28,12.2021
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
29 grudnia
1911 – Urodził się Klaus Fuchs (zm. 28 stycznia 1988) – niemiecki fizyk, tajny współpracownik wywiadu radzieckiego (GRU). W 1942 otrzymał obywatelstwo brytyjskie. Mniej więcej w tym samym czasie podjął współpracę z wywiadem ZSRR. W 1943 wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował w laboratoriach atomowych, m.in. w Los Alamos. Brał udział w Projekcie Manhattan – pracach nad pierwszą bombą atomową. 1 marca 1950 został skazany na 14 lat więzienia za szpiegostwo na rzecz ZSRR. Uważa się, że to właśnie Fuchs był najcenniejszym radzieckim szpiegiem w Projekcie Manhattan. Z więzienia wyszedł w 1959 i wyjechał do NRD, gdzie osiadł w Dreźnie.
1940 – Bitwa o Anglię: Luftwaffe dokonała nalotu na Londyn z wykorzystaniem bomb zapalających, co wywołało największy pożar miasta od 1666 roku. Bomb takich używali również Alianci. Powodowały one olbrzymie pożary. Na terenie działań wojennych w Europie tak zbombardowany był Hamburg i Drezno.
1989 – Zmarł Hermann Oberth (ur. 25 czerwca 1894) – austriacko-niemiecki fizyk i wynalazca, pionier techniki rakietowej i wizjoner eksploracji kosmosu. Zagadnieniom budowy i wykorzystywania rakiet poświęcił pracę doktorską z 1922, która została jednak odrzucona jako „zbyt fantastyczna”. W latach 30. XX w. jego asystentem został Wernher von Braun, z którym współpracował później przez pewien czas przy konstrukcji niemieckiej rakiety balistycznej A4 (V2), a po wojnie przez pewien czas także w USA w Huntsville w Alabamie.
30 grudnia
1924 – Amerykański astronom Edwin Hubble ogłosił odkrycie istnienia innych niż Droga Mleczna galaktyk. Był to pewien wstrząs dla opinii publicznej, która sądziła dotychczas, że nasza galaktyka – to cały Wszechświat. Znów człowiek trochę zmalał…
1934 – Urodził się John Norris Bahcall (zm. 17 sierpnia 2005) – amerykański astrofizyk. Był pionierem fizyki neutrin. Zajmował się głównie badaniami związanymi z problemem neutrin słonecznych. Współtwórca Standardowego Modelu Słońca. Wieloletni pracownik Instytutu Studiów Zaawansowanych w Princeton. Obliczył strumień neutrin, jaki w różnych procesach generowany jest wewnątrz Słońca. Był współtwórcą modeli opisujących galaktyki. W latach 1970–90 pracował przy budowie Kosmicznego Teleskopu Hubble’a.
1947– Zmarł w USA Alfred North Whitehead (ur. 15 lutego 1861) – angielski filozof, matematyk i fizyk. Współpracował z Bertrandem Russelem przy fundamentalnym dziele Principia Mathematica (1910-1913). Jest twórcą tzw. filozofii organizmu oraz prekursorem rozwijanego głównie w Stanach Zjednoczonych, nurtu współczesnej filozofii procesu.
31 grudnia
1514 – Urodził się Andreas Vesalius, Wesaliusz, właśc. Andries van Wesel lub Andre Wesale (zm. 15 października 1564) – flamandzki uczony, twórca nowożytnej anatomii. W 1543 napisał 7-częściowe dzieło Budowa ludzkiego ciała (De humani corporis fabrica; w skrócie często cytowane jako Fabrica) i zadedykował je Karolowi V. Było to pierwsze wydane drukiem dzieło o anatomii człowieka. Jako pierwszy opisał w nim dokładnie budowę ciała ludzkiego.
1905 – Zmarł Aleksandr Popow (ur. 4 marca?/16 marca 1859) rosyjski fizyk i wynalazca. Jeden z pionierów radia. Popow zaprezentował swój pierwszy odbiornik radiowy 7.05.1895, Dzień ten uznawany był w ZSRR za dzień narodzin radia. Sam Popow za wynalazcę radia się nie uważał. Jego prace były wcześniejsze od prac Marconiego, ale późniejsze od prac Tesli i Lodge’a. W marcu 1896 Popow przesłał drogą radiową telegram zawierający dwa słowa „Heinrich Hertz” na odległość około 250 metrów. Wiosną 1897 rozpoczął eksperymenty z łącznością pomiędzy okrętami i stacjami brzegowymi, osiągając przy tym zasięg około 5 kilometrów.
1935 – Charles Darrow opatentował grę planszową Monopoly, jedną z najpopularniejszych gier planszowych świata. Jednak gra wymyślona została w Stanach Zjednoczonych w okresie Wielkiego Kryzysu przez Elizabeth Magie (amerykańska wynalazczyni, stenotypistka, sekretarka, poetka, twórczyni gry planszowej The Landlord’s Game, poprzedniczki dzisiejszego Monopoly). Jej wkład w stworzenie Monopoly został odkryty przez przypadek w latach siedemdziesiątych ub. wieku.
