Bogdan Miś: Działo się (273)11 min czytania

02.02.2021

Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

3 LUTEGO

1843 – Urodził się William Cornelius Van Horne, jeden z pionierów kolejnictwa. Jako znany już fachowiec najwyższej klasy w 1881 został polecony na stanowisko prezesa budowy Kolei Transkanadyjskiej. Ze swojego zadania wywiązał się doskonale: trasa pomiędzy Montrealem a Vancouver została zbudowana w zaledwie trzy lata. Po zakończeniu budowy pozostał w Kanadzie, której obywatelstwo uzyskał. W 1894 otrzymał brytyjskie szlachectwo.

1925 – W wieku 74 lat zmarł  Oliver Heaviside, jeden z wielkich pionierów elektrotechniki. Początkowo pracował jako inżynier telegrafii (jego wuj Charles Wheatstone był współwynalazcą pierwszego telegrafu elektrycznego), jednak postępująca głuchota zmusiła go do zmiany zajęcia i rozpoczęcia badań nad elektrycznością. Brał udział w kładzeniu podmorskiego kabla transatlantyckiego jako ekspert. Wówczas też opracował równania telegrafistów będące podstawą współczesnej elektroniki i telekomunikacji. Główne jego badania dotyczyły elektromagnetyzmu. W 1902 roku przewidział istnienie jonosfery.

1966 – Pierwsze w dziejach udane „miękkie” lądowanie na Księżycu (bez katastrofy). Wyczyn zrealizował bezzałogowy radziecki statek kosmiczny Łuna 9. Próbnik do 6 lutego, tj. do wyczerpania baterii, transmitował na Ziemię obrazy z naszego satelity.

4 LUTEGO

1902 – Urodził się w Detroit Charles Augustus Lindbergh (zm. 1974) amerykański pionier lotnictwa, wsławiony pierwszym samolotowym samotnym przelotem (podkreślmy słowo: samotnym, bowiem przed nim przebyło samolotem Atlantyk… 81 ludzi)  między lądem Ameryki Północnej a Europą bez międzylądowań w 1927, generał brygady US Army, doktor honoris causa Uniwersytetu Illinois i innych uczelni. Stopień generała nadał mu prezydent Eisenhower za zasługi w pracy dla wywiadu. Z plotek: lotnik miał trzy nieznające się nawzajem (nieoficjalne) rodziny, w nich pięcioro dzieci…

1941 – Roy Plunkett otrzymał patent amerykański na Tetrafluoroethylene Polymers. Nie wiecie, co to?  Ależ wiecie, wiecie. Większość z nas ma to w kuchni, ta substancja nazywa się teflon. Wynalazek – jak wiele innych – powstał… przypadkiem, kiedy Plunkett zaobserwował co się dzieje w zasobniku, zawierającym gazowy tetrafluoroetylen pod ciśnieniem. Potwierdziło się raz jeszcze – zobaczyć, to mało; trzeba zrozumieć…

1974 Zmarł Satyendra Nath Bose, hinduski fizyk, współpracownik Alberta Einsteina, z którym razem stworzyli teorię statystycznej mechaniki kwantowej, znaną dziś jako statystyka Bosego-Einsteina. Słynny Hindus współpracował także z Maksem Planckiem. Wielki francuski fizyk P. A. M. Dirac nazwał ważną rodzinę cząstek elementarnych bozonami właśnie na jego cześć.

5 LUTEGO

1878 – Urodził się André Gustave Citroën (zm. 1935) – francuski inżynier i przedsiębiorca, założyciel fabryki samochodów, których marka nosi – oczywiście – jego nazwisko Citroën. Ciekawostka: matką jego była Masza Amelia Kleinman, rodowita warszawianka, którą jego ojciec zresztą poznał właśnie w Warszawie, gdzie przybył w interesach handlowych. Nazwisko Citroën jest wymyślone, stanowi przeróbkę właściwego nazwiska rodziny: Limoenman. André Citroën ma swoją ulicę w Szczecinie.

