Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
3 listopada
1848 – Pod Georgetown w Gujanie Brytyjskiej otwarto pierwszą linię kolejową w Ameryce Południowej.
1906 – W trakcie posiedzenia Towarzystwa Neuropsychiatrii Południowo-Zachodnich Niemiec w Tybindze niemiecki psychiatra i neuropatolog Alois Alzheimer przedstawił przypadek nieznanej do tej pory choroby kory mózgowej, nazywanej od 1967 roku chorobą Alzheimera.
1957 – W ZSRR wystrzelono sztucznego satelitę Sputnik 2 z psem Łajką na pokładzie. Łajka była kundelkiem, miała wówczas około 2 lat. była pierwszym żywym stworzeniem umieszczonym na orbicie okołoziemskiej, chociaż nie pierwszym w przestrzeni kosmicznej jako takiej. I ZSRR i USA już przedtem wysyłały zwierzęta w Kosmos. Łajka poniosła śmierć w trakcie lotu.
4 listopada
1825 – Ukończono budowę Kanału Erie, części szlaku wodnego między Wielkimi Jeziorami i Atlantykiem. Dawny system połączeń wodnych zaczyna się w Buffalo nad rzeką Niagara, a kończy w Albany nad rzeką Hudson. Kanał funkcjonował do 1918, kiedy oficjalnie zastąpił go nowocześniejszy, równolegle biegnący New York State Barge Canal, dziś największy element systemu kanałów żeglugowych w USA. Z kolei nowy kanał odnotował drastyczny spadek ruchu wodnego w drugiej połowie XX wieku i utracił swoje znaczenie, głównie z powodu otwarcia dużo dogodniejszej Drogi Wodnej Świętego Wawrzyńca. Obecnie wiele jego odcinków jest przekształcanych w obiekty rekreacyjne.
1911– Paryski dziennik Le Journal opublikował artykuł o romansie Marii Skłodowskiej-Curie i fizyka Paula Langevina, co wywołało dziką nagonkę na Skłodowską-Curie, oskarżaną o „rozbijanie zdrowej francuskiej rodziny”. Kołtuństwo jest wieczne. Ale Maria miała trochę szczęścia: nie było wtedy Internetu. Wyobrażacie sobie ten hejt i epitety, które by dziś wypuściła z siebie opcja prawicowo-katolicka?
1967 – W Moskwie zakończono budowę wieży telewizyjnej Ostankino, najwyższej wówczas budowli na świecie (540,1 m). Obecnie jest na świecie czwarta, zaś w Europie nadal ma prymat. W latach 2000 i 2007 dwukrotnie płonęła. Drugi pożar był błahy, w pierwszym zginęły 3 osoby a akcja gaśnicza trwała 26godzin.
5 listopada
1929 – Urodziła się Shakuntala Devi (zm. 21 kwietnia 2013), hinduska „kobieta-komputer”. Od 6 roku życia dawała pokazy niesamowitych umiejętności arytmetycznych, na przykład dodawała bezbłędnie w pamięci długie kolumny liczb 13-cyfrowych, mnożyła takie liczby, wyciągała z nich pierwiastki stopnia drugiego i trzeciego… Nie umiała wytłumaczyć, jak to robi, nie miała też – jak wykazały badania jakiejś nadzwyczajnej pamięci ani do faktów, ani do liczb. Dziw natury.
1965 – W wyniku katastrofy samolotu A-4 zaginęła u wybrzeży Japonii bomba wodorowa B43. Do dziś jej nie odnaleziono. Siła rażenia tej bomby to 1 MT. Wycofano ją z uzbrojenia w latach dziewięćdziesiątych ub. wieku.
2013 – Rozpoczęła się pierwsza indyjska misja międzyplanetarna Mars Orbiter Mission. Sonda została umieszczona na orbicie wokółziemskiej przez indyjską rakietę nośną PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle) wystrzeloną z kosmodromu w Sriharikota. 24 września 2014 roku sonda osiągnęła orbitę Marsa. Manewr wejścia na orbitę zakończył się sukcesem i sonda rozpoczęła badania Czerwonej Planety. Statek, który miał działać jedynie przez pół roku i być demonstracją możliwości wysłania i operowania przez Indie sondą kosmiczną wokół innej planety, przekroczył wszelkie oczekiwania. Sonda ta jest najtańszą misją międzyplanetarną w historii. Działa do dziś.
6 listopada
1572 – Tycho de Brahe, astronom duński, zaobserwował w gwiazdozbiorze Kasjopei „obiekt SN 1572”, czyli gwiazdę supernową (termin określający kilka rodzajów kosmicznych eksplozji; powodują one powstanie na niebie niezwykle jasnego obiektu, który już po kilku tygodniach bądź miesiącach staje się niemal niewidoczny). Astronom w książce „De Nova Stella” po raz pierwszy użył określenia „nova”.
1889 – Adam Bruno Wikszemski (1847-1890) polski lekarz, anatom, pionier zapisu fonograficznego, opatentował w berlińskim urzędzie patentowym „urządzenie do fonograficznej rejestracji drgań dźwiękowych”. Urządzenie składało się z walca pozostającego w ruchu obrotowym, nawijającego papier światłoczuły, i systemu zwierciadeł, odbijających promienie świetlne na powierzchnię obudowy, w której zamknięty jest walec.