1 stycznia
1894 – Urodził się Satyendra Nath Bose (zm. 4 lutego 1974) – hinduski fizyk, specjalizujący się w fizyce matematycznej. Bose opracował rozkład prawdopodobieństwa dla fotonów, który następnie został rozszerzony przez Alberta Einsteina również na atomy i od ich nazwisk nazwany statystyką Bosego-Einsteina. Od nazwiska Bosego pochodzi również termin bozon. W 1924 podczas podróży po Europie współpracował między innymi z Marią Skłodowską-Curie.
1972 – Od tego dnia obowiązuje w całym świecie tzw. Uniwersalny Czas Koordynowany, w skrócie UTC, wzorcowy czas ustalany na podstawie TAI (fr. Temps Atomique International), uwzględniający nieregularność ruchu obrotowego Ziemi i koordynowany względem czasu słonecznego. Aby zapewnić, że Słońce średnio w ciągu roku przechodzi nad południkiem zerowym o godz. 12:00 UTC z dokładnością nie mniejszą niż 0,9 s, od czasu do czasu do UTC dodawana jest tzw. sekunda przestępna (zakłada się również możliwość odjęcia sekundy przestępnej, jednak dotychczas taka konieczność się nie zdarzyła). Jest używany w nawigacji lotniczej i morskiej, gdzie jest znany pod swoją wojskową nazwą Zulu time.
1995 – Zmarł Eugene Paul Wigner (Jenő Pál Wigner, ur. 17 listopada 1902) – amerykański fizyk i matematyk pochodzenia węgierskiego, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (1963). Ze swoim węgierskim kolegą Leó Szilárdem rozwinął teorię nuklearnej reakcji łańcuchowej i uczestniczył w amerykańskim projekcie budowy bomby atomowej w Los Alamos. Razem z Edwardem Tellerem, Johnem von Neumannem i Leó Szilárdem tworzył w Los Alamos grupę naukowców, którą Szilárd nazywał ironicznie „węgierską konspiracją”. Nazywano ich także „Marsjananmi”.
2 stycznia
1776 – Po raz pierwszy wprowadzono wychowanie fizyczne w szkołach (Saksonia).
1839 – Francuz Louis Daguerre wykonał pierwsze zdjęcie Księżyca.
1959 – Wystrzelono radziecką sondę Łuna 1 (inna nazwa – Mieczta, czyli Marzenie), pierwszą, która osiągnęła II prędkość kosmiczną i pokonała grawitację Ziemi. Zadaniem Łuny 1 było zderzenie się z powierzchnią Księżyca. Z powodu uszkodzenia systemu kontroli lotu do zderzenia nie doszło, a statek wszedł na orbitę okołosłoneczną
3 stycznia
1661 – W Krakowie ukazało się pierwsze wydanie „Merkuriusza Polskiego”. To najstarsza zachowana polska periodyczna gazeta. Ostatni numer z dnia 15 lipca 1661 roku nosił nazwę Merkuriusz Ordynaryjny To Jest Nowiny Z Różnych Krajów. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza. Ukazywał się 1-2 razy w tygodniu w nakładzie 100-200 egzemplarzy i 8-12 stron. Kosztował 10 groszy. Od 38 numeru jego redakcję przeniesiono do Warszawy.
1888 – W Obserwatorium Licka na Mount Hamilton koło San Jose w Kalifornii uruchomiono refraktor o średnicy soczewki 91 cm (36 cali), największy wówczas teleskop na świecie.
1938 – BBC World Service nadał pierwszą audycję w obcym języku (po arabsku). Radiofonia przekroczyła tym samym granice międzykulturowe.
4 stycznia
1900 – Urodził się James Bond (zm. 14 lutego 1989). Nie, nie „ten”. Amerykański ornitolog. Ale to jego właśnie imię i nazwisko skłoniły pisarza Iana Fleminga do nazwania tak bohatera swoich szpiegowskich powieści. Od 1923 roku należał do American Ornithologists’ Union. Specjalizował się w ptakach Karaibów i opublikował w 1936 roku klasyczną monografię „Birds of the West Indies”. Mieszkający na Jamajce Ian Fleming, który był zapalonym obserwatorem ptaków i dobrze znał książkę Bonda, w 1953 roku nadał imię i nazwisko ornitologa stworzonemu przez siebie bohaterowi powieści „Casino Royale”.
1961 – Zmarł Erwin Schrödinger (ur. 12 sierpnia 1887) austriacki fizyk teoretyk, jeden z twórców mechaniki kwantowej, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1933 za prace nad matematycznym sformułowaniem mechaniki falowej. W 1926 roku w ciągu sześciu miesięcy opublikował cztery artykuły dające początek falowemu ujęciu mechaniki kwantowej. Jego nazwisko nosi tzw. Kot Schrödingera (chodzi o eksperyment myślowy, w którym zamknięty w pudełku kot może być uznawany jednocześnie za żywego i martwego – dopóki nie otworzymy pudełka).
2004 – Na Marsie wylądował Spirit (oficjalna nazwa Mars Exploration Rover-A, w skrócie MER-A), wystrzelona 10 czerwca 2003 roku bezzałogowa sonda. Po wielu perypetiach, których przyczyną były błędy w oprogramowaniu, 22 marca 2010 odebrano ostatnie dane z łazika. 24 maja 2011 roku NASA ogłosiła koniec misji i zrezygnowała z dalszych prób skontaktowania się z sondą.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
