Bogdan Miś: Działo się (306)

14.09.2021

Fakty i opinie
Fakty i opinie

Kolejny tydzień

…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

15 września

1254 – Urodził się Marco Polo, wenecki kupiec, podróżnik (zm. 1324). Wraz z ojcem i stryjem dotarł do Chin, przemierzając Jedwabny Szlak. Był on jednym z pierwszych przedstawicieli Zachodu, który dotarł do Państwa Środka. Jego podróże zostały spisane w książce znanej jako Opisanie świata przez Rustichella z Pizy.

1917 – Wszedł do nauki termin „bakteriofag” („zjadacz bakterii”, tj. wirus atakujący bakterie), który wprowadził w swym artykule dr Félix d’Hérelle, Francuz.

Ilustracja
Murray Gell-Mann

1929 – Urodził się Murray Gell-Mann – amerykański fizyk teoretyk, laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 1969 roku. Autor prac z zakresu teorii cząstek elementarnych. W 1953 roku niezależnie od Kazuhika Nishijimy wprowadził liczbę kwantową – dziwność. Przewidział istnienie cząstki hiperonu Ω–. W 1961 roku wprowadził symetrię unitarną. W 1964 roku zaproponował hipotezę istnienia kwarków.

16 września

Obraz zawierający tekst, mężczyzna, osoba, ściana

Opis wygenerowany automatycznie
James Craig Watson

1868 – Kanadyjski astronom James Watson (1838-1880) odkrył planetoidę o numerze 105, Artemis. Nie jest to specjalnie ciekawe wydarzenie, bo planetoid jest mnóstwo, ale osoba odkrywcy jest interesująca. W latach 1863–1879 był dyrektorem Obserwatorium w Detroit. W 1868 napisał podręcznik Theoretical Astronomy. Odkrył w sumie 22 asteroidy. Jedno z jego odkryć zostało dokonane podczas pobytu w Pekinie w celu obserwacji tranzytu Wenus. Odkrył wtedy asteroidę (139) Juewa, której nazwę wybrali chińscy urzędnicy. Zgromadził dużą sumę pieniędzy przez pozaastronomiczną działalność w biznesie. W ramach testamentu utworzył Medal Jamesa Craiga Watsona, nagrodę przyznawaną co trzy lata przez Amerykańską Narodową Akademię Nauk za wkład w astronomię.

1893– Urodził się Albert Szent-Györgyi de Nagyrápolt (zm. 22 października 1986) – biochemik węgierski. Od 1947 w USA, profesor w Princeton. Wyodrębnił z owoców papryki i zidentyfikował witaminę C (1933); odkrył witaminę P (1936). Wykazał, że kwas adenozynotrifosforowy (ATP) jest niezbędnym źródłem energii umożliwiającej skurcz mięśni. Za odkrycia dotyczące procesów spalania biologicznego, a szczególnie za odkrycie i ustalenie budowy chemicznej witaminy C (kwasu askorbinowego), otrzymał w 1937 roku Nagrodę Nobla.

2005 – Zmarł Gordon Gould (ur. 17 lipca 1920) – amerykański fizyk, jeden z wynalazców lasera, twórca nazwy „LASER”. Gould stał się słynny za sprawą swojej trzydziestopięcioletniej walki o uzyskanie patentu na laser i jego elementy konstrukcyjne. Przeprowadził wieloletnią, lecz skuteczną, walkę z urzędem patentowym i producentami laserów, aby w końcu uzyskać tantiemy z praw patentowych. Arthur Schawlow i Charles Townes niezależnie dostrzegli tę samą ideę konstrukcji i – mniej więcej trzy miesiące później – nazwali swoje urządzenie „optycznym maserem”.

17 września

1857 – Urodził się Konstantin Eduardowicz Ciołkowski, rosyjski uczony polskiego pochodzenia, jeden z pionierów kosmonautyki, twórca modelu teorii ruchu i budowy rakiety kosmicznej. Był synem polskiego zesłańca Edwarda Ciołkowskiego wywodzącego się ze szlacheckiej rodziny herbu Jastrzębiec i wykształconej Rosjanki tatarskiego pochodzenia – Marii Jumaszewej. Z zawodu był nauczycielem matematyki i fizyki. Nazwiskiem Ciołkowskiego został nazwany jeden z większych kraterów księżycowych o średnicy 185 km.

Obraz zawierający tekst

Opis wygenerowany automatycznie
Norton (patrz niżej) wydawał również pieniądze. Niektórzy nawet je honorowali. Oto banknot 10-dolarowy.