1897 – Legislatura stanu Indiana w USA podjęła jedną z najidiotyczniejszych uchwał w historii. Dzielni senatorowie stanowi zdecydowali mianowicie, że liczba pi jest od tego momentu dokładnie równa 3,2. Wniosek złożyli wspólnie niejaki Taylor I. Record, farmer – i hobbysta matematyczny, lekarz, dr Edwin J. Goodwin. Uchwała została błyskawicznie oprotestowana przez Clarence’a A. Waldo, profesora matematyki z Purdue University. Wycofano ją, ale dopiero po tygodniu… A matematycy rżą ze śmiechu do dziś.

1929 – Opatentowano w USA bloki startowe dla biegaczy, dziś powszechnie używane w biegach krótkich. Wynalazcą był George T. Bresnahan z Iowa City.

6 lutego

1663 – W Anglii rozpoczęto bicie złotej gwinei. To dawna, pierwsza maszynowo bita złota moneta angielska (równa 21 szylingom). Nazwa wywodzi się z faktu, iż większość tych złotych monet bito ze złota z Wybrzeża Gwinejskiego w Afryce. Gwinea stała się później zwyczajową nazwą na wartość obrachunkową 21 szylingów (1,05 funta szterlinga). W gwineach podawało się ceny towarów luksusowych, usług prawniczych czy lekarzy prywatnych, służyły jako jednostka obrachunkowa wśród wyższych warstw społeczeństwa brytyjskiego (w gwineach określano np. wysokość uposażenia dla służby domowej).

1946 – Węgierski fizyk Zoltán Bay (1900-1992) po raz pierwszy odebrał echo radarowe Księżyca, dając tym początek astronomii radarowej. W 1948 zdecydował się na opuszczenie Węgier i osiadł wraz z rodziną w Ameryce, gdzie objął profesurę na George Washington University (Waszyngton), potem przeniósł się do działu radiofizyki w National Bureau of Standards. Tam zajmował się teorią względności i teorią grawitacji. Wynikiem jego pracy tam była np. nowa definicja metra – wyrażona przy pomocy prędkości światła w próżni, która została przejęta przez międzynarodową komisję miar i wag.

2001 – Papież Jan Paweł II ustanowił św. Izydora z Sewilli (560-636) patronem internautów i informatyków. Mówiono o nim, że polotem dorównywał Platonowi, wiedzą – Arystotelesowi, wymową – Cyceronowi, wszechstronnością – Dydymowi, powagą – św. Hieronimowi, nauką – św. Augustynowi, a jego świętość życia porównywano do św. Grzegorza Wielkiego. Zasłynął jako doskonały kaznodzieja. Ale co to wszystko ma do internetu i informatyki? Nie mam zielonego pojęcia.

7 LUTEGO

1877 – Urodził się angielski matematyk, Godfrey Harold Hardy. Przeżył 69 lat. Jednym z jego osiągnięć było „odkrycie” hinduskiego geniusza matematycznego Srinivasa Ramanujana, z którym współpracował od 1914 r. Poza licznymi ważnymi odkryciami matematycznymi udowodnił ważne prawo genetyki (prawo Hardy’ego-Weinberga – kamień węgielny w genetyce populacji, na równi z prawami Mendla). Znany jest także szerokiej publiczności z wydanego w 1940 eseju A Mathematician’s Apology opisującego jego życie i poglądy. Książka ukazała się również w Polsce pod tytułem Apologia matematyka.  Radzę zdobyć i poczytać!

1935 – Świat ujrzał pierwsze egzemplarze legendarnej gry Monopoly, wymyślonej przez Charlesa Darrowa. Jej poprzedniczką była gra The Landlord’s Game, stworzona i opatentowana w 1904 roku przez Elizabeth Magie Phillips, której wkład autorski w Monopoly został odkryty dopiero w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Okazało się, że wydawca Monopoly odkupił patent pani Phillipsa za 500 dolarów. I zmodyfikował propozycję Darrowa. Nic nie jest tak proste, jak się państwu zdaje…

1960 – Zmarł w wieku ledwo 57 lat Igor Wasiljewicz Kurczatow, fizyk jądrowy, uznawany za ojca radzieckiej bomby atomowej. W 1946 roku uruchomił w ZSRR pierwszy reaktor jądrowy. Zbudowano dzięki niemu również pierwszą na świecie elektrownię atomową, którą uruchomiono 27 czerwca 1954 w Obnińsku. Po doświadczeniu mocy bomb, które zbudował, stał się – podobnie jak wielu jego odpowiedników w USA z projektu Manhattan, gorącym zwolennikiem zaprzestania prób jądrowych. Od 1956 roku do śmierci był dyrektorem Instytutu Energii Atomowej Akademii Nauk ZSRR. Po nim przejął kierowanie instytutem słynny opozycjonista, Andriej Sacharow.