1906 – Urodził się Fred Lawrence Whipple (zm. 30 sierpnia 2004), amerykański astronom. W 1951 roku wprowadził do opisu jądra komety model „brudnej kuli śniegowej”, która dokonuje obrotu. Jeżeli jedna strona zostanie ogrzana przez Słońce, to ciepło powoli przejdzie w głąb do śniegu, który może zmienić się w gaz. To powoduje siłę odrzutu wzdłuż orbity, która może kometę hamować lub ją przyspieszyć w zależności od kierunku obrotu. Odkrył kometę okresową 36P/Whipple i kilka innych komet oraz planetoidę (#1252) Celestia. W wyniku jego wysiłków wybudowano obserwatorium astronomiczne na górze Mount Hopkins w Arizonie, jedno z największych obserwatoriów na świecie. W 1981 roku zmieniono nazwę obserwatorium na Obserwatorium im. Freda Lawrence’a Whipple’a.
7 listopada
1665 – Ukazało się pierwsze wydanie (jako „Oxford Gazette”) najstarszego brytyjskiego dziennika „London Gazette”, publikowanego do dziś. Gazeta jest oficjalnym dziennikiem w Wielkiej Brytanii, publikującym wszelkie ogłoszenia królewskie i rządowe, m.in. nominacje i przyznane odznaczenia. Od 2005 „London Gazette” jest wydawana codziennie, z wyjątkiem sobót, niedziel i dni wolnych od pracy.
1852 – Prezydent Francji Ludwik Napoleon Bonaparte (bratanek Napoleona I i po linii żeńskiej wnuk Józefiny de Beauharnais z jej pierwszego małżeństwa) w ogłoszonym referendum uzyskał potwierdzenie poparcia dla swego pomysłu zwieńczenia procesu przejmowania władzy poprzez oficjalną likwidację republiki i jej instytucji oraz zmianę nazwy kraju na II Cesarstwo, z sobą samym jako cesarzem Napoleonem III Bonaparte. Cesarstwo przetrwało do roku 1871.
1885 – Uruchomiono Kolej Transkanadyjską, łączącą Montreal z Vancouver. Na budowę linii kolejowej przeznaczono w sumie blisko 50 tysięcy dolarów, równowartość ok. 1,2 mln dol. według dzisiejszej siły nabywczej tej waluty. Mimo olbrzymich nakładów w pierwszym roku projektu udało się zbudować zaledwie 211 km torów. By wybrnąć z trudnej sytuacji, do nadzoru nad projektem zatrudniono legendarnego już specjalistę Corneliusa Van Horne. Pod jego nadzorem projekt wreszcie ruszył z miejsca – w roku 1875.
8 listopada
1703 – Zmarł John Wallis (ur. 23 listopada 1616) – angielski matematyk, kryptograf i teolog. Wallis wprowadził symbol ∞ oznaczający nieskończoność. Prace tego matematyka przygotowały grunt pod rachunek różniczkowy i całkowy. Profesor geometrii w Oksfordzie, jeden z założycieli Royal Society.
1895 – Wilhelm Röntgen, niemiecki fizyk, po raz pierwszy (zresztą dość przypadkowo) zaobserwował nazwane potem jego nazwiskiem promieniowanie. Za to odkrycie w roku 1901 został uhonorowany pierwszą Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki. Innymi tematami jego prac były krystalografia i fizyka płynów.
1923 – Urodził się Jack St. Clair Kilby (zm. 20 czerwca 2005) – amerykański inżynier, wynalazca układu scalonego (1958), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (2000). Opatentował ponad 60 wynalazków. Jest m.in. odkrywcą podstaw krzemowych baterii słonecznych, wynalazcą kalkulatora oraz druku termicznego.
9 listopada
1908 – Elizabeth Garrett Anderson (1836-1917) została jako pierwsza kobieta w Anglii wybrana na urząd burmistrza (miasta Aldeburgh). Była też pierwszą w historii Wielkiej Brytanii dyplomowaną lekarką (od 1866 r.). Doktorat nauk medycznych uzyskała w 1870 roku w Paryżu. W 1897 r. została wybrana prezesem wschodnioangielskiej gałęzi Brytyjskiego Towarzystwa Medycznego.
1934 – Urodził się Carl Edward Sagan (zm. 20 grudnia 1996) – amerykański astronom i popularyzator nauki, pionier w dziedzinie egzobiologii. Jego ojciec przybył do Stanów Zjednoczonych z Ukrainy, z Kamieńca Podolskiego. Światowy rozgłos uzyskał jako autor książek popularnonaukowych oraz współautor i prowadzący serial telewizyjny Cosmos. Na podstawie jego powieści Contact w 1997 powstał film o tym samym tytule z Jodie Foster w roli głównej. W 1977 otrzymał Nagrodę Pulitzera za książkę Rajskie smoki. Lądownik Mars Pathfinder (1997) został nazwany jego imieniem: „Carl Sagan Memorial Station”.
1952 – Urodził się Jack William Szostak – amerykański biolog, profesor genetyki w Massachusetts General Hospital. W roku 2009, wraz z Carol W. Greider i Elizabeth Blackburn, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za „odkrycie jak zakończenia chromosomów są chronione przez struktury zwane telomerami oraz enzym telomerazę”. Pradziadek Szostaka wyemigrował z Polski do Stanów Zjednoczonych na przełomie XIX i XX w.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