1859 – Niejaki Joshua A. Norton, znany także jako Jego Cesarska Wysokość Norton I (1819 – 1880) ogłosił się w San Francisco… cesarzem Stanów Zjednoczonych i protektorem Meksyku. Cesarza Nortona powszechnie uważano za szalonego lub przynajmniej bardzo ekscentrycznego. Ale od połowy do końca XIX wieku był jedną z głównych atrakcji turystycznych w San Francisco. Co jakiś czas ogłaszał cesarskie dekrety, z których najbardziej znane nakazują rozwiązanie Kongresu Stanów Zjednoczonych oraz zbudowanie mostu przez Zatokę San Francisco. W dniu jego śmierci około 30 000 ludzi zgromadziło się na ulicach San Francisco w celu złożenia hołdu zmarłemu Nortonowi.

1908 – Zginął amerykański oficer Thomas Selfridge – pierwsza w historii śmiertelna ofiara wypadku lotniczego.

18 września

Obraz zawierający tekst, budynek, zewnętrzne, sklep

Opis wygenerowany automatycznie
Wejście do dawnej siedziby NYT

1851 – Ukazało się pierwsze wydanie The New York Daily Times, który później zmienił nazwę na The New York Times, jeden z najważniejszych amerykańskich dzienników, wychodzący w Nowym Jorku. Jest trzecią pod względem nakładu gazetą w Stanach Zjednoczonych, po USA Today i The Wall Street Journal. Pierwszym wydawcą NYT byli Henry Jarvis Raymond (pięć lat później założył też Associated Press) i George Jones, jednak dopiero pod rządami Adolpha Ochsa, które zaczęły się w 1896, dziennik zdobył swoją reputację.

1984 – Amerykanin Joseph Kittinger jako pierwszy przeleciał samotnie balonem przez Atlantyk.

1752 – Urodził się Adrien-Marie Legendre, francuski matematyk (zm. 1833). Jego prace dotyczą statystyki, teorii liczb, algebry, analizy matematycznej i geodezji. Jego nazwisko pojawiło się na liście 72 nazwisk na wieży Eiffela. To lista nazwisk naukowców, inżynierów i przemysłowców, wyryta z inicjatywy Gustawa Eiffela pod pierwszym balkonem wieży Eiffela we wszystkich czterech jej częściach. Lista została zamalowana na początku XX wieku (czyjaś zazdrość, czy barbarzyństwo?) i odsłonięta ponownie w latach 1986–1987.

19 września

Obraz zawierający tekst, osoba, zewnętrzne, stare

Opis wygenerowany automatycznie
Giles Corey poddany torturom

1692 – Oskarżony o czary 80-letni Giles Corey został stracony przez zmiażdżenie w czasie polowania na czarownice w Salem w Nowej Anglii. Była to jedyna ofiara tej tortury w Ameryce. Tortura polegała na stopniowym dokładaniu coraz większej ilości coraz cięższych kamieni na klatkę piersiową leżącego podejrzanego, aż do uzyskania jego oświadczenia o winie lub niewinności (co dopiero skutkowało procesem) lub do śmierci przez uduszenie. Tortura nosiła nazwę peine forte et dure (franc. „kara silna i długa”).

1783 – W Wersalu odbył się pierwszy „załogowy” lot balonem, na pokładzie którego znalazły się: baran, kogut i kaczka.

1915 – Urodziła się w Kanadzie (zm. 18 sierpnia 1980 r.) Elizabeth Stern (po wyjściu za mąż Elizabeth Stern Shankman) Amerykanka, jedna z pierwszych patologów, badających rakowacenie komórek. Jej przełomowe badania nad rakiem szyjki macicy uratowały życie wielu kobiet. Badania te wykazały, że normalna komórka przechodzi w tej chorobie przez 250 różnych etapów zanim zrakowacieje, zatem jest dość łatwa do zdiagnozowania. Była też pierwszą uczoną, która połączyła z rakiem szyjki macicy wirusa opryszczki.

20 września

1842 – Urodził się Sir James Dewar (zm. 27 marca 1923) – szkocki chemik i fizyk. Odkrył wzór chemiczny benzenu, zwanego obecnie benzenem Dewara. Przez ponad 25 lat prowadził rozległe badania w dziedzinie spektroskopii. W 1891 wynalazł sposób produkcji ciekłego tlenu w ilościach przemysłowych. Opracował pojemnik izotermiczny zwany naczyniem Dewara do badania niskotemperaturowych zjawisk w gazach oraz transportu skroplonych gazów.

