacja Badań Jądrowych (CERN) – ośrodek naukowo-badawczy położony na północno-zachodnich przedmieściach Genewy na granicy Szwajcarii i Francji, pomiędzy Jeziorem Genewskim a górskim pasmem Jury. Obecnie do organizacji należą dwadzieścia trzy państwa. CERN zatrudnia 2600 stałych pracowników oraz około 8000 naukowców i inżynierów reprezentujących ponad 500 instytucji naukowych z całego świata. Najważniejszym narzędziem ich pracy jest największy na świecie akcelerator cząstek – Wielki Zderzacz Hadronów. CERN jest kolebką WWW. W 1989 roku Tim Berners-Lee, pracując nad usprawnieniem wymiany informacji pomiędzy badaczami, stworzył język HTML oraz protokół HTTP. Przyniosło mu to szlachectwo oraz wieczystą sławę ojca Internetu. No, jednego z ojców.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.
