13.12.2022
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
14 grudnia
1782 – Bracia Montgolfier wypuścili z przydomowego ogródka swój pierwszy balon o objętości 18 m³, który wzbił się na wysokość 250 m. Dwa dni później sporządzili i wysłali notatkę o tym fakcie do paryskiej Akademii Nauk.
1900 – Max Planck (1858-1947, genialny fizyk niemiecki) przedstawił w Berlinie teorię kwantową, wprowadzającą pojęcie najmniejszej możliwej porcji energii (kwantu). Opisuje przede wszystkim świat mikroskopowy – obiekty o bardzo małych masach i rozmiarach, np. atom, cząstki elementarne itp., ale także takie zjawiska makroskopowe jak nadprzewodnictwo i nadciekłość.
1911 – Wyprawa dowodzona przez Norwega Roalda Amundsena dotarła jako pierwsza w historii na biegun południowy.
15 grudnia
1612 – Niemiecki astronom Simon Marius sporządził pierwszy, bazujący na obserwacjach teleskopowych, opis Galaktyki Andromedy. To galaktyka spiralna, leżąca około 2,52 miliona lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Andromedy. Jest największą i najjaśniejszą galaktyką nieba północnego. Widać ją nawet przez małe lornetki.
1891 – W Springfield w amerykańskim stanie Massachusetts James Naismith zorganizował pierwszy mecz wymyślonej przez siebie koszykówki.
1939 – Premiera filmu Przeminęło z wiatrem w reżyserii Victora Fleminga. Główne role odegrali w nim Vivien Leigh i Clark Gable. Scenariusz filmu został oparty na powieści Margaret Mitchell, do której prawa zakupił za rekordową jak na owe czasy sumę 50 tys. dolarów David O. Selznick. Film ten do dziś pozostaje najbardziej dochodowym filmem w USA, jeżeli weźmiemy pod uwagę zmianę wartości dolara.
16 grudnia
1707 – Ostatnia do tej pory erupcja japońskiego wulkanu Fudżi.
1773 – W porcie w Bostonie w proteście przeciwko polityce fiskalnej metropolii grupa mężczyzn z organizacji Synowie Wolności wdarła się w nocy na trzy statki należące do Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, wrzucając do wody cały znajdujący się na nich ładunek chińskiej herbaty (tzw. herbatka bostońska). Mało kto chyba wtedy podejrzewał, że tak zaczyna się historia USA…
1910 – We francuskim Issy-les-Moulineaux swój pierwszy i jedyny lot odbył pierwszy na świecie samolot z silnikiem odrzutowym Coandă 1910. W czasie zakończonego wypadkiem lotu jego konstruktor i pilot Rumun Henri Coandă po raz pierwszy zaobserwował efekt aerodynamiczny, nazwany później efektem Coandy. Tak, tak – już wtedy: powszechnie uważany za pierwszy samolot odrzutowy Heinkel He 178 był pierwszym samolotem ze współcześnie używanym silnikiem turboodrzutowym.
17 grudnia
1538 – Papież Paweł III nałożył ekskomunikę na króla Anglii Henryka VIII Tudora. Ten jednak specjalnie się tym nie przejął i w konsekwencji powstał Kościół anglikański, którego głową jest monarcha brytyjski.
1903 – W Kitty Hawk w amerykańskim stanie Karolina Północna Orville Wright po raz pierwszy wzbił się w powietrze na samolocie.
2003 – W setną rocznicę pierwszego lotu samolotowego dokonano oblotu pierwszego prywatnego samolotu kosmicznego SpaceShipOne. Został wyprodukowany przez korporację Scaled Composites. Jego budowa była sfinansowana całkowicie z prywatnych źródeł. Właściciel firmy Burt Rutan postanowił wykonać ten statek w odpowiedzi na konkurs Ansari X PRIZE. Najbardziej znanym z inwestorów stojących za SpaceShipOne jest Paul Allen.
18 grudnia
1849 – Amerykanin William Cranch Bond (1789-1859) wykonał pierwsze teleskopowe zdjęcie Księżyca. W 1838 wybudował obserwatorium uniwersytetu Harvarda w Cambridge. W 1840 roku został mianowany pierwszym astronomem-obserwatorem w Harvard College. Od 1847 był pierwszym dyrektorem Harvard College Observatory.
1917 – Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił wprowadzającą prohibicję 18. poprawkę do Konstytucji. Miała ona chronić ludzi przed grzechem – a wywołała niezwykły wzrost przestępczości zorganizowanej.
1958 – Wystrzelono amerykańskiego satelitę komunikacyjnego SCORE, który jako pierwszy przekazał z orbity ludzki głos. Był protoplastą satelitów komunikacyjnych i pierwszym statkiem kosmicznym o przeznaczeniu ściśle praktycznym. Przez 13 dni przez radiowe fale krótkie przekazywał na Ziemię nagrane na taśmie świąteczne przesłanie prezydenta USA Eisenhowera. Udowodnił tym samym, że możliwe jest przekazywanie sygnałów radiowych z orbity okołoziemskiej i ich odbiór przez wiele odbiorników naziemnych w niemal dowolnym punkcie globu.
19 grudnia
1852 – W polskim Strzelnie urodził się Albert Abraham Michelson (zm. 9 maja 1931) – amerykański fizyk, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w 1907 za konstrukcję interferometru. Od 1856 roku żył w USA. Wspólnie z E. Morleyem przeprowadził w 1887 roku eksperyment, który wykazał, że hipotetyczny eter, rzekomo potrzebny do propagacji światła, nie może być statyczny ani częściowo wleczony – czyli po prostu nie istnieje. Był drugim Amerykaninem noblistą (po Teodorze Roosevelcie), a pierwszym w naukach ścisłych. W 1922 roku przyznano mu nagrodę Prix Jules-Janssen.
1946 – Zmarł Paul Langevin (ur. 23 stycznia 1872) – francuski fizyk teoretyk, pedagog i działacz oświatowy, w latach 1944–1946 prezes Ligi Praw Człowieka (LDH). Twórca teorii paramagnetyzmu i diamagnetyzmu, pierwszej wersji równania opisującego ruchy Browna (nazwanego równaniem Langevina) oraz techniki hydrolokacji ultradźwiękowej. Znany jest też ze „skandalicznego” związku z Marią Skłodowską-Curie. Była to w swoim czasie kolosalna afera prasowa, w której oboje zostali odsądzeni od czci i wiary przez brukowce. Wszystko skończyło się niesłychanym happy-endem: wnuczka Marii Hélène Joliot i wnuk Paula Michel Langevin zawarli związek małżeński. Oboje są fizykami jądrowymi. Coś pięknego.
1974 – W USA do sprzedaży trafił ALTAIR 8800 – zestaw komputerowy do własnoręcznego montażu, opracowany w przedsiębiorstwie Micro Instrumentation and Telemetry Systems (skrót MITS), założonym przez Eda Robertsa. Zestaw kosztujący 400 USD zawierał 8-bitowy mikroprocesor Intel 8080 o częstotliwości 2 MHz oraz podstawową pamięć operacyjną 256 bajtów (w zasadzie wystarczającą tylko do uruchomienia systemu). Sprzedano ok. 10 000 egzemplarzy, co było niesłychanym sukcesem rynkowym.
20 grudnia
1786 – W New London w stanie Connecticut powieszono 12-letnią zabójczynię Hannah Ocuish, najmłodszą kobietę skazaną na karę śmierci w amerykańskiej historii. Ofiara tego wyjątkowego barbarzyństwa była Indianką. Była prawdopodobnie opóźniona w rozwoju, na co wskazują informacje matki alkoholiczki. Przez lata tułała się po przytułkach. Zapewne była winna zarzucanego czynu, co nie zmienia oceny i wyroku, i samej egzekucji.
1951 – W elektrowni w Idaho Falls reaktor jądrowy EBR-1 jako pierwszy w świecie dostarczył energii elektrycznej, zapalając 4 żarówki po 200 W. Zaczęła się era wykorzystywania energii jądrowej do celów cywilnych.
1987 – U wybrzeży Kuby rozbił się na skale polski jacht SY Dar Przemyśla, na którego pokładzie Henryk Jaskuła (ur. 1923) jako pierwszy Polak i trzeci żeglarz w historii opłynął samotnie Ziemię bez zawijania do portów. Wcześniej dokonali tego Robin Knox-Johnston na jachcie Suhaili (Falmouth-Falmouth od 14 czerwca 1968 do 22 kwietnia 1969) oraz Chay Blyth na British Steel (od 18 października 1970 do 6 sierpnia 1971).
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