8 LUTEGO

1883 – Niejaki Lewis Edson Waterman zaczął tego dnia eksperymenty, które doprowadziły go w rok później do opatentowania wiecznego pióra o nazwie „Regular”. Założył niewielką firmę, która szybko się rozwinęła i osiągnęła kolosalne sukcesy finansowe. W 1904 roku wieczne pióro dostało klips do wpinania w kieszeń, w 1913 opatentowano system automatycznego napełniania atramentem, w 1935 – wprowadzono „szklany nabój”. W 1953 zastąpiono szkło tworzywem sztucznym. Dziś marka Waterman należy do koncernu Sanford, który ma również prawa do marki Parker.

1906 – Używają państwo kserografii? Co za pytanie – oczywiście! A mówi coś nam nazwisko Chester Floyd Carson? Pewno nie… A to właśnie ten amerykański fizyk (dziś akurat obchodziłby urodziny, gdyby żył – ale zmarł w roku 1962) w roku 1938 ją opatentował. Sprzedał potem swój patent firmie Haloid Company, która zmieniła nazwę – tak jest! – na Xerox Corporation. Tę to już chyba każdy zna… W Polsce pierwsze modele kopiarek pojawiły się w latach siedemdziesiątych XX wieku.

1979 – Zmarł Dennis Gabor mieszkający w Anglii węgierski fizyk (spec. optyka) pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za rok 1971. Jest ojcem holografii, metody tworzenia trójwymiarowych obrazów. Pierwsze hologramy – jeszcze niedoskonałe – otrzymał w roku 1948, próbując udoskonalić mikroskop elektronowy. Zajmując się nadal holografią, nazywaną początkowo „wavefront reconstruction” (rekonstrukcja czoła fali), opracował w latach 1948–1951 znacznie lepszą metodę hologramów, która jednak mogła być zastosowana w praktyce dopiero po wynalezieniu lasera w roku 1963.

9 LUTEGO

1846 – Urodził się niemiecki konstruktor i przemysłowiec August Wilhelm Maybach, współpracownik Gottlieba Daimlera, jeden z pionierów motoryzacji, z wykształcenia ślusarz. Opracował konstrukcję i produkował pojazdy mechaniczne, silniki spalinowe (również do napędu statków powietrznych), wynalazł stawidło jarzmowe, przekładnię obrotów, gaźnik dyszowy z pływakiem i iglicą. Dziś jego nazwisko – nie przypadkiem – kojarzy się głównie z superluksusowymi samochodami; do roku 2014 Maybach był samodzielnym modelem produkowanym przez firmę Daimler, od tego roku jest najbardziej „wypasionym” modelem Mercedesa.

1977 – Zmarł w Moskwie w wieku 83 lat Siergiej Władimirowicz Iljuszyn – rosyjski projektant i konstruktor samolotów, członek Akademii Nauk ZSRR (od 1968), generał pułkownik inżynieryjno-technicznej służby (1967), trzykrotny Bohater Pracy Socjalistycznej (1941, 1957, 1974). Zorganizował biuro konstruktorskie samolotów Iljuszyn, skąd pochodzą powszechnie znane Iły. Szczególnie znany był w czasie II wojny jego opancerzony samolot szturmowy Ił-2 (Niemcy go nazywali „Czarna Śmierć”) i bombowiec Ił-4. Po wojnie wielką popularność zdobył turboodrzutowiec pasażerski Ił-62, uznawany jednak za zawodny. Niemniej w Rosji był używany w lotnictwie cywilnym aż do roku 2008. Do dziś lata na świecie (dane z października ub. Roku) jeszcze kilkanaście tych samolotów (w Gambii, Korei Płn., Sudanie i w lotnictwie wojskowym Rosji).

1996 – Zespół niemieckich naukowców z Darmstadtu, kierowany przez Petera Armbrustera, doniósł o stworzeniu atomu pierwiastka o numerze 112 w tablicy Mendelejewa, który otrzymał nazwę ununbium, symbol. Uub.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.