27.12.2022

Fakty i opinie

Kolejny tydzień…

…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

28 grudnia

1612 – 234 lata przed oficjalnym odkryciem Galileusz po raz pierwszy zaobserwował będącego w koniunkcji z Jowiszem Neptuna, uznając go jednak za gwiazdę.

1895 – W paryskiej kawiarni odbył się pierwszy komercyjny pokaz kinowy, zorganizowany przez braci Lumière. Wyświetlono dwuminutowy obraz pt. Wyjście robotników z fabryki Lumière w Lyonie, a później m.in.: Śniadanie, Polewacz polany i Wjazd pociągu na stację w La Ciotat. Data ta oficjalnie uznawana jest za moment narodzin kina.

1973 – W Paryżu wydano powieść Archipelag GUŁag Aleksandra Sołżenicyna. Jest ono świadectwem zbrodniczej działalności systemu komunistycznego w ZSRR. W Związku Radzieckim oficjalnie wydano ją dopiero w 1989 (wcześniej funkcjonowała w obiegu podziemnym).

29 grudnia

1720 – Założono najstarszą, działającą nieprzerwanie do dziś, kawiarnię Caffè Florian w Wenecji. Rola, jaką odegrała kawa w rozwoju ludzkości –– jest nie do przecenienia.

1929 – Zmarł August Wilhelm Maybach (ur. 9 lutego 1846) – niemiecki konstruktor i przemysłowiec, współpracownik Gottlieba Daimlera, jeden z pionierów motoryzacji, z wykształcenia ślusarz. W 1886 roku Maybach z Daimlerem skonstruowali  pierwszy samochód, ale powszechnie uważa się, że to Karl Benz wynalazł samochód. Dziś jego nazwisko – to marka superluksusowych samochodów osobowych, należąca do koncernu Daimlera.

1931 – Amerykański botanik Cyrus Lundell odkrył z powietrza Calakmul, jedno z największych starożytnych miast Majów na Jukatanie w Meksyku. Tegoż dnia Amerykański chemik Harold Clayton Urey ogłosił odkrycie ciężkiej wody.

30 grudnia

1924 – Amerykański astronom Edwin Hubble ogłosił odkrycie istnienia innych niż Droga Mleczna galaktyk. I tak pomalutku nasze miejsce pobytu we Wszechświecie się degradowało. Ani  Ziemia nie jest jego środkiem, ani Słońce, ani Droga Mleczna… Ot, takie prowincjonalne stworki jesteśmy w Kosmosie.

1972 – Zarejestrowano najwyższą falę morską w historii (chodzi o zapis udokumentowany oficjalnym pomiarem). Miała 26,3 m, została zarejestrowana przez brytyjski statek Weather Reporter, na północnym Atlantyku, w regionie Rockall, bezpośrednio pod Islandią.

2013 – Zmarła Rita Levi-Montalcini (ur. 22 kwietnia 1909, więc żyła 104 lata) – włoska uczona, lekarka embriolog i neurolog, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. Prowadziła badania dotyczące wzrostu komórek nerwowych. Później zajęła się wzrostem unerwienia czuciowego w zarodkach kury, którym przeszczepiono mysi nowotwór. Odkryła tzw. czynnik wzrostu nerwu (NGF), pobudzający wzrost komórek nerwowych. Za to właśnie dostała Nobla.

31 grudnia

1600 – Królowa Elżbieta I Tudor powołała Kompanię Wschodnioindyjską. Pomalutku ta wielka korporacja objęła władzę gospodarczą niemal na całym Dalekim Wschodzie. Istniała do roku 1858. To dzięki niej mówi się dziś o Imperium Brytyjskim.

1759 – Niejaki Arthur Guinness (1725-1803) podpisał umowę wynajmu na 9000 lat za 45 funtów rocznie browaru St. James’s Gate Brewery w Dublinie, gdzie do dziś produkowane jest piwo Guinness. Piwo świetne, ale kontrahenci  pana Arthura okazali chyba szczytowy optymizm…

1879 – Thomas Alva Edison (1847-1931) zaprezentował publicznie oświetlenie elektryczne. Jak się zastanowić – raczej niedawno. Żył jeszcze i był w kwiecie wieku pradziadek niżej podpisanego. A świat zmienił się w ciągu tych lat nieprawdopodobnie. Między innymi dzięki Edisonowi. Na jego nazwisko zarejestrowano ponad 1000 patentów.