Obraz zawierający ściana, wewnątrz

Opis wygenerowany automatycznie
Tak zapewne wyglądał za życia Ötzi

1991 – Na granicy austriacko-włoskiej w Alpach Ötztalskich znaleziono zamrożone ciało Ötziego. To inaczej „człowiek z Similaun”, „człowiek lodu” – przydomek nadany szczątkom człowieka, który zmarł ok. 3300 lat p.n.e. Został znaleziony na wysokości 3210 m n.p.m. przez dwoje niemieckich turystów, Helmuta Simona i jego żonę. Obecnie Ötzi znajduje się w Museo Archeologico dell’Alto Adige (muzeum archeologicznym Górnej Adygi) w Bolzano we Włoszech.

1996 – Zmarł w Warszawie Paul Erdös (ur. 26 marca 1913) – wielki i sławny matematyk węgierski. Był jednym z najwybitniejszych matematyków XX w. Autor ponad 1500 artykułów z koncepcjami matematycznymi, głównie z teorii liczb, kombinatoryki i teorii grafów. Znany był z tego, że często stawiał ciekawe problemy matematyczne, za których rozwiązanie wyznaczał nagrody pieniężne, gdy sam nie mógł ich rozwiązać. Sławna jest wśród matematyków żartobliwa Liczba Erdősa. Określa się ją tak: sam Paul Erdős ma l. Erdősa równą 0. Osoba, która napisała pracę naukową wspólnie z nim, ma l. Erdősa równą 1. Z kolei osoba, która napisała pracę naukową z kimś, kogo l. Erdősa wynosiła 1, ma l. Erdősa równą 2 itd. 509 uczonych ma l. Erdősa równą 1. W 2000 r. naukowców z „dwójką” było 5897. Ponad 60 laureatów Nagrody Nobla oraz wszyscy laureaci Nagrody Nevanlinny mają l. Erdősa poniżej 9, natomiast laureaci Medalu Fieldsa – poniżej 6.

21 września

Obraz zawierający tekst, osoba

Opis wygenerowany automatycznie
Maria Bonaparte z synem Piotrem

1962 – Zmarła księżna Maria Bonaparte (ur. 2 lipca 1882) francuska psychoanalityczka szkoły freudiańskiej. Przez ślub księżna grecka i duńska. Urodziła się jako jedyna córka ks. Rolanda Bonaparte (wnuka Lucjana, brata Napoleona I) i bogatej Marie Félix-Blanc (spadkobierczyni François Blanca, twórcy kasyna w Monte Carlo). Po ślubie z greckim księciem Jerzym zauważyła, że cierpi na silną oziębłość seksualną, co skłoniło ją do badań nad problematyką seksualną kobiet. W 1925 poznała osobiście Freuda. W roku 1938 uratowała Freuda i jego rodzinę przed prześladowaniami hitlerowskimi, pomagając im w ucieczce z przyłączonego do Wielkiej Rzeszy Niemieckiej Wiednia. 6 lutego 1952 książę Jerzy i Maria, jako przedstawiciele dworu greckiego, brali udział w koronacji królowej Elżbiety II w Londynie. Znudzona przewlekającą się ceremonią, Maria zaproponowała siedzącemu obok niej panu natychmiastową sesję psychoanalityczną. Pan ów, równie znudzony jak ona, chętnie wyraził zgodę. Był nim… François Mitterrand. Córka Marii i Jerzego Eugenia wyszła za ks. Dominika Radziwiłła z Balic.

1971 – Urodził się David Vetter. Żył ledwo 12 lat (zmarł 22 lutego 1984). Stał się sławny przez swoją rzadką chorobę, zwaną bubble boy disease, potoczna nazwa SCID, czyli ciężki złożony niedobór odporności. Zaraz po narodzinach David został umieszczony w specjalnej „bańce” – sterylnym, niewielkim pomieszczeniu plastikowym. W październiku 1983 roku, po przeszczepie szpiku kostnego pobranego od siostry, David zachorował. Po nieudanym przeszczepie pacjenta wyciągnięto z „bańki” i leczono go w sterylnym pomieszczeniu szpitalnym. W lutym 1984 roku, w dwa tygodnie po opuszczeniu „bańki”, Vetter zmarł.

2003 – Zakończyła się (kontrolowanym rozbiciem o powierzchnię Jowisza) misja kosmicznej sondy Galileo. Była to bezzałogowa sonda kosmiczna wystrzelona w 1989 roku przez agencję kosmiczną NASA w celu wykonania badań Jowisza, jego księżyców i pierścieni. W grudniu 1995 r. stała się pierwszym sztucznym satelitą Jowisza i wprowadziła w jego atmosferę próbnik z aparaturą pomiarową. Galileo był też pierwszą sondą, która zbliżyła się do planetoid. Podczas swej misji Galileo wykonał również obserwacje Wenus, Ziemi, Księżyca i komety Shoemaker-Levy 9. Eksperyment Galileo jest jednym z najbardziej udanych w historii astronautyki.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.
Opinie i komentarze autora.

Print Friendly, PDF & Email