05.06.2026
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
26 stycznia
1788 – Założono pierwszą europejską osadę w Australii, która leżała na terenie dzisiejszego Sydney. Na pamiątkę tego wydarzenia 26 stycznia ustanowiono australijskim świętem narodowym.
1905 – W kopalni pod Pretorią został znaleziony największy i najczystszy diament Cullinan. Pierwotnie miał wymiary 10×6×5 cm i ważył 3106 karatów (621,2 g). Był najprawdopodobniej jeszcze większy – wskazywała na to jego pierwotna postać: nieregularny ośmiościan z widoczną płaszczyzną odłupania. Nazwę Cullinan nadano mu od nazwiska dyrektora angielskiej spółki diamentowej. Został zakupiony przez rząd Transwalu za równowartość 150 000 funtów szterlingów i ofiarowany w 1907 roku królowi Edwardowi VII na jego 66. urodziny. Na polecenie króla amsterdamskie przedsiębiorstwo braci Asscher dokonało podziału kamienia oraz jego oszlifowania. 10 lutego 1908 roku Joseph Asscher dokonał mistrzowskiego cięcia, dzięki któremu z bryły uzyskano 9 ogromnych kamieni i 96 mniejszych. Trzech szlifierzy szlifowało pozyskany materiał osiem miesięcy.
1907 – Urodził się Hans Hugo Selye (zm. 16 października 1982) – lekarz fizjopatolog i endokrynolog, mieszkający i pracujący w Kanadzie, pochodzenia węgierskiego. Na Uniwersytecie w Montrealu założył Międzynarodowy Instytut Badań nad Stresem. Napisał 1400 artykułów oraz ponad 30 książek na temat stresu. Najbardziej znana to Stress without Distress. Jako pierwszy postawił hipotezę, że źródłem szeregu chorób somatycznych jest właśnie stres.
27 stycznia
1861 – Urodził się Ralph Modjeski (zm.26 czerwca 1940), in. Rudolf Modrzejewski, polski i amerykański światowej sławy inżynier, budowniczy linii kolejowych i mostów, pionier w budownictwie mostów wiszących. Był synem polskiej pary aktorskiej Heleny Modrzejewskiej i Gustawa Zimajera. Kiedy Rudolf miał 6 lat, ojciec, który wcześniej rozstał się z Heleną, porwał go i przez 3 lata trzymał w ukryciu. W wieku piętnastu lat Rudolf wraz z matką emigrował do USA. Obywatelstwo amerykańskie uzyskał podczas studiów w paryskiej Ecole Nationale des Ponts et Chauseés (Państwowej Szkole Dróg i Mostów), w 1883. Zbudował prawie 40 mostów na największych rzekach Ameryki Północnej. Jego uczniem był m.in. twórca słynnego mostu Golden Gate w San Francisco – Joseph B. Strauss.
1967 – Astronauci Roger Chaffee, Virgil Grissom i Edward H. White zginęli w pożarze podczas testu przedstartowego statku kosmicznego Apollo 1. Tegoż dnia podpisano Traktat o przestrzeni kosmicznej, uznający kosmiczne zasoby za wspólne dziedzictwo ludzkości.
2015 – W wieku prawie stu lat zmarł Charles Hard Townes (ur. 28 lipca 1915) – amerykański fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w roku 1964 za badania dotyczące elektroniki kwantowej i wynalezienie masera. Opracował też podstawy naukowe, które doprowadziły do skonstruowania lasera rubinowego przez jego studenta Theodore’a Maimana. Ciekawostka: obok fizyki studiował sztukę. Tytuł Master of Arts uzyskał w roku 1936 na Duke University, doktorat z fizyki otrzymał w California Institute of Technology w roku 1939. W latach 1966–1970 był przewodniczącym komitetu doradczego NASA programu księżycowego Apollo 11
28 stycznia
1540 – Urodził się Ludolph van Ceulen (zm. 31 grudnia 1610) – matematyk holenderski pochodzenia niemieckiego. Był profesorem matematyki na Uniwersytecie w Lejdzie. Znany jest z tego, że w 1596 podał wartość liczby π z dokładnością do 20 miejsc po przecinku. Potem rozszerzył swój wynik do 35 miejsc, podając wartość liczby jako: 3,14159265358979323846264338327950288… Liczba ta została wyryta na jego nagrobku po śmierci. Na cześć jego dokonań liczba ta została nazwana ludolfiną. Przy okazji: chcecie pamiętać kolejne cyfry ludolfiny? To zapamiętajcie wierszyk: kto i bada i liczy myśliciel to wielki, mylić się zwykł jednakże matematyk wszelki. Kolejne cyfry to liczba liter w kolejnych słowach.
1754 – Pisarz i hrabia Horace Walpole użył w liście do przyjaciela po raz pierwszy angielskiego terminu serendipity, na oznaczenie sytuacji, w której przypadkowo dokonuje się szczęśliwego odkrycia, zwłaszcza wtedy, gdy szuka się czegoś innego. W nauce tak często bywa…
1870 – Z kanadyjskiego portu Halifax wypłynął w rejs do Liverpoolu brytyjski statek pasażerski SS City of Boston ze 191 osobami na pokładzie, po czym zaginął bez śladu. Jedna z nigdy niewyjaśnionych tajemnic oceanu.
29 stycznia
1888 – Zmarł Edward Lear (ur. 12 maja 1812) – angielski poeta i rysownik. Do historii przeszedł jako twórca poezji nonsensownej, w szczególności limeryków, który to gatunek rozpropagował (choć nie był, jak się czasem twierdzi, jego twórcą). Spośród jego ponad 20 książek, najbardziej znaną jest A Book of Nonsense, zbiór 112 limeryków z własnymi ilustracjami autora. Wielką mistrzynią i miłośniczką limeryków była polska laureatka Nagrody Nobla, Wisława Szymborska.
1927 – Urodził się Lewis Frederick Urry (zm. 19 października 2004) – kanadyjski chemik i wynalazca. Pracując dla firmy Eveready Battery wynalazł baterię alkaliczną i baterię litową. Urry urodził się w Pontypool, Ontario i po przebyciu służby w kanadyjskiej armii w 1950 ukończył Uniwersytet Toronto ze stopniem inżyniera chemika. Zaczął pracować w Eveready kilka miesięcy po ukończeniu studiów. W 1980 roku nazwa firmy została przemianowana na Energizer. Współczesne baterie alkaliczne, dzięki technologicznym udoskonaleniom, mogą wytrzymać 40 razy dłużej niż oryginalny prototyp.
1958 – Zaczął się koniec wielkiej kariery środka owadobójczego DDT. The Boston Herald opublikował list Olgi Owens Huckins, w którym dowiodła ona, że związek ten jest niezwykle groźną dla środowiska trucizną. W roku 1972 użycie specyfiku zostało w USA surowo zakazane. Syntezę DDT przeprowadził po raz pierwszy w 1874 austriacki chemik Othmar Zeidler. Właściwości owadobójcze tego związku odkrył Szwajcar Paul Müller, za co otrzymał Nagrodę Nobla w 1948 r.
30 stycznia
1607 – Na Kanale Bristolskim, między Walią a Półwyspem Kornwalijskim, doszło do powstania gigantycznych fal nieznanego pochodzenia, które następnie z ogromną siłą uderzyły w wybrzeże, zmiatając kilkaset domów i zabijając około 2 tys. osób. Tajemnica dotychczas niezbadana.
1910 – Zmarł „Czarny Edison”, Granville T. Woods (ur. 23 kwietnia 1856), czarnoskóry amerykański wynalazca, posiadacz licznych patentów w wielu dziedzinach. Jego pierwszy patent dotyczył usprawnienia parowozu. Jego najważniejszym wynalazkiem był pneumatyczny hamulec kolejowy, ale wynzalazł także elektryczny inkubator dla kurcząt.
1925 – Urodził się Douglas Carl Engelbart (zm. 2 lipca 2013) – amerykański naukowiec i wynalazca o norweskich korzeniach, znany powszechnie jako wynalazca myszki komputerowej (nigdy nie otrzymał z tego tytułu żadnych tantiem, w pewnej mierze dlatego, że jego patent wygasł w 1987 r., jeszcze zanim rewolucja komputerów osobistych uczyniła myszkę jednym z głównych elementów komputera), pionier interfejsów użytkownika, współtwórca hipertekstu, komputerów sieciowych, promotor wykorzystywania komputerów i sieci w rozwiązywaniu złożonych problemów cywilizacyjnych. Dopiero pod koniec lat 80. zaczęto doceniać znaczenie jego wkładu w naukę i technikę. W 1996 został mu przyznany Yuri Rubinsky Memorial Award, a w 1997 otrzymał nagrodę Lemelson-MIT i honorarium na 500 tys. dolarów, czyli najwyższą na świecie nagrodę za wynalazczość i innowacyjność. Potem przyszła Nagroda Turinga, a w 1999 Institute for the Future gościł wielkie sympozjum honorujące wkład naukowca. W 2001 Engelbart otrzymał Lovelace Medal od British Computer Society.
31 stycznia
1841 – Urodził się Samuel Loyd, (zm. 10 kwietnia 1911) – amerykański twórca gier i specjalista od zagadek. Zbudował wiele tangramów, a także spopularyzował tak zwaną Piętnastkę, rodzaj łamigłówki, będącej pierwowzorem kostki Rubika. Zajmował się także turniejową grą w szachy oraz układał zadania szachowe. W swoim najlepszym okresie mieścił się w czołówce najlepszych szachistów na świecie, według retrospektywnego systemu Chessmetrics, najwyżej sklasyfikowany był w październiku 1968 r., zajmował wówczas 15. miejsce na świecie.
1930 – Amerykańskie przedsiębiorstwo 3M wprowadziło do sprzedaży taśmę klejącą. Niby drobny wynalazek, a jak odmienił ludziom życie!
1995 -Zmarł jeden z gigantów technologii komputerowych George Stibitz (ur. 20 kwietnia 1904) – amerykański matematyk i fizyk. W 1937 r. skonstruował binarny sumator elektromechaniczny („Model K”, K jak „kitchen table” – nazwany od kuchennego kredensu, na którym go zmontował), w 1939 r. pierwszy na świecie zdalnie sterowany kalkulator elektromechaniczny, 1943-1950 serię elektromechanicznych maszyn liczących. Autor pierwszego projektu komputera osobistego. Pionier matematycznego modelowania procesów biochemicznych przebiegających w organizmie człowieka.
1 lutego
1958 – Został wystrzelony pierwszy amerykański sztuczny satelita Ziemi Explorer 1. Zapoczątkował serię satelitów badawczych Explorer. Explorer 1 odkrył schwytane w ziemskim polu magnetycznym promieniowanie, nazwane później pasami Van Allena, na cześć głównego naukowca zajmującego się analizą danych promieniowania kosmicznego – Jamesa A. Van Allena. Misja Explorera 1 miała pokazać, że USA włączają się do Wyścigu w Kosmos i przetestować pierwsze użyte rozwiązania techniczne w sztucznych satelitach.
1964 – Zwodowano atomowy okręt podwodny USS Casimir Pulaski typu „Lafayette”, a dokładniej podtypu „James Madison”, nosiciel strategicznych pocisków balistycznych SLBM typu Polaris i Posejdon. Okręt wszedł do służby 14 sierpnia 1964. Oczywiście, wspominamy go tu z uwagi na nazwę. Kazimierz Michał Władysław Wiktor Pułaski to bohater walk o wolność dwóch narodów, polskiego i amerykańskiego, jeden z dowódców i marszałek konfederacji barskiej, generał i bohater wojny o niepodległość USA, mason. Nazywany „ojcem amerykańskiej kawalerii”. W 2009 roku amerykański kongres przyznał mu honorowe obywatelstwo USA. A przy okazji: to był niezły rozrabiaka… I zdaje się – kobieta…
1976 – Zmarł Werner Karl Heisenberg (ur. 5 grudnia 1901) – genialny niemiecki fizyk teoretyk. Był jednym ze współtwórców mechaniki kwantowej. Laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku. Był także ważnym filozofem nauki. W 1927 roku odkrył zasadę, nazywaną potem zasadą nieoznaczoności Heisenberga, która stwierdzała, że w przypadku cząstek o rozmiarach porównywalnych lub mniejszych od średnicy atomu, niemożliwe jest jednoczesne dokładne ustalenie ich położenia i pędu, Ma jednak rysę na biografii: Został ściągnięty do zespołu pracującego na specjalne zlecenie Adolfa Hitlera nad stworzeniem bomby atomowej. Po roku zastąpił w kierowaniu tym zespołem Hahna. Co prawda sam twierdził, że starał się te prace spowolnić, ale raczej kłamał.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