1 stycznia

45 p.n.e. – Początek biegu kalendarza juliańskiego, wprowadzonego przez Juliusza Cezara. Przetrwał do 1582 roku, kiedy to zastąpił go w Hiszpanii, Francji i Włoszech obecnie obowiązujący kalendarz gregoriański (nie na całym świecie). W każdym razie od 2064 lat mniej więcej wiemy co i kiedy było.

1678 – W Turynie założono pierwszą na świecie Akademię Wojskową (obecnie z siedzibą w Modenie). Ale przedtem też trzeba się było sporo nauczyć, żeby zostać generałem. Albo mieć właściwych rodziców.

1781 – Nad rzeką Severn w angielskim hrabstwie Shropshire otwarto pierwszy żelazny most na świecie (wcześniej do budowy mostów używano drewna lub kamienia) Iron Bridge. Działał bez zarzutu ponad półtora wieku. Ruch drogowy na moście wstrzymano dopiero w 1934 roku. W 1986 most, wraz z miejscowością i  całym wąwozem, wpisany został na listę dziedzictwa światowego UNESCO.

2 stycznia

1776 – Po raz pierwszy wprowadzono wychowanie fizyczne w szkołach (Saksonia)

1860 – Na posiedzeniu Francuskiej Akademii Nauk Urbain Le Verrier ogłosił odkrycie planety Wulkan, krążącej rzekomo między Słońcem a Merkurym. Zakładana orbita Wulkana miała znajdować się nie bliżej Słońca niż 0,03 j.a., gdyż poniżej tej  granicy orbita byłaby zbyt niestabilna i doprowadziłaby do nieuchronnego zderzenia ze Słońcem. Dokładne obserwacje tych rejonów Układu Słonecznego wykluczyły jednak istnienie planety lub nawet planetoidy tak blisko Słońca. Ostatecznie zaburzenia ruchu Merkurego udało się wytłumaczyć oddziaływaniem grawitacyjnym Słońca na podstawie ogłoszonej w 1915 r. ogólnej teorii względności. Do dziś jednak nazwa Wulkan pozostaje nieużywana w oficjalnej nomenklaturze astronomicznej „na wszelki wypadek”.

1959 – Wystrzelono radziecką sondę Łuna 1, pierwszą, która osiągnęła II prędkość kosmiczną i pokonała grawitację Ziemi.

3 stycznia

1810 – Urodził się Antoine Thomson d’Abbadie (zm. 19 marca 1897) – francuski podróżnik, badacz i uczony (geograf, etnolog, lingwista, astronom i fizyk). Dokonał wraz z bratem wielu ważnych odkryć w Etiopii. Antoine stał się przedmiotem ataków i  kontrowersji dotyczących jego rezultatów badawczych i działalności politycznej. Do oponentów należał angielski podróżnik Charles Tilstone Beke, który zakwestionował jego prawdomówność. Czas i relacje kolejnych podróżników wykazały jednak, że d’Abbadie relacjonował fakty wiernie, a  mylił się jedynie w niektórych konstatacjach, jak ta – szczególnie silnie podważana przez Bekego – że Nil Błękitny jest głównym źródłem Nilu.

1983 – Rozpoczęła się trwająca nieprzerwanie do  dzisiaj erupcja wulkanu Kīlauea na Hawajach. Przyzwyczailiśmy się, bo to przebiega względnie łagodnie. Ale ostatnio coś się tam bardziej kotłuje…

1987 – Aretha Franklin (1942-2018) jako pierwsza kobieta została wprowadzona do Rock and Roll Hall of Fame w  Cleveland w stanie Ohio. Z jednej strony dziwne, ale z drugiej… stało się to w drugim roku istnienia instytucji. Co nie zmienia faktu, że w  roku poprzedzającym 17 pierwszych nominowanych – to byli mężczyźni. I że następną kobietę – Bessie Smith – nominowano w roku 1989.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.