Bogdan Miś: Działo się (295)

29.06.2021

Kolejny tydzień przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

30 czerwca

1791 – Urodził się Félix Savart (zm. 16 marca 1841) – francuski fizyk, profesor Collège de France. Badał wpływ pola magnetycznego na natężenie prądu elektrycznego. W 1820 wraz z Jeanem-Baptistem Biotem opublikował prawo rządzące tym zjawiskiem – tzw. prawo Biota-Savarta. Zajmował się także pracami z dziedziny akustyki, szczególnie rozchodzeniem się fal dźwiękowych w różnych ośrodkach i rezonansem.

1961 – Zmarł Lee de Forest (ur. 26 sierpnia 1873)) – amerykański radiotechnik i wynalazca, doktor fizyki Yale University. W 1906 roku zbudował triodę (czyli lampę elektronową trójelektrodową), co umożliwiło rozwój radia, telewizji, radaru oraz komputera. Opracował metodę optycznego zapisywania dźwięku na taśmie filmowej (metoda Photion). W ciągu swego życia uzyskał ponad 300 patentów. Wychował się w warunkach ostracyzmu społecznego ze strony białych; w dzieciństwie przyjaciół wybierał sobie wyłącznie spośród czarnoskórych.

1971– Sojuz 11, radziecka misja kosmiczna, (wystrzelona 6 czerwca celem drugiej wizyty na stacji kosmicznej Salut 1, z kosmonautami Wołkowem, Dobrowolskim i Pacajewem na pokładzie), zakończyła się tragicznie Załoga przebywała na stacji 22 dni, lecz podczas powrotu na Ziemię wszyscy jej trzej członkowie zginęli, mimo że lądownik osiadł poprawnie. Okazało się, że zmarli jeszcze w przestrzeni kosmicznej – zapewne wskutek dekompresji.

1 lipca

1867 – Wszedł w życie akt Konfederacji Kanady, akt prawny tworzący unię czterech kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej, odtąd zwanych Dominium Kanady lub Kanadą. Spośród siedmiu kolonii brytyjskich w Północnej Ameryce, cztery przystąpiły do konfederacji: Ontario, Quebec, Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja. Pozostałe trzy: Nowa Fundlandia, Wyspa Księcia Edwarda i Kolumbia Brytyjska pozostały poza konfederacją.

1906 – Urodził się Jean Alexandre Eugène Dieudonné (zm. 29 listopada 1992) – wybitny francuski matematyk, członek grupy Nicolas Bourbaki. Zajmował się m.in. algebrą i analizą funkcjonalną. Bourbaki to zbiorowy pseudonim grupy francuskich matematyków, którzy w roku 1935 założyli działające przy École normale supérieure w Paryżu stowarzyszenie Association des Collaborateurs de Nicolas Bourbaki. Bardzo długo nie było wiadomo kim jest ów tajemniczy pan Bourbaki; początkowo podpisywało się tak 8 najwybitniejszych matematyków francuskich, później dołączyło następnych 10. Można powiedzieć, że historia Bourbakiego to jeden z najlepszych żartów naukowych w dziejach.

1983 – Zmarł Richard Buckminster „Bucky” Fuller (ur. 12 lipca 1895) – amerykański konstruktor, architekt, kartograf i filozof. Był przedstawicielem szeroko pojętego konstruktywizmu i pionierem architektury hi-tech. Wsławił się skonstruowaniem 'kopuły geodezyjnej’, budynku, którego półsferyczny szkielet wypełniony wielokątami nadawał zaskakujące rezultaty pod względem wytrzymałości, stabilności i łatwości wybudowania w połączeniu z niskimi kosztami. Otrzymał w sumie 25 patentów oraz był autorem 48 książek. Na jego cześć odkrywcy nowej odmiany alotropowej węgla nadali tego typu cząsteczkom nazwę fulerenów, a pierwsza taka odkryta (C₆₀) została tak nazwana ze względu na podobieństwo do kopuły geodezyjnej. Cząsteczki fulerenów zawierają od 28 do ok. 1500 atomów węgla.

2 lipca

1776 – Amerykański Kongres Kontynentalny przyjął rezolucję zrywającą więzi z Wielką Brytanią (właściwa Deklaracja Niepodległości została przyjęta, jak wiadomo, 4 lipca).

1886 – Do użytku oddano pierwszy komercyjny linotyp (urządzenie do maszynowego składu tekstów, skonstruowane w 1885 roku przez amerykańskiego zegarmistrza Ottmara Mergenthalera; było pierwszym urządzeniem do zmechanizowanego składu tekstu). Maszynę zainstalowano w drukarni gazety Tribune w Nowym Jorku. W dziesięć lat później pracowały już na świecie dziesiątki takich maszyn .

*Amelia Earhardt w kabinie swego ostatniego samolotu Lockheed L-10 Electra*

1937 – Nad Pacyfikiem zaginął samolot z Amerykanką Amelią Earhart, która próbowała okrążyć Ziemię wzdłuż równika (ur. 24 lipca 1897, zaginiona 2 lipca 1937, uznana za zmarłą 5 stycznia 1939) – amerykańska pilotka, dziennikarka i poetka.. Była pierwszą kobieta, która samotnie przeleciała nad Atlantykiem (1932)

3 lipca

1608 – Założono miasto Quebec na obszarze, na którym wcześniej znajdowała się indiańska wioska Stadocona. Nazwa miasta pochodzi od algonkińskiego słowa Kébec oznaczającego gdzie rzeka zwęża. Założone w 1608 przez Samuela de Champlaina, jest jednym z najstarszych miast Ameryki Północnej. Wały otaczające Stare Miasto Quebecu (Vieux-Québec) to jedyne mury miejskie, które nadal istnieją na tym kontynencie na północ od Meksyku.

1880 – Ukazało się pierwsze wydanie założonego przez Thomasa Alvę Edisona amerykańskiego czasopisma naukowego „Science”.

*Lokomotywa Gresley „Mallard” A4 była produkowana w latach 1935-38*

1938 – Brytyjska Gresley „Mallard” A4 pobiła aktualny do dzisiaj światowy rekord prędkości lokomotywy z napędem parowym (202,77 km/h).

4 lipca

1054 – W gwiazdozbiorze Byka wybuchła supernowa SN 1054 Jej jasność była około czterokrotnie większa niż Wenus. Była doskonale widoczna przez całą dobę przez 23 dni, a w nocy przez 653 dni. W nocy można było czytać książki przy jej świetle. W 2009 japońscy naukowcy odkryli ślady pozostawione przez wybuch w rdzeniu lodowym z Antarktyki. Jej pozostałością jest Mgławica Kraba znana także jako M1, Messier 1 czy NGC 1952.

1865 – Ukazała się powieść Alicja w Krainie Czarów Lewisa Carrolla. Książka zachowuje absurdalną logikę snu, jest wypełniona satyrycznymi aluzjami do przyjaciół i wrogów Dodgsona (bo Lewis Carroll nazywał się naprawdę Charles Lutwidge Dodgsona, był zawodowym matematykiem, profesorem w Oxfordzie), parodiami szkolnych wierszyków, których uczyły się w XIX wieku brytyjskie dzieci, zawiera także odniesienia lingwistyczne i matematyczne. Prawdę mówiąc, Alicja z uwagi na bogactwo ukrytych w książce treści i aluzji matematycznych jest niesłychanie trudna do przełożenia – co nie zmienia faktu, że jest jednym ze światowych bestsellerów od dziesiątków lat.

1934 – Węgierski fizyk Leó Szilárd (1898-1964; uważany za pierwszego naukowca, który systematycznie i planowo wspierał budowę bomby atomowej, od 1938 roku w USA) opatentował technologię wykorzystania neutronów, włączając w to reakcję łańcuchową i koncepcję masy krytycznej. Był też współwłaścicielem patentu na reaktor atomowy.

5 lipca

1854 – W wyniku pożaru muzeum w Filadelfii uległ zniszczeniu tzw. Mechaniczny Turek, będący XVIII-wieczną mistyfikacją autorstwa Austriaka Wolfganga von Kempelena. Rzekomo genialna maszyna rozgrywała po mistrzowsku partie szachów, w rzeczywistości ruchami jej figur sterował dzięki magnesom ukryty wewnątrz utalentowany szachista.

1937 – W miejscowościach Midale i Yellow Grass w prowincji Saskatchewan odnotowano najwyższą temperaturę w historii Kanady (+45 °C).

1944 – Syn polskich emigrantów Francis Gabreski (Franciszek Gabryszewski (ur. 1919, zm. 2002 ) – amerykański oficer pochodzenia polskiego, nazywany przez kolegów „Gabby”, pilot II wojny światowej, trzeci na liście asów USAF, kawaler Krzyża Walecznych, najlepszy amerykański pilot myśliwski w czasie II wojny światowej w Europie, zestrzelił swój rekordowy, 28. niemiecki samolot. W okresie listopad 1942-luty 1943 latał z polskimi pilotami w Dywizjonie 315 wykonując 20 lotów bojowych.

6 lipca

1415 – Jan Hus, czeski duchowny i bohater narodowy, filozof, reformator Kościoła, prekursor protestantyzmu, profesor Uniwersytetu Praskiego, został jako heretyk spalony na stosie podczas soboru w Konstancji, na który wezwano go podstępem (wydany mu przez króla Zygmunta Luksemburskiego tzw. list żelazny uznano za nieobowiązujący władz kościelnych). Hus przyczynił się do kodyfikacji literackiego języka czeskiego, przypisuje mu się autorstwo traktatu De Ortografia Bohemica, Śmierć Husa stała się powodem do wybuchu powstania w Pradze, które ogarnęło całe Czechy i stało się początkiem wojen husyckich.

1885 – Francuski chemik i biolog Louis Pasteur przeprowadził pomyślny test szczepionki przeciwko wściekliźnie na chłopcu Josephie Meisterze pogryzionym przez wściekłego psa.

1935 – Urodził się Tenzin Gjaco (Dzietsyn Dziambel Ngałang Losang Jeszie Tenzin Gjaco – Najczcigodniejszy, Doskonałej Chwały, Elokwentny, Inteligentny Dzierżawca Nauk, Ocean Mądrości). Tybetańscy buddyści zazwyczaj mówią o nim Yeshe Norbu – Klejnot spełniający życzenia lub Kundun – Obecność, XIV Dalajlama, duchowy przywódca Tybetu. Przez część mediów bez sensu nazywany Dalajlamą XIV – a Dalajlama to tytuł, a nie imię. Określenie dalajlama pochodzi z połączenia słów ta-le (ocean) i bla-ma – lama. Zgodnie z tybetańskim światopoglądem, jest tylko jeden dalajlama, a kolejne numery oznaczają jedynie kolejne wcielenia tej samej osoby.